 Widok na Lewoczę | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Kraj | |||||
| Powiat | |||||
| Burmistrz | Milan Majerský[1] | ||||
| Powierzchnia | 114,77[2] km² | ||||
| Wysokość | 628[3] m n.p.m. | ||||
| Populacja (2023) • liczba ludności • gęstość | |||||
| Nr kierunkowy | +421 53[3] | ||||
| Kod pocztowy | 054 01[3] | ||||
| Tablice rejestracyjne | LE | ||||
Położenie na mapie kraju preszowskiego  | |||||
Położenie na mapie Słowacji  | |||||
 49°01′22″N 20°35′26″E/49,022778 20,590556 | |||||
| |||||
| |||||
| Strona internetowa | |||||
| Obiekt zlisty światowego dziedzictwa UNESCO | |
.jpg) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Typ | kulturowy |
| Spełniane kryterium | IV |
| Numer ref. | |
| Region[b] | Europa i Ameryka Północna |
| Historia wpisania na listę | |
| Wpisanie na listę | 1993 |
| Dokonane zmiany | 2009 |
Lewocza (słow.Levoča,węg.Lőcse,niem.Leutschau,łac.Leutsovia) – miasto powiatowe we wschodniejSłowacji, wkraju preszowskim, whistorycznym regionieSpisz.
Miasto leży na wysokości 570 m n.p.m. wKotlinie Hornadzkiej, u południowych podnóżyGór Lewockich, nad rzeczkąLevočsky potok. Liczba mieszkańców miasta wynosi 14 830 osób (spis ludności z 21 maja 2011), powierzchnia miasta – 114,767 km². Dzieli się na dzielnice:
Lewocza leży przy głównej słowackiejdrodze krajowej nr 18 (D1, międzynarodowejE50), międzyPopradem aPreszowem. W Lewoczy kończy się odnoga linii kolejowej zKoszyc iPreszowa do Popradu, odbijająca od tej linii wSpiskiej Nowej Wsi.
W mieście rozwinął się przemysł włókienniczy oraz drzewny[6].
Ślady osadnictwa w okolicach miasta pochodzą z epoki kamienia. Już w XI w. w okolicy dzisiejszejBramy Koszyckiej, istniał murowanyromański kościółek pw. Świętego Ducha. Pierwsze –słowiańskie – osady w miejscu dzisiejszej Lewoczy powstały jeszcze przed XII w. co wiadomo stąd, że już wtedy handlowały zKrakowem, miastamiHanzy iWenecją. W połowie XII w. król węgierskiGejza II osiedlił w tym rejonie osadników niemieckich, głównie zSaksonii. Osady te uległy niemal zupełnemu zniszczeniu wskutek najazdówmongolskich w latach 1241–1242:Po pierwszym napadzie Tatarów (1241), jak podaje spiski kronikarz, Sasi spiscy, którzy schronili się przed nimi wraz z żupanem spiskim Jordanem na górę Hledońską (ob. Letanovce), opuścili r. 1245 to schronienie dla braku wody i (…) nad pot. Lewockim, w miejscu gdzie dawniej na wzgórzu dąbrowa się rozpościerała, założyli osadę Lewoczą dziś zwaną[7]. W ramach rekolonizacji prowadzonej głównie przez rodziny Berzeviczych, Mariassych i Görgöyów, ziemie spiskie odżywają znów dzięki napływowi Sasów. Na terenie Lewoczyniemieccy koloniści założyli trwałą osadę, o której pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z dokumentu wydanego przez królaBelę IV w 1249 r.
W 1271 r. Lewocza stała się głównym ośrodkiem specjalnej jednostki administracyjnej – Związku Sasów Spiskich (późniejszejProwincji XXIV Miast Spiskich), grupującej kolonie niemieckich górników naSpiszu. Jednak miasto szybko wycofało się z tego związku, by już w 1317 stać się uprzywilejowanymwolnym miastem królewskim. Od 1321 miastu służyłoprawo składu, udzielone przez królaKarola Roberta: zagraniczni kupcy musieli obowiązkowo zatrzymywać się w mieście, oferując swe towary przez 15 dni, przy czym mogli dokonywać tylko sprzedaży hurtowej – handel detaliczny zarezerwowany był tylko dla kupców miejscowych[8]. W 1402 r. królZygmunt Luksemburski zwolnił kupców lewockich z obowiązku składu w innych miastach w całych Węgrzech, a w 1411 r. rozszerzył lewockie prawo składu również na kupców węgierskich z innych miast. W 1419 r. zostali lewoccy kupcy zwolnieni od płacenia cła na granicach państwa – tzw.trzycatku. Wszystko to otworzyło dla lewoczan ogromne możliwości w zakresie handlu, nie tylko na Węgrzech, ale i za granicą. Tutejsi kupcy byli głównie pośrednikami w handlu pomiędzy Polską a Węgrami ikrajami bałkańskimi. Do Polski wozili miedź, żelazo, antymon i inne metale, skóry, wino, suszone owoce, drogie materiały i wschodnie przyprawy. Z Polski importowali sól, ołów, sukno, płótno,chmiel czy solone ryby[8].
Jednocześnie rozwijało się miejscowe rzemiosło. Pracowali tu liczni kowale,płatnerze,nożownicy, złotnicy, kamieniarze, ale także rzeźnicy, szewcy, kożusznicy itd.[8] Działały dobrze zorganizowanecechy. Pod koniec XIV w. Lewocza stała się członkiem związku pięciu wschodniosłowackich wolnych miast królewskich –Pentapolitany[9].
Szybki wzrost znaczenia i bogactwa miasta był skutkiem jego położenia na ważnym szlaku handlowym – na węgierskiejVia Magna, prowadzącej znadCisy przezSzarysz iSpisz doKrakowa, nieopodal miejsca, gdzie łączyła się z nią „Wielka Droga Gemerska”, wiodąca z górniczegoGemeru. W 1494 właśnie Lewoczę wybrali na miejsce spotkaniajagiellońscy władcy Polski, Litwy, Czech i Węgier. W ciągu XV w. miasto stało się bogatym ośrodkiem handlowym i utrzymało tęprosperity w ciągu XVI w., mimo katastrofalnych pożarów w 1550 i 1599. Po tym pierwszym cesarzFerdynand Habsburg uwolnił miasto na 10 lat od wszelkich podatków i ciężarów[8].
Miasto dorobiło się wielu kościołów, trzech aptek, szkoły i drukarni (od 1624 r.). W XVI w. działało tu ponad 40 cechów rzemieślniczych. Kupcy i bogaci rzemieślnicy, tworzący patrycjat miejski, posiadali wystawne domy przy rynku i sąsiednich ulicach. Drobniejsi handlarze i rzemieślnicy, czeladnicy, rolnicy zamieszkiwali w domkach zgrupowanych w południowej i północnej części miasta. W sumie w 1555 r. w Lewoczy było 536 domów i ok. 3500 mieszkańców, dzięki czemu uchodziła ona za duże miasto. Jego zróżnicowanie społeczne było znaczne. W 1542 r. czwartą część całego opodatkowanego majątku posiadali dwaj obywatele miasta. Dalsza połowa całości należała do 25 mieszczan. Ostatnią ćwiercią majętności dzieliła się reszta, tj. 96% mieszkańców, płacących podatki[8]. Pozostałe 4/5 stanowili członkowie rodzin, służba, biedota miejska itd. Szlachty w Lewoczy nie było, bo zgodnie ze statusem miasta nie mogła ona posiadać w nim nieruchomości.
.jpg)
.jpg)
Dobrobytu miasta nie podkopały najazdyhusyckie w XV wieku, ponadstuletni (1435–1558) konflikt z pobliskimKieżmarkiem oprawo składu, w którym musiał interweniować sam królFerdynand I Habsburg[9], ani nawet najazd turecki i wywołane nim zubożenieWęgier. Uległy jednak zmianie trasy szlaków handlowych –Via Magna straciła na znaczeniu. W epoce powstań antyhabsburskich w XVII i początkach XVIII w., gdy przez miasto wielokrotnie przewalały się najróżniejsze oddziały wojsk, obciążające je kontrybucjami i rekwizycjami, rozpoczął się okres stagnacji w procesie jego rozwoju. Szczególnie dolegliwe było długotrwałe oblężenie miasta przez wojska cesarskie w 1710 r., w końcowym okresiepowstania Franciszka Rakoczego, oraz szalejąca w następnym roku zaraza. Tym niemniej i w tym okresie przez Lewoczę przechodziła znaczna część handlu między Węgrami a Polską. W drugiej połowie XVII w. w tutejszejdrukarni Brewerów, założonej w 1625 r., wychodzi już połowa wszystkich książek drukowanych na obszarze dzisiejszej Słowacji[10].
W tym też czasie anonimowy autor "Węgierskiego Simplicissimusa" tak pisał o Lewoczy:Jest to dość duże miasto, sławne z dorocznych targów we wrześniu, kiedy przywozi się tu wiele winogron. Często zjawia się z sześćdziesiąt do stu chłopa z Górnych Węgier z szafranem na sprzedaż, który w tej okolicy jest niedrogi. Mieszkańcami są Niemcy i Słowacy wyznania luterańskiego. (...)Miastem rządzi prawo niemieckie, przeto magistrat chodzi na ratusz i do kościoła w niemieckich płaszczach, trzewikach i kapeluszach. Okoliczne słowackie wsie przynoszą na targ wszelkie dobra. Jarmark odwiedzają też Grecy z Turcji przywożąc tam wiele pięknych, dobrych tureckich towarów. (...)Do Kieżmarku stąd dwie mile drogi. Góry Karpackie widać z ulic i z okien[11].
Dopiero w drugiej połowie XVII w. w mieście zaczyna się osiedlać bogata szlachta – jako pierwszemu miasto pozwoliło kupić dom Janowi Mariassy’emu w 1654 r. Jako wolne miasto królewskie Lewocza nigdy nie podlegała ziemskiej jednostce administracyjnej – żupie spiskiej. Dopiero w końcu XVII w. ta instytucja zakupiła w mieście jedendom mieszczański na własny użytek[8]. Miasto staje się centrum żupy spiskiej, która tu odbywa swe kongregacje, a na początku XIX w. buduje tu swą reprezentacyjnąsiedzibę. Z czasem Lewocza zmienia się w miasto szkół i urzędów.
W XVI i XVII w. Lewocza była najważniejszym ośrodkiem ewangelicyzmu na ziemiach słowackich, jednak za czasów habsburskich doszło do niemal całkowitej rekatolicyzacji Lewoczy i całego Spisza. Miasto, które początkowo miało charakter czysto niemiecki, po wiekach uległo slawizacji do tego stopnia, że w latach czterdziestych XIX w. powstał tu ważny ośrodek narodowego ruchu słowackiego. Zostało tu m.in. założone znane później liceum ewangelickie, do którego przeszło w 1844 r. (na znak protestu po usunięciuĽudovíta Štúra ze stanowiska wBratysławie) trzynastu jego bratysławskich uczniów zJanem Franciscim na czele. Powstała wówczas pieśńNad Tatrou sa blýska, która została później przyjęta jako hymn państwowy Słowacji (do dziś). Pierwsze wykonanie pieśni miało miejsce podczas wiecu właśnie w murach lewockiego liceum. Wyszło stąd wielu pisarzy i poetów z pokoleniaszturowców[9], jak np.Ján Botto,Janko Čajak,Pavol Dobšinský,Mikuláš Dohnány czyPeter Kellner – Hostinský. Ze szkołą tą, środowiskiem szturowców i Lewoczą w ogóle związanych było i wcześniej i później jeszcze wiele innych postaci, znaczących dla dziejów Słowacji i jej kultury narodowej, jakPeter Michal Bohúň,Ján Chalupka,Ján Kalinčiak,Janko Kráľ,Ľudovít Kubáni,Albert Škarvan,Vavro Šrobár i inni.
Przeprowadzona w 1871 r. liniaKolei Koszycko-Bogumińskiej ominęła Lewoczę, co wówczas zmniejszyło znaczenie miasta i tempo jego rozwoju. Nie powstał tu żaden poważniejszy zakład przemysłowy. Boczną linię kolejową zeSpiskiej Nowej Wsi doprowadzono tu dopiero w 1892 r. Paradoksalnie, z dzisiejszego punktu widzenia, Lewocza dzięki temu zyskała, ponieważ został zachowany nietknięty zespół urbanistyczny starego miasta. W latach 1884–1891 Lewocza była siedzibą (drugą z kolei poKieżmarku)Węgierskiego Towarzystwa Karpackiego[9]. W 1910 miasto liczyło 7,5 tys. mieszkańców, z czego: 3,1 tys.Słowaków, 2,4 tys. Węgrów, 1,4 tys.Niemców, 0,2 tys.Rusinów i 0,2 tys.Rumunów. Do 1923 Lewocza była ośrodkiem administracyjnymkomitatu (żupy) spiskiego.
Z XX-wiecznej historii należy wspomnieć bunt miejscowego garnizonu wojskowego przeciwko udziałowi Słowacji w hitlerowskiej napaści na Polskę we wrześniu 1939 r.[9] Pod koniecII wojny światowej większość lewockich (i w ogóle spiskich) Niemców uciekła na zachód przed Armią Czerwoną, która zajęła miasto 21 stycznia 1945.
W 1949 r. Lewocza przestała być siedzibą sądu wojewódzkiego, a w 1960 r. nawet siedzibą powiatu. Przez następne trzy dziesięciolecia była sennym miasteczkiem, odwiedzanym jedynie przez miłośników jej zabytków. Zmiany nastąpiły dopiero w ostatnim dziesięcioleciu XX w., kiedy zabytki te zaczęły być właściwie promowane, a całe miasto – remontowane i przygotowywane do pełnienia funkcji ważnego ośrodka turystycznego. W 1998 odbyło się tu spotkanie prezydentów 11 państw środkowej Europy. W 2009 roku zabytki Lewoczy zostały wpisane nalistę światowego dziedzictwaUNESCO jako rozszerzenie wpisu, obejmującego m.in.Zamek Spiski.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Lewocza obfituje w zabytki. W całości jest zachowane jej stare miasto na planie nieregularnego owalu, otoczone murami obronnymi. Zwraca uwagę dobrze zachowana siatka ulic z wielkim, prostokątnym rynkiem o stosunku długości boków 3:1 – jednym z większych w tej części Europy (dziś główny Plac Mistrza Pawła, słow.Námestie Majstra Pavla). Najcenniejsze zabytki miasta przedstawiono poniżej.
.jpg)
.jpg)
Na wzgórzu, 2 km na północ od centrum Lewoczy, znajduje się sanktuarium maryjneMariánska hora – najpopularniejszy cel pielgrzymek słowackich katolików. 3 lipca 1995Jan Paweł II celebrował tam mszę dla 650 tysięcy wiernych.
.jpg)
.jpg)
| Miasta |
|
|---|---|
| wsie |
| Kulturowe |
|
|---|---|
| Przyrodnicze |
