Powierzchnia Liechtensteinu wynosi 160,5 km²[1], co daje mu189. miejsce na świecie, a zamieszkiwane jest przez 39 680 osób[2], co z kolei daje187. miejsce na świecie. Liechtenstein składa się z dwóch regionów (Region)Oberland iUnterland, w skład których wchodzijedenaście gmin (Politische Gemeinde), posiadających szerokąautonomię, ale pozostających pod zwierzchnictwem władzy centralnej[4]. Siedzibą władz państwowych i konstytucyjnąstolicą państwa jestVaduz.
Liechtenstein położony jest nad górnymRenem, wAlpach. Cała granica zachodnia państwa przebiega wzdłuż biegu Renu, wschodnia zaś wyznaczana jest przez łańcuchy alpejskie. Najwyższym szczytem Liechtensteinu jestGrauspitz o wysokości 2599 mn.p.m.
Powierzchnia: 160,5 km²
Całkowita długość granic: 77,9 km, w tym zAustrią 36,7 km i zeSzwajcarią 41,2 km
Powierzchnia Liechtensteinu zwiększyła się o około 0,5 km² (kosztem Austrii), a granica wydłużyła o 1,9 km, gdy 28 grudnia 2006 roku rząd dokładnie określił granicę państwa[5][6].
Obecne tereny Liechtensteinu już ponad 1500 lat temu zostały zasiedlone przezAlamanów i innychGermanów. W tym czasieKarol Wielki włączył te ziemie do swego imperium. Przez wieki te tereny były podzielone na dwa hrabstwa:Vaduz, ze stolicą wVaduz orazSchellenberg, ze stolicą wSchellenbergu. Hrabstwo Schellenberg dzieliło losy ważniejszego hrabstwa Vaduz. Na przełomie XVII i XVIII wieku obydwa hrabstwa zostały zakupione przez ródLiechtensteinów.
W 1719 roku ziemie te zostały uznane przez cesarza za suwerenne księstwo w granicach Rzeszy Niemieckiej. W roku 1806 cesarzŚwiętego Cesarstwa RzymskiegoFranciszek II Habsburg został zmuszony przezNapoleona do abdykacji i zrzeczenia się tytułucesarza rzymskiego. Liechtenstein w 1806 został członkiemZwiązku Reńskiego, który miał zastąpić cesarstwo i pozostał w nim do 1814 roku. W latach 1815–1866 był członkiem Związku Niemieckiego. Przez te wszystkie lata księstwo utrzymywało ścisłe kontakty gospodarcze i polityczne z Austrią. Wynikiem tego było w 1866 wystąpienie z nią ze Związku Niemieckiego i uzyskanie przez Liechtenstein pełnej niepodległości.
PodczasI wojny światowej państwo byłoneutralne. Po wojnie więzy z Austrią zostały zastąpione przez umowy ze Szwajcarią. 24 października 1921 w Liechtensteinie ustanowiono konstytucję, według której kraj jest monarchią o demokratyczno-parlamentarnej formie rządów. W 1924 państwo weszło w skład szwajcarskiego związku celnego. Liechtenstein związał się ze Szwajcarią również unią monetarną i pocztową.
W 1949 roku państwo zostało członkiemMiędzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości[7], a w 1978 zostało przyjęte doRady Europy. W 1984 roku książęFranciszek Józef II przekazał regencjęJanowi Adamowi II. W tym samym roku przyznanokobietom prawo głosu w wyborach powszechnych, zaś w 1990 roku Liechtenstein został przyjęty doONZ. W 1989 roku zmarł książę Franciszek i władzę przejął książę Jan Adam II. W 2003 roku ogólnonarodowe referendum zwiększyło uprawnienia monarchy. Tym samym Księstwo zostało pierwszym państwem europejskim, które przywróciło klasyczną monarchię, ograniczając demokrację parlamentarną.
Głową państwa jest panującyKsiążę (niem.Fürst), który obokNarodu jest jednym z dwóchsuwerenów. Należy do niegowładza wykonawcza, ale posiada również szerokie kompetencje w zakresieustawodawstwa (prawo bezwzględnego weta) orazsądownictwa (odpowiada za wybórsędziów). Książę jest również reprezentantem państwa za granicą. W imieniu Księcia władzę sprawować może jego następca (niem.Erbprinz) jako koregent.
Władzę sądownicza stanowią: Sądy Powszechne w trzechinstancjach (Sąd Krajowy, Wyższy Sąd Krajowy i Najwyższy Sąd Krajowy); Trybunał Państwowy i Trybunał Administracyjny. Sędziów wybieraKsiążę.
W tradycyjnym podziale Księstwa wyróżnia się dwa regiony (Region), zwane również okręgami wyborczymi (Wahlkreis):Oberland orazUnterland. Nie ma on jednak znaczenia administracyjnego, natomiast jest ważny dlalegislacji wyborczej, bo właśnie zgodnie z tym podziałem przydzielane sąmandaty doLandtagu[8].
Funkcję administracyjną pełni podział na jedenaście gmin (Politische Gemeinde), który jest zgodny z podziałem na regiony – w składUnterlandu wchodzi pięć gmin, a w składOberlandu sześć. Największą (terytorialnie) gminą jestTriesenberg, a najmniejsząPlanken; największą pod względem liczby mieszkańców jestSchaan.
Cechą charakterystyczną podziału administracyjnego Księstwa jest silne rozdrobnienie jednostek administracyjnych, wynikające z przebiegu granic historycznychmajątków feudalnych. Przykładowo gminaSchaan posiada czteryeksklawy, a jednocześnie na jej terenie znajdują się czteryenklawy: dwie należące doVaduz oraz dwie doPlanken.
Według rocznika statystycznego (niem.Statistisches Jahrbuch Liechtensteins) wydawanej przez Urząd Statystyczny (niem.Amt für Statistik) z roku 2022, populacja Liechtensteinu na dzień 31 grudnia 2022 roku wynosi 39 680[9]. WedługCIA World Factbook liczba ludności Księstwa na dzień 31 grudnia 2020 wyniosła 39 425[10].
Liczba ludności praktycznie nieprzerwanie rośnie. Wzrost zintensyfikował się po zakończeniu II wojny światowej – od 1945 roku populacja państwa potroiła się, a od początku XXI wieku wzrosła o 17,9%.
Przyrost naturalny jest dodatni, co stanowi ewenement wśród wysoko rozwiniętych krajów zachodu. Według danych urzędu statystycznego w roku 2019 urodziło się 356 osób, a zmarło 263, zatem bezwzględny przyrost naturalny wyniósł +93, cow przeliczeniu na 1000 mieszkańców daje 2,4‰[9]. Najwyższy przyrost naturalny w ostatnim stuleciu notowano tuż poII wojnie światowej, kiedy wynosił 17–18‰[9]. Od tamtego momentu wartość tego wskaźnika stopniowo spada, jednak od kilkunastu lat obserwuje się wypłaszczanie tej krzywej.
PrzedII wojną światowąsaldo migracji w Liechtensteinie było ujemne lub bliskie zera. Po wojnie natomiast rozpoczął się napływ imigrantów do kraju.Saldo spadało nisko poniżej zera w latach 1969 i 1980. Poza tymi wyskokami wartość wskaźnika migracji jest dodatnia i utrzymuje się na podobnym, dodatnim poziomie[9].
Według danych urzędu statystycznego w roku 2019 do państwa napłynęło 727imigrantów, a wyjechało 446emigrantów.Saldo migracji w przeliczeniu na 1000 mieszkańców zgodnie z tymi danymi wyniosło zatem 7,1‰[9].
Struktura płci i wieku populacji Liechtensteinu. Stan na rok 2019[9].
W populacji Liechtensteinu przeważająkobiety, stanowiące ok. 50,41% – oznacza to, żewspółczynnik feminizacji wynosi 101,65[9]. Najwyższą procentową nadwyżkę mężczyzn w pięcioletnich grupach wiekowych notuje się wśród osób w wieku od 5 do 9 lat, gdzie wynosi ona 6,27%[9], natomiast nadwyżkę kobiet w wieku powyżej 85 lat, gdzie wynosi 33,91%[9].
Społeczeństwo Liechtensteinu jestspołeczeństwem starzejącym się, o czym świadczy postać piramidy płci i wieku regresywnej. Na podstawie piramidy płci i wieku można stwierdzić, że Liechtenstein znajduje się w ostatniejfazie rozwoju demograficznego. Piramidę płci i wieku Liechtensteinu odróżnia od analogicznych wykresów w innych państwach europejskich (np. Niemczech lub Polsce), brak powtarzającego się cyklicznieecha powojennegoniżu demograficznego. Jest to związane z nieuczestnictwem Księstwa wII wojnie światowej, a co za tym idzie z brakiem znaczących strat ludnościowych.
WedługCIA Factbook średnia mediana wieku wynosi 43,7 lat (u mężczyzn 42; u kobiet 45,3) i znajduje się na 22. miejscu wśród państw świata według tego wskaźnika[10]. Również wedługCIA Factbook oczekiwana średnia długość życia wynosi 82,36 lat (u mężczyzn 80,11; u kobiet 85,19)[10].
W Liechtensteinie trudno mówić owskaźniku urbanizacji, ze względu na to, że administracyjnie nie ma w Liechtensteinie miast. Dlatego też określenie wskaźnika urbanizacji jest dość subiektywne. WedługCIA World Factbook wskaźnik ten wynosi 14,4%[10].
Największą miejscowością jestSchaan zamieszkiwane przez 6083 osób, a najmniejsząPlanken z liczbą ludności 473 osoby[9].
Liczbamiejsc pracy w Księstwie przekroczyła w 2018 liczbę mieszkańców państwa i wyniosła 41 784 miejsc pracy. Najwięcej ludzi zatrudnionych jest w usługach – 63,5%. Zatrudnieni w przemyśle stanowią 35,9%, a w rolnictwie pracuje zaledwie 0,7% pracujących[15].
Według danych z 2016 roku na terenie Księstwa funkcjonują 102gospodarstwa rolne, na których pracuje łącznie 318rolników.Użytki rolne zajmują łączną powierzchnię 3592 ha, czego 1355 ha stanowią pola uprawne, na których uprawiane są przede wszystkimzboża (pszenica,kukurydza ijęczmień), ale takżeziemniaki. Gospodarstwa rolne w państwie są średniej lub małej wielkości – większość z nich (76,47%) ma powierzchnię nie przekraczającą 50 hektarów. Liczba gospodarstw stale się zmniejsza, a od 2000 do 2016 roku ich liczba zmniejszyła się o 50%.
Hodowla zwierząt opiera się przede wszystkim nabydle, którego pogłowie w 2018 roku wyniosło 5894 sztuki, w tym 2721krów. Hodowane są równieżowce (pogłowie 3989 sztuk),trzoda chlewna (pogłowie 1772 sztuk),kozy (pogłowie 431 sztuk). Pogłowiedrobiu wyniosło 12 916 sztuk, w tym 12 779kurczaków. Ponadto w Liechtensteinie znajduje się 985 koloniipszczół.
Ważną dziedziną rolnictwa w Liechtensteinie jest przetwórstwomleka. W 2018 roku wyprodukowano 13 793,5 ton mleka.
Północna i południowa część Liechtensteinu ma łagodny klimat, co pozwala na uprawęwinorośli. W Liechtensteinie znajduje się kilka winnic, które zajmują 25 ha powierzchni, a pracuje na nich około 100 winiarzy. W 2018 roku liechtensteińskie winnice wyprodukowały 1343 hektolitrów wina (w tym 883 hlwina białego). Do najbardziej preferowanych odmian winorośli należą Blauburgunder (Pinot noir) iMüller-Thurgau[17].
Średnia ilość drewna produkowana rocznie w Liechtenstenie (2010) wynosi 409,5 m³/ha, z czego największy odsetek stanowią drewno drzew iglastych –świerkowe (54,5%),sosnowe (8,7%),jodłowe (7,5%),modrzewiowe (6,3%). Drewno drzew liściastych stanowi 22,7% całej produkcji drewna (przede wszystkimbuki).
Liechtenstein, ze względu na niskie podatki oraz liberalną politykę względem depozytów bankowych, jest uważany za jeden z niewielurajów podatkowych na terenie Europy[18]. W Liechtensteinie mają swoją siedzibę liczne przedsiębiorstwa zagraniczne i towarzystwa finansowe. Znajduje się ich tam ok. 80 000.
Sieć drogowa Liechtensteinu jest ściśle powiązana z siecią drogowąSzwajcarii. Na terenie państwa nie maautostrad, jednak wzdłużRenu, po szwajcarskiej stronie, przebiegaAutostrada A13, której trasa przebiega wzdłuż całej wschodniej granicy Szwajcarii. Przy granicy z Liechtensteinem znajduje się pięć węzłów, które umożliwiają bezpośrednie połączenie autostrady z miejscowościamiBalzers,Triesen,Vaduz,Gamprin iRuggell. Przez kraj przebiega również przedłużenie szwajcarskiej drogi głównejnr 16, łączącejTägerwilen i przygraniczneBuchs. Przedłużenie to jest głównąarterią kraju i łączy zachodnią oraz wschodnią granicę, tworząc główne połączenie drogowe zAustrią, a dokładnie z drogą krajowąB191, prowadzącą doFeldkirch. Drugą osią liechtensteińskiej sieci drogowej jest droga łącząca Ruggell i Balzers przezBendern,Schaan, Vaduz, Triesen.
Na sieć drogową składają się: 130 kilometrów dróg wiejskich (w tym górskich i dojazdowych) i około 500 kilometrów dróg gminnych[19].
Ze względu na ogromne zapotrzebowanie na pracowników (głównie w sektorach przemysłowych i usługowych) znacznie wzrosła liczba osób dojeżdżających ze Szwajcarii i Austrii do pracy w Liechtensteinie. W 1970 r. liczba osób dojeżdżających wynosiła 2601, w 1990 wynosiła 6885 i do 2006 wzrosła do 15 138.[20]
W roku 2018 granice zeSzwajcarią przekraczało dziennie około 67,3 tys. osób, z czego najwięcej przez most wBendern (17 902)[21]. Granice ze Austrią natomiast przekraczało 18,3 tys. pojazdów, z czego większość przez przejście graniczne wSchaanwaldzie (11,5 tys.).
W 2001 roku transport drogowy stanowił 63% krajowego transportu towarowego[20].
Liechtenstein nie posiada rozwiniętejsieci kolejowej, ze względu na małą powierzchnię. Przez państwo przebiega jedna linia kolejowa austriackiego przewoźnikaÖBB, łącząca austriackieFeldkirch i szwajcarskieBuchs. Linia kolejowa przechodzi przez centralną część kraju. Na terytorium Liechtensteinu znajdują się trzy działające stacje tej linii:Nendeln,Forst-Hilti iSchaan-Vaduz. Linia jest obsługiwana wyłącznie przez połączenia regionalne ÖBB.
Linia obsługuje także ruch towarowy. W roku 2018 przewieziono tą linią 1 468 980 ton towarów, z czego 97,5% to transport tranzytowy[22], najczęściej zeSzwajcarii doAustrii lub z Austrii do Szwajcarii.
Publiczna sieć telefoniczna Liechtensteinu została uruchomiona 15 listopada 1898 r. i wówczas obejmowała dwa połączenia dla rządu i 14 stacji publicznych.
Według danych z 2016 roku, w Liechtensteinie jest około 15 852 stacjonarnych linii telefonicznych, około 46 625 telefonów komórkowych i około 37 214 użytkownikówInternetu[23].
Liechtenstein posiada na swoim terytorium dwie elektrownie wodne –Lawena orazSamina. Według danych w 2015 roku elektrownie te wyprodukowały 68,34 milionakWh energii. Co stanowiło zaledwie 17,4% zapotrzebowania na energię w kraju. Przez to większość energii jest importowane, głównie ze Szwajcarii[23].
Cała populacja Liechtensteinu ma dostęp do energii elektrycznej.
Wiele tradycji w Liechtensteinie jest powiązane ze zwyczajami innych państw niemieckojęzycznych, ponieważ państwo jest bardzo niewielkie, nie powstały ludowe tradycje i zwyczaje charakterystyczne tylko dla Liechtensteinu. Jedną z najstarszych udokumentowanych tradycji na tych terenach sąkolędnicy misyjni, o których pierwsze wzmianki na tych terenach pochodzą z 1677 roku. Zwyczaj ten przetrwał do dziś i można spotkać kolędników w świętoTrzech Króli. Na Wielkanoc podobnie jak w innych państwach główne dekoracje stanowią kolorowe pisanki i zające.
Jednym z najważniejszych okresów w roku jest karnawał. Początek prawdziwego karnawału stanowiTłusty Czwartek, ale bale kostiumowe odbywają się już po Trzech Króli. Unikatową tradycją, jest malowanie przez dzieci twarzy na czarno. Zwyczaj ten nazywany jestRuassla. Podobnie jak wSzwajcarii,Austrii iNiemczech, karnawałowym paradom towarzyszy muzyka –Guggenmusik. Wydawana wówczas jest karnawałowa gazeta (Fastnachtszeitung). W pierwszą niedzielę po środzie popielcowej odbywa sięFunkensonntag. Nazwa pochodzi od alemańskiego zwyczaju, podczas którego spala się dużą drewnianą wieżę lub stertę słomy, w którą wetknięty jest jodłowy słup z przymocowaną do niego lalką wiedźmy.
15 sierpnia obchodzone jestŚwięto Państwowe, podczas którego odbywają się pokazysztucznych ogni. Pod koniec alpejskiego lata rolnicy przywożąkrowy z górskich pastwisk udekorowane kwiatami z powrotem do wiosek. Najbardziej produktywne krowy ozdabia się drewnianym sercem na czole. Zwyczaj ten znany jest również w Szwajcarii i Austrii, a nazywany jestAlpabfahrt.
Raz w roku wszyscy rezydenci są zapraszani na imprezę w ogrodach zamkowych[24].
Kuchnia Liechtensteinu przypomina inne kuchnie z obszaruAlp (szwajcarską, austriacką, niemiecką), lecz istnieje kilka potraw, które są charakterystyczne dla Liechtensteinu i przygranicznych terenów Szwajcarii i Austrii, są to, np.:
Käsknöpfle – potrawa kuchni tyrolskiej, szwajcarskiej, niemieckiej i austriackiej,szpecle poprzekładane twardymkrowim serem ze skwarkami. Na terenie Liechtensteinu i wVorarlbergu w Austrii, potrawa jest podawana z musem jabłkowym
Ribel – potrawa charakterystyczna dla kuchni Liechtensteinu i sąsiednich terenówAustrii iSzwajcarii. Jest wytwarzana z tutejszej odmiany kukurydzy. Podawana jest z mlekiem, kawą mleczną, cukrem lub kwaśnym serem
Kratzete – nieco grubszenaleśniki, podawane najczęściej z sosem kompotowym lub jabłkowym.
Pomnik z okazji obchodów 300-lecia Księstwa Liechtensteinu w 2019 roku
Jako iż chrześcijaństwo jestreligią państwową Liechtensteinu, to wszystkie święta państwowe w kraju są świętami religijnymi. Wyjątek stanowi 1 maja, dzień ten ustanowiono bowiem Świętem Pracy, w roku 1970. 15 sierpnia obchodzone jest równocześnieŚwięto Narodowe iŚwięto Wniebowzięcia NMP. Poza świętami uroczystości odbywają się z okazji urodzin księcia, inauguracji nowego rządu, rocznic państwowych (np. 300. rocznica utworzenia Księstwa Liechtensteinu w 2019 roku).
Najstarszymi zabytkami budowlanymi w Liechtensteinie są pozostałości rzymskich willi wNendeln iSchaanwald oraz rzymski fort wSchaan. W okresie średniowiecza i późnego średniowiecza powstało kilka zamków, w tym wVaduz,Schellenbergu iBalzers. Dawne kościoły romańskie i gotyckie zostały zastąpione w XIX i na początku XX wieku przez nowe budynki w stylu klasycystycznym. Aż do około 1850 r. oprócz pojedynczych reprezentacyjnych budynków administracyjnych, krajobraz kształtowały gospodarstwa wiejskie. To skromne dziedzictwo architektoniczne ukazuje przeszłość państwa, które niegdyś było biednym, rolniczym księstewkiem bez miast.
Z racji tego, że księstwo jest na terytoriach dawnej prowincjiRecja, jednym z języków używanych przez rdzennych mieszkańców jest językromansz. Według oficjalnych dokumentów populacja posługujących się tym językiem jest niewielka, aczkolwiek ludzie tam mieszkający twierdzą, że znają ludzi znających bądź używających tego języka[25][26].
W Liechtensteinie działają dwa dzienniki:Liechtensteiner Vaterland iLiechtensteiner Volksblatt. Nie podlegają one kontroli władz, ale są administrowane przez partie polityczne.Vaterland przezVU, aVolksblatt przezFBP. W kraju działa również stacja radiowaRadio Liechtenstein. Liechtenstein posiada narodową telewizję1FLTV.
Mundur Petera Rheinbergera, dowódcy kontyngentu wojskowego Liechtensteinu (1859–1868)
Uniform składał się zszabli,gwizdka sygnalizacyjnego zkości słoniowej iczaka z kitą z czarnegowłosia końskiego (Liechtensteinisches Landesmuseum).Armia Liechtensteinu została zlikwidowana z powodów finansowych wkrótce powojnie austriacko-pruskiej (1866). W trakcie konfliktu Księstwo wsparłoCesarstwo Austrii kontyngentem liczącym 80 ludzi[27], którzy mieli bronić granicy zWłochami naprzełęczy Stelvio.Liechtensteińczycy nie brali jednak udziału w żadnych walkach. UpadekZwiązku Niemieckiego w tej wojnie uwolnił Liechtenstein od międzynarodowego zobowiązania utrzymywania wojska, aparlament skorzystał z okazji i odmówił finansowania niepopularnej armii, co dotąd było dużym obciążeniem dla ubogiej ludności państwa. KsiążęJan II Dobry 12 lutego 1868 r. rozwiązał siły zbrojne Liechtensteinu i od tego czasu Księstwo nie ma już własnego wojska, jednak powszechny obowiązek obrony państwa jest nadal zapisany wkonstytucji[28] (art. 44 pkt 1[29]).
Zadania związane z obronnością miała wlatach 20. XX w. przejąćformacja paramilitarna o nazwieLandeswehr[28], a następnie Książęcy Liechtensteiński Korpus Bezpieczeństwa (Fürstlich Liechtensteinisches Sicherheitskorps), który rozpoczął działalność w 1933 r., a poII wojnie światowej stopniowo (do 1997 r.) został przekształcony w Policję Krajową (Landespolizei), która odpowiada za bezpieczeństwo wewnętrzne i zwalczanie przestępczości[30]. Ponadto niektóre gminy utrzymują własne siły policyjne.
W czasie II wojny światowejSzwajcaria chciała włączyć terytorium Księstwa Liechtensteinu do swojego systemu obronnego, ponieważ topografia Liechtensteinu stwarzała dogodne warunki do ataku na szwajcarską granicę państwową w dolinieRenu. Jednak Liechtenstein odmówił, obawiając się, że nadmiernie nadwyręży to jego stosunki znazistowskimi Niemcami. Nawet po zakończeniu wojny Szwajcaria naciskała na rozwiązanie problemu. Wreszcie, w kilku etapach, Liechtenstein przekazał Szwajcarii ważne pod względem militarnym punkty w zamian za rekompensatę finansową i terytorialną (ostatnioEllhorn w 1949 r.)[31].
Do dziś nie ma traktatu, który regulowałby obowiązek lub prawo Szwajcarii do interwencji w przypadku ataku na terytorium Liechtensteinu. Naruszałoby to zresztą zasadyneutralności[32]. Z drugiej strony, na podstawie umowy z dnia 2 listopada 2005 r. między Księstwem Liechtensteinu a Konfederacją Szwajcarską o wzajemnej pomocy w przypadku katastrof lub poważnych wypadków, zarówno jednostki cywilne, jak i wojskowe Szwajcarii mogą udzielać pomocy na wniosek Liechtensteinu[33].
Ponadto na mocyunii celnejStraż Graniczna Szwajcarii (Grenzwachtkorps) zabezpiecza granice Liechtensteinu. Od 2007 r. księstwo wchodzi w skład III Rejonu Straży Granicznej (Zoll Ost, komenda wChur). W 2008 r. w Liechtensteinie pełniło służbę około 40 szwajcarskich funkcjonariuszy straży granicznej[34].
W związku z kwestią szwajcarsko-liechtensteińskiej współpracy obronnej doszło do szeroko opisywanego (zwłaszcza w szwajcarskich mediach) incydentu w 2007 roku. Zgodnie z umowamiArmia Szwajcarska musi uprzedzać i dostawać zgodę na wkroczenie na teren Liechtensteinu. Tymczasem podczas ćwiczeń grupa około 170 uzbrojonych (ale prawdopodobnie bez amunicji) żołnierzy zgubiła się w górach na granicy i bez zgody Księstwa wkroczyła na jego teren. O fakcie przekroczenia w ten sposób granicy poinformowali sami Szwajcarzy. Księstwo nie zdecydowało się na reakcję dyplomatyczną, pozostawiając incydent bez echa. Sytuacja była o tyle znamienna, że Szwajcaria jestneutralna[24].
W Liechtensteiniepiłka nożna (obok sportów zimowych) jest najpopularniejszym sportem. Od 1945 roku rozgrywany jest, organizowany przezLiechtensteińską Federację Piłkarską,Puchar Liechtensteinu (FL1 Aktiv – Cup). Zwycięzca tego turnieju staje się mistrzem Liechtensteinu, a także zyskuje prawo udziału w eliminacjach doLigi Konferencji Europy UEFA. Jednocześnie w państwie nie funkcjonuje żaden system rozgrywek ligowych, a wszystkie kluby księstwa uczestniczą w szwajcarskich ligach.
W kraju funkcjonuje osiem klubów piłkarskich, a najbardziej utytułowanym z nich jest stołecznyFC Vaduz. Klub rozgrywa swoje mecze na największym stadionie księstwa –Rheinpark Stadion, którego maksymalna pojemność wynosi 7584. W sezonie 2019/20 klub ze stolicy rozgrywa swoje mecze wSwiss Challenge League – drugiej najwyższej lidzeSzwajcarii. Klub FC Vaduz zdobywał mistrzostwo kraju 47 razy. Drugim najbardziej utytułowanym klubem jestFC Balzers, grającym na czwartym stopniu szwajcarskich rozgrywek1. Liga, który podnosił puchar kraju 11 razy.
↑W 1955 Trybunał rozpatrzył sprawę Liechtensteinu przeciwGwatemali w sprawie oobywatelstwo. Obywatel niemiecki Friedrich Nottebohm, zamieszkały od 1905 r. w Gwatemali i prowadzący tam przedsiębiorstwo, w październiku 1939 r. przyjął obywatelstwo Liechtensteinu. Po przystąpieniu do wojny w 1941 rząd Gwatemali, traktując Nottebohma jako Niemca skonfiskował jego majątek. W 1951 r. rząd Liechtensteinu wniósł w tej sprawie skargę do Trybunału. Jak orzekł Trybunałsprawą każdego państwasuwerennego jest określać własnym ustawodawstwem nabywanie jego obywatelstwa, lecz przy nadawaniu go powinien istnieć rzeczywisty związek między obywatelem a państwem, bowiemobywatelstwo stanowi więź prawną, której podstawą jest społeczny fakt przywiązania, rzeczywista solidarność egzystencji, interesów, uczuć, za którą idzie wzajemność praw i obowiązków (Nottebohm Case (Liechtenstein v. Guatemala)(ang.)).
↑Konstytucja Liechtensteinu. Radosław Grabowski (tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2013, s. 50, seria: Konstytucje świata. [dostęp 2023-08-13]. Cytat: Każdy obywatel zdolny do noszenia broni, który nie ukończył sześćdziesiątego roku życia, jest w razie konieczności zobowiązany do obrony państwa..
↑Geschichte. Sicher. Ihre Landespolizei. [dostęp 2023-08-13]. (niem.).
↑Ulrike Mayr, Arthur Brunhart, Rupert Quaderer: Liechtenstein. [w:]Historisches Lexikon der Schweiz (HLS) [on-line]. hls-dhs-dss.ch, 2008-11-27. [dostęp 2023-08-13]. (niem.).
↑Naddniestrzańska Republika Mołdawska nie jest uznawana przez żadne w pełni suwerenne państwo.
↑Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, którajest uznawana przez 97 ze 193 państw członkowskich ONZ. Obecnie działa tam specjalna misja Unii Europejskiej –EULEX.
_-_LIE_-_UNOCHA.svg)
.jpg)
_Liechtenstein.jpg)
.jpg)
