 | |||
| Data i miejsce urodzenia | |||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |||
| Przyczyna śmierci | |||
| Miejsce spoczynku | cmentarz Rakowicki w Krakowie | ||
| |||
| |||
Lucjan[1] Feliks Jan[2] Malinowski (ur.27 maja1839 wJaroszewicach, zm.15 stycznia1898 wKrakowie[3]) –językoznawca, badaczdialektów śląskich, pierwszy badaczdialektu górnośląskiego, zbieracz i dokumentalista polskiegofolkloru, ma szczególny wkład w rozwójregionalizmu[4],podróżnik, profesorUniwersytetu Jagiellońskiego, członekAkademii Umiejętności, również miłośnik gór.
Był uczniemSchleichera, Webera,Sreznewskiego,Curtiusa iLeskiena. W roku 1887 został dyrektorem Seminarium Słowiańskiego[6]. Zajmował się historiąjęzyka polskiego w aspekcie porównawczym orazetymologią idialektologią polską, prowadził również zajęcialituanistyczne. Lucjan Malinowski to współzałożyciel pierwszej na ziemiachpolskich slawistycznej jednostki naukowo-dydaktycznej, nazwanejSeminarium Filologii Słowiańskiej[7]. Malinowski głosił wykłady zgramatyki porównawczejjęzyka rosyjskiego imałoruskiego (ukraińskiego), które zapoczątkowały dzieje krakowskiej ukrainistyki. Ustalił specjalny alfabet fonetyczny dla precyzyjnego zapisaniagwar. W 1869 r., w czasie podróży naŚląsk iSpisz, zgromadził teksty ludowe posiadające ogromną wartość z punktu widzeniafolklorystycznego.Przekonał znanegośląskiego historyka,Augustina Weltzla, że tworkowianie mówili po morawsku[8]. Lucjana Malinowskiego historycy nauki nazywają „ojcem polskiej dialektologii”, czego zasadność, poza publikacjami, poświadczają postaci uczniów, m.in.Jana Bystronia,Jana Hanusza,Gustawa Blatta[9],Stanisława Dobrzyckiego[10] czyKazimierza Nitscha[11].
%2c_26_Rakowicka_street%2c_Krak%25C3%25B3w%2c_Poland.jpg)
Urodził się w 1839 roku w rodzinie ziemiańskiej naLubelszczyźnie. Był synemJuliana Malinowskiego herbuPobóg i Ewy z Górskich (wnuczkiMarcina Koźmiana, który był stryjemKajetana Koźmiana,krytyka literackiego ipoety)[2]. Pierwsze kroki w nauce stawiał w domu, z pomocą prywatnych nauczycieli: p. Mrozowskiego i p. Kaczkowskiego. Jednak jego rodzice utracilimajątek wskutekrepresji zaborców, ale też własnej niegospodarności, i przenieśli się na Zamojszczyznę, gdzie się dalej uczył. Najpierw w szkole elementarnej p. Jarochowskiego wTomaszowie Lubelskim, później w gimnazjum wSzczebrzeszynie, a następnie w 4. klasowej szkole realnej wLublinie.Młody Lucjan musiał zarabiać na własnąedukację (m.in. we wsiUlów, wgminie Tomaszów Lubelski), przerywając ją z braku środków na 4 lata. Po tej przerwie rozpoczął naukę wgimnazjum w Lublinie, w klasie V., na oddziale filologiczno-historycznym. Ukończył je w 1861 r. z najwyższymi ocenami z wszystkich przedmiotów, z adnotacją:„O trzymał patent z poświadczeniem, że bez egzaminu do uniwersytetu przyjęty być może i z nagrodą w książce pierwszą.” Jeszcze w tym roku rozpoczął w Warszawie Kursy Przygotowawcze, a w następnym roku wstąpił do Szkoły Głównej w Warszawie i w 1867 skończył studia na Wydziale Historyczno–Filologicznym, otrzymując stopień magistra nauk filologiczno – historycznych na podstawie rozprawy historycznej:„O nawróceniu Słowian pomorskich przez Św. Ottona.”. Po otrzymaniu stypendium nauki uzupełniał wBerlinie,Jenie,Petersburgu,Moskwie iLipsku, poświęcając siędialektologii i prowadząc badania językoznawcze naŚląsku orazSpiszu.Natomiast jego brat,Alfons Malinowski był pediatrą wWarszawie.
Zachęcony przez prof. Srezniewskiego, podróżował w celach naukowych. Trasa śląskich podróży Malinowskiego wiodła w 1869 r. przez blisko sto miejscowościŚląska Górnego iCieszyńskiego. Na Górnym Śląsku uczony odwiedził wszystkie charakterystyczne regiony, odpowiatu pszczyńskiego na południu po okoliceKluczborka na północy i odBierunia na wschodzie po okolicePrudnika iGłogówka oraz wsie podopolskie na zachodzie[12]. Na Śląsku Cieszyńskim młody uczony badaniami objął 20 miejscowości w dolinachWisły,Olzy iMorawki. Był m.in. wBrennej,Ustroniu,Wiśle iIstebnej. Stąd pojechał doJabłonkowa, gdzie wpadł w zdumienie, ponieważ jego mieszkańcy porozumiewali się po polsku,słowacku iniemiecku, co wtedy było nie do pomyślenia. Penetrując wsie w dolinie Olzy dotarł aż poNydek u stópCzantorii. W ostatniej kolejności odwiedził kilka miejscowości w zachodniej częściksięstwa cieszyńskiego odMorawki podRopiczką poŚrednią Suchą[13]. Jako bardzo wnikliwy i krytyczny badacz, zbierał wszystkie swoje materiały gwarowe osobiście, przebywając w terenie ponad trzy miesiące. W przeszło 60 miejscowościach, które odwiedził udało mu się zebrać wiele opowieści i pieśni, które mieściły się na około 25 arkuszach. Śląskie badania z zakresu dialektologii stały się później podstawądoktoratu, obronionego wLipsku w 1873 r. Praca ta (Beiträge zur slavischen Dialectologie: Ueber die Oppelnsche Mundart), wydana w Lipsku w tym samym roku, jest dziś uznawana za pierwszynaukowy opis gwary polskiej na Śląsku. O dialekcie górnośląskim Malinowski pisał jako o „dialekcie słowiańskim” i tak był on klasyfikowany przezniemieckich językoznawców wokresie międzywojennym, natomiastpolscy uważali go za częśćjęzyka polskiego[14].
Od 1870 roku Malinowski związany był do końca życia zKrakowem, poza krótką przerwą na nauczycielską pracę w ówczesnej stolicyKrólestwa Kongresowego,Warszawie, w gimnazjum, w którym w tym czasie uczył się m.in.Roman Dmowski[15]. Po powrocie uczyłjęzyka polskiego i języków klasycznych wgimnazjum św. Anny, kontynuując studia naUniwersytecie Jagiellońskim, gdzie w 1876 roku uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1877 r., po śmierciHenryka Sucheckiego objął po nim[16] KatedręFilologii Słowiańskiej. 30 czerwca 1877 został członkiemAkademii Umiejętności. Był dziekanem wydziału filozoficznego (1887–1888), pełnił też obowiązki rektora tego uniwersytetu. Od 1880 r. był też członkiem komisji egzaminacyjnej kandydatów na nauczycieli gimnazjalnych i egzaminatorem z języka polskiego. 11 listopada 1882 objął stanowisko sekretarza wydziału filologicznego, które sprawował już do końca życia. W ciągu dwudziestu lat intensywnej pracy stworzył podwaliny pod pierwszą w Polsce szkołę lingwistyczną. Wyszło z niej później wielu wybitnych językoznawców. W roku 1883 Malinowski uzyskał tytuł profesora zwyczajnego[17].
4 kwietnia 1884 urodził się jego jedyny synBronisław Malinowski, który z powodu ciągłych napadówkonwulsji irozdrażnienia wczesne lata życia spędził we wsiPonice kołoRabki. W 8. roku życia wrócił do Krakowa. Lucjan Malinowski mieszkał wtedy z żoną Józefą z d. Łącką w budynku Bursy Akademickiej. Rodzina była prosta, szczera i surowa. W niedzielę odbywały się zebrania familijne, na których trudne sprawy – awantury i problemy związane z płcią – były rozwiązywane zpatriarchalną rozwagą pod starą gruszą. W domu państwa Malinowskich mówiono i czytano pofrancusku, śpiewano z upodobaniem francuskie piosenki i pielęgnowanofrankofilstwo, które syn Malinowskiego, Bronisław określił później jako„fałszywe i nierealistyczne”, uznając zarazem za swoje „trzecie medium kulturowe”. Autorytet i osiągnięcia naukowe językoznawcy ukształtowały ambicje intelektualne u jego syna. Jego specjalność (dialektologię) syn rozszerzył na inne obszary zróżnicowań – już nie tylko regionalnych, ale cywilizacyjnych. W 1890 państwo Malinowscy wybudowali dom wZakopanem. Malinowski zaprzyjaźnił się tam zeStanisławem Witkiewiczem[18], a ich przyjaźń przeniosła się później na synów –Bronisława Malinowskiego iWitkacego[19]. Tak bliskie ich kontakty były skutkiem podobnych zainteresowań – obaj byli miłośnikami gór.
Profesor, w jednym ze swoich ostatnich listów odnosząc się do miejsca swoich narodzin pisał tak:„Urodziłem się w Rzeczypospolitej Babińskiej.”[2]. Rzeczywiście,Jaroszewice są położone o krok odBabina, znanego właśnie głównie zRzeczypospolitej Babińskiej, a będąc jeszcze własnością Pszonków, obie miejscowości stanowiły całość. Zmarł nagle, 15 stycznia 1898 roku wKrakowie naatak serca. Został pochowany nacmentarzu Rakowickim w kwaterze VIII[20]. Jego miejsce na KatedrzeFilologii Słowiańskiej zająłJan Rozwadowski. Kilka miesięcy później opisał jego życie inny językoznawca –Hieronim Łopaciński (Lucyan Malinowski (1839-1898): wspomnienie pośmiertne, zKuryera Niedzielnego z 12 Maja 1898 r.).
