Literatura portugalska –literatura piękna tworzona wjęzyku portugalskim wPortugalii, w szerszym znaczeniu literatura portugalskojęzyczna tworzona na całym świecie, w tym zwłaszcza wBrazylii. Twórczości portugalskojęzycznej nie można ściśle rozdzielić między Portugalię i Brazylię, tak samo, jak nie można kategorycznie rozdzielić literatury brytyjskiej i amerykańskiej (czego najlepszym przykładem jest poezjaT.S. Eliota). W każdym razie cała twórczość powstała przed uzyskaniem przez Brazylię niepodległości zalicza się jednocześnie do tradycji europejskiej i amerykańskiej języka portugalskiego. Po portugalsku piszą też autorzy pochodzący z dawnych kolonii portugalskich – a przypomnieć trzeba, że Portugalczycy zakładali faktorie handlowe, gdzie tylko się dało – między innymi z krajów afrykańskich.
Literatura portugalska wyodrębniła się spośród innych tradycji romańskich w średniowieczu wraz z uformowaniem się języka portugalskiego. Powstał on z północno-zachodnich dialektów Półwyspu Iberyjskiego, który – co należy podkreślić – w dużej części znajdował się pod władzą Arabów. Wbrew temu, co się powszechnie w Polsce sądzi, nigdy nie ustępowała sąsiedniej literaturze hiszpańskiej. Trzeba zaznaczyć, że żyła z nią w symbiozie, a poeci portugalscy pisywali swoje wiersze również po hiszpańsku.
W średniowieczu w Portugalii, podobnie jak w nieodległejProwansji, działalitrubadurzy, uprawiający główniepoezję miłosną. Wśród nich byliJoão Soares de Paiva iPaio Soares de Taveirós.
Wybitnym prozaikiem średniowiecznym byłFernão Lopes, autor dziełaKroniki królewskie[1]. Innym ważnym dziełem dziejopisarskim jest renesansowaKronika wielce szczęśliwego króla Dom Manuela (Crónica do Felicíssimo Rei D. Manuel)[2] której autorem jestDamião de Góis. Kolejnym ważnym dziełem historycznym sąDekady Azji autorstwaJoão de Barrosa, opisujące dokonywane przez Portugalczyków odkrycia i podboje we wschodniej i południowej Azji. Utwór ten dokończył po śmierci BarrosaDiogo do Couto. João de Barros jako jeden z pierwszych Europejczyków zainteresował sięIndiami iDalekim Wschodem. Jego monografia została oparta na świadectwach portugalskich żołnierzy, kupców i administratorów, którzy po zakończeniu służby powracali do ojczyzny, jak również na oficjalnych pismach, do których miał dostęp jako urzędnik państwowy.
Pierwszym renesansowym twórcą portugalskim byłFrancisco de Sá de Miranda (1481–1558)[3]. Autor ten przeszczepił na grunt literatury Portugalii włoskie formy wersyfikacyjne[4], w tym przede wszystkim sonet i oktawę. W ten sposób przygotował solidny fundament pod późniejsze wystąpienie Camõesa i wszystkich innych poetów. Najbardziej znanym utworem Francisca de Sá de Mirandy jest sonetO sol é grande, caem co'a calma as aves[5].
PoetaGarcia de Resende (1470–1536) zapisał się w historii literatury portugalskiej nie tylko jako zdolny poeta, ale przede wszystkim jako redaktor antologiiCancioneiro Geral, stanowiącej jedno z pomnikowych dzieł przełomu średniowiecza i renesansu. Zbiór ten można porównać doAntologii palatyńskiej,Carmina burana lub angielskiejSonges and Sonettes (Tottel's Miscellany).
Uczniem i następcą Francisca de Sá de Mirandy byłAntónio Ferreira (1528–1569). Autor ten był poetą i pierwszym liczącym się poważnym dramaturgiem, twórcą tragedii oInês de Castro[6].Z koleiBernardim Ribeiro (1482–1552) jest znany jako autor poezji o modnej wtedy tematyce pasterskiej.
Dramatopisarzem i lirykiem był równieżGil Vicente (ok.1465–ok.1536), który specjalizował się w komediach i tragikomediach.
Wszystkich swoich poprzedników i współczesnych przyćmiłLuís Vaz de Camões (1524–1580), znany przede wszystkim jako autor narodowego eposu Portugalczyków, zatytułowanegoOs Lusíadas (Luzjady[7], albo w nowszym i bardziej klarownym tłumaczeniuLuzytanie). Dzieło to dorównało pod każdym względem włoskim epopejomLudovica Ariosta iTorquata Tassa, stając się jednocześnie literackim dokumentem epoki wielkich odkryć geograficznych, w której Portugalia osiągnęła status światowego mocarstwa. Użycie oktawy było naśladowane przez wielu innych twórców, zwłaszcza w okresie baroku. Camões był również, a może przede wszystkim, wybitnym i subtelnym lirykiem, a w szczególności zręcznym sonetystą. Jego wiersze liryczne przemawiają mocniej do współczesnego czytelnika niż kunsztowne akapityLuzjad[8].Luzjady zalicza się zazwyczaj do pierwszej setki najważniejszych utworów literatury światowej. Epos jest także ciągle tłumaczony na języki obce[9].
Wyrazem uznania dla Camõesa było przywołanie jego nazwiska przezCypriana Kamila Norwida w wierszuCoś ty Atenom zrobił, Sokratesie. Luzjady w swoim wierszu Glosa wspomina także wśród najwybitniejszych poetów i dzieł słoweński romantykFrance Prešeren.
Na wzór Camõesa sonety pisało w Portugalii wielu autorów. Wśród nich był szesnastowieczny poetaPedro de Andrade Caminha.Sonety tworzył równieżManuel Maria Barbosa du Bocage (1765–1805).
Tradycje epickie Camõesa podtrzymywał w siedemnastym wiekuFrancisco de Sá de Meneses (1600–1664), autor eposuMalakka zdobyta (Malaca conquistada)[10]. Do epiki Camõesa nawiązywał teżGabriel Pereira de Castro (1571–1632), znany jako twórca epopeiUlisseia ou Lisboa Edificada (Ulisseja, czyli założenie Lizbony). Ten sam motyw mitologii narodowej Portugalczyków – założenie Lizbony przez Ulissesa (Odyseusza) wykorzystał równieżAntónio de Sousa de Macedo w eposieUlissipo. Epos oktawą kultywowałVasco Mouzinho de Quevedo (XVI/XVII wiek), autor dziełaAfonso Africano. Brás Garcia de Mascarenhas zastosował oktawę w eposie wojennymViriato Trágico traktującym o bohaterskim oporze, jaki Viriatus stawiał Rzymianom. Wielki poemat oktawą, zatytułowanyProsopopéia napisał działający w BrazyliiBento Teixeira Pinto (koniec XVI wieku).Jerónimo Corte-Real był autorem dzieł epickich jakKatastrofa Sepúlvedy, w którym rozwinął do pełnowymiarowego eposu epizod zLuzjad iDzieje drugiego oblężenia Diu. Ważnym dziełem osiemnastowiecznej epiki był brazylijski poemat autorstwaJosé de Santa Rita Durão (1722–1784) zatytułowanyCaramuru. Jego bohaterem jest szesnastowieczny żeglarz i zdobywcaDiogo Álvares Correia, nazywany też indiańskim imieniem Caramuru. Innym eposem jestO Uraguai pióraBasília da Gama (1740–1795), napisanywierszem białym.
W okresie baroku działał Frei Agostinho da Cruz (znany też jakoAgostinho Pimenta, 1540–1619), który był poetą religijnym, elegikiem i sonetystą. W elegiach stosował dantejskątercynę.
Autorem pierwszego portugalskiego przekładuPisma Świętego był protestancki pastorJoão Ferreira de Almeida (1628–1691).Biblia Almeidy po wielu latach pracy ukazała się etapami (NT – 1681, ST – 1751, w jednym tomie – 1819).
Siostra zakonnaMariana Alcoforado (1640–1723) uważana jest za autorkę listów, które ukazały się w tłumaczeniu francuskim i stały się jedną z najbardziej znanych książek początku osiemnastego wieku.
Wybitnym przedstawicielem oświecenia byłAntónio Diniz da Cruz e Silva (1731–1799). Kluczowe miejsce w jego dorobku zajmują sonety, choć autor wypowiadał się w różnych gatunkach i formach wersyfikacyjnych.
Najważniejszym portugalskim romantykiem był rówieśnikAdama Mickiewicza, João Baptista da Silva Leitão de Almeida Garrett, znany po prostu jakoAlmeida Garrett (1799–1854). Do jego najważniejszych dzieł zalicza się poematCamões, napisany białym wierszem.
Druga faza portugalskiego romantyzmu jest znana pod nazwąultraromantyzmu. Jego przedstawicielami byliAntónio Augusto Soares de Passos,João de Lemos[11] iCasimiro de Abreu.
Wybitnym poetą drugiej połowy XIX wieku byłAntero de Quental (1842–1891), autor między innymi tomuOdy nowoczesne (Odes Modernas). Pisał on poematy, jakDo historii iPanteizm (Panteísmo), jak też sonety[12]. W tym samym czasie działał też poetaGuilherme de Azevedo (1839–1882). Innym twórcą kunsztownej liryki byłJoão de Deus (1830–1896), autor zbioruCampo de flores (1893).
Najpopularniejszym prozaikiem drugiej połowy wieku dziewiętnastego byłCamilo Castelo Branco (1825–1890). Za największego symbolistę uchodziCamilo Pessanha, autor tomikuClepsidra, wydanego dopiero w 1922, który mocno wpłynął na poetów modernizmu[13]. Wyrafinowaną formalnie lirykę pisała w tym czasie równieżFlorbela Espanca.
W dwudziestym wieku największym twórcą był poeta i prozaikFernando Pessoa, który – prawdopodobnie opierając się na wielogłosowej metodzie narracyjnejRoberta Browninga – powołał do życia kilkadziesiąt fikcyjnych osób, które nazwałheteronimami, wymyślając im profil psychologiczny i artystyczny, zwielokrotniając tym samym różnorodność swojej twórczości i stając się jednym z najoryginalniejszych autorów XX wieku, obokJames Joyce’a iT.S. Eliota. Do jego najważniejszych dzieł należą tomPrzesłanie (Mensagem) z 1934 roku[14],Poezje zebrane Alberta Caeiro (Poemas Completos de Alberto Caeiro) iKsięga niepokoju (Livro do Desassossego) spisana przez Bernarda Soaresa, pomocnika księgowego w Lizbonie, wszystkie wydane po polsku. PoematPrzesłanie, będący w zamyśle autora współczesnym eposem narodowym Portugalczyków, wskrzeszamit króla Sebastiana i poświęcony jest refleksjom na temat sensu portugalskich dziejów.
ProzaikManuel da Fonseca (1911–1993) był przedstawicielem neorealizmu i autorem powieści o tematyce chłopskiej, takich jakPosiew wichru (Seara de Vento) (1958)[15], jak również poezji[16].
Światową sławę zdobyłJosé Saramago, laureat Nagrody Nobla z 1998 roku. Jest on najpopularniejszym obecnie i zarazem najwyżej cenionym[przez kogo?] prozaikiem portugalskim. Jego twórczość budzi jednak kontrowersje i stanowi obiekt ataków ze strony środowisk konserwatywnych. PowieśćEwangelia według Jezusa Chrystusa (O Evangelho segundo Jesus Cristo) została uznana za obrazoburczą. Innym znanym utworem pisarza jestMiasto ślepców (Ensaio sobre a cegueira).
Tradycyjną poezję w formie sonetu uprawiałaVirgínia Victorino (1898–1967).