To jest wersja przejrzana tej strony
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:wieś o tej nazwie.| miasto igmina | |||
 Plac Farski w Lędzinach | |||
| |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Konurbacja | |||
| Data założenia | XII wiek[a] | ||
| Prawa miejskie | 1966–1975, 1991 | ||
| Burmistrz | Marcin Majer | ||
| Powierzchnia | 31,7 km² | ||
| Populacja (31.12.2021) • liczba ludności • gęstość |
| ||
| Strefa numeracyjna | (+48) 32 | ||
| Kod pocztowy | 43-140, 43-143, 43-144 | ||
| Tablice rejestracyjne | SBL | ||
Położenie na mapie powiatu bieruńsko-lędzińskiego  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa śląskiego  | |||
 50°07′49″N 19°06′30″E/50,130278 19,108333[3] | |||
| TERC (TERYT) | 2414031 | ||
| SIMC | 0940890 | ||
| Hasło promocyjne: Lędziny – wydobywamy potencjał![4] | |||
Urząd miejski ul. Lędzińska 5543-143 Lędziny | |||
| |||
| |||
| |||
| Strona internetowa | |||
| BIP | |||
Lędziny (niem. Lendzin) –miasto w południowejPolsce, naGórnym Śląsku, wwojewództwie śląskim, wpowiecie bieruńsko-lędzińskim.
Według danych z 31 grudnia 2021 miasto miało 16 489 mieszkańców[2].
Lędziny leżą w południowej Polsce, w środkowo-wschodniej częściwojewództwa śląskiego. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 19º 07' długości geograficznej wschodniej i 50º 08' szerokości geograficznej północnej[5].
Miasto oddalone jest w linii prostej: 16 km od centrumKatowic, 8 km od centrumTychów, 13 km od centrumOświęcimia, 59 km od centrumKrakowa oraz 267 km od centrumWarszawy. Lędziny graniczą od północy z Katowicami iMysłowicami, od wschodu zImielinem iChełmem Śląskim, od południa zBieruniem, natomiast od zachodu z Tychami[5].
Teren Lędzin wchodzi w skład dwóch jednostek fizycznogeograficznych:Wyżyny Śląskiej iKotliny Oświęcimskiej[5]. Części północno-zachodnia i północna miasta leżą na pograniczu Wyżyny Śląskiej, natomiast południowo-wschodnia część stanowi fragment Kotliny Oświęcimskiej[5]. Fizjograficznie Lędziny położone są na obszarzePagórów Jaworznickich[6]. Historycznie Lędziny leżą naGórnym Śląsku.
Według danych z 1 stycznia 2013 powierzchnia miasta wynosiła 31,65 km²[7], co stanowi 20,01% powierzchni powiatu. Stawia to miasto na 166. pozycji w Polsce pod względem powierzchni[7].
Wbudowie geologicznej fragmentu Lędzin leżącego w obrębieWyżyny Śląskiej biorą udział głównie utworytriasowe ikarbońskie orazczwartorzędowe[6]. Fragment miasta jest częściowo wyścielony osadamimioceńskimi orazplejstoceńskimi[6]. Fragment wchodzący w składKotliny Oświęcimskiej jest zbudowany z mioceńskichiłów,piaskowców iłupków, nakrytychpiaskami i iłami o genezie czwartorzędowej, a takżeglinami zwałowymi i piaskami, stanowiącymi rezultat działalnościlodowców[6].
Lędziny leżą na obszarzePagórów Jaworznickich, na terenie urozmaiconym wzgórzami[6]:
Przez obszar Lędzin przebiegają dwadziały wodnedrugiego rzędu pomiędzyMleczną aPrzemszą oraz Przemszą aPotokiem Goławieckim[9]. Najważniejszymiciekami z sieci hydrograficznej są:Przyrwa i Potok Goławiecki, należące dozlewiskaWisły[6][9].
Lędziny są odwadniane również systemem małych potoków i rowów, do których zalicza się: Potok Stawowy (lewobrzeżny dopływ Mlecznej), Rów Hołdunowski (lewobrzeżny dopływ Przyrwy), Rów „E” (prawobrzeżny dopływ Potoku Goławieckiego), Rów Lędziński (lewobrzeżny dopływ Przyrwy) oraz Rów Wschodni (lewobrzeżny dopływ Rowu Hołdunowskiego)[9].
Na terenie Lędzin występują przeważniegleby bielicowe, powstałe z utworów pochodzenia lodowcowego,gleby brunatne,czarne ziemie,rędziny orazgleby bagienne[6]. Wszystkie gleby występujące na terenie Lędzin są zaliczone do klasy „A”, czyli najmniej skażonych[6].
| Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Rocznie |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Średnia temperatura maksymalna [°C] | 0 | +2 | +7 | +13 | +19 | +22 | +23 | +23 | +19 | +14 | +7 | +2 | +12 |
| Średnia temperatura minimalna [°C] | -7 | -5 | -1 | +3 | +8 | +11 | +12 | +12 | +9 | +4 | 0 | -4 | +3 |
| Opady [mm] | 34 | 32 | 34 | 48 | 83 | 97 | 85 | 87 | 54 | 46 | 45 | 41 | 686 |
Lędziny składają się z następujących części[5][11]:
Państwowy rejestr nazw geograficznych oprócz powyższych[b], wymienia takżeKolonię Piast[12].
Lędziny nie posiadają formalnie wyznaczonych dzielnic (jednostek pomocnicznych)[11].
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Lędziny liczą ponad 16 tys. mieszkańców[2] i plasują się pod tym względem na 276. miejscu wśródmiast Polski[7] oraz na 42. miejscu wśródmiast województwa śląskiego.
Wykres liczby ludności miasta Lędziny na przestrzeni lat[14]:
 |
Według danych z 2015 w Lędzinach na 100 mężczyzn przypadało 101 kobiet[14].
Struktura płci i wieku mieszkańców Lędzin według danych z 31 grudnia 2015[14]:
 |
Istnieją świadectwa penetracji przez człowieka terenu obecnych Lędzin już wepoce brązu[1]. Archeolodzy wykopali na terenie miasta fragmenty naczyń z okresukultury łużyckiej[1]. W okresie przedchrześcijańskim w granicach obecnego miasta miejscekultu słowiańskiego na wzgórzuKlimont, zwanym niegdyś „Piorunową Górką”[1] (obecnie w tym miejscu stoi katolickikościół św. Klemensa). Miejscowość wspomniana przezJana Długosza, w 1160 stanowiła własność rycerzaJaksy z Miechowa, który przekazał jąBenedyktynom[1]. W 1327 Lędziny przeszły pod panowanieCzech. W 1742 Lędziny znalazły się w granicachpaństwa pruskiego[1].
Teren walk z Niemcami w okresiepowstań śląskich, szczególnie zaciętych podczasII powstania śląskiego w 1920[1]. Od 1922 ponownie w granicach Polski[1]. W czasieokupacji hitlerowskiej na terenie Lędzin istniały podobozyobozu koncentracyjnegoAuschwitz: w latach 1943–1945Fürstengrube (wŁawkach, obecnie dzielnicyMysłowic) oraz w latach 1944–1945Günthergrube[1].
Po wojnie nastąpił rozwój górnictwa i wzrost liczby mieszkańców. W latach 1945–1951 siedzibagminy Lędziny, a 1951–1954gminy Hołdunów[1]. W latach 1954–1956 wieś należała i była siedzibą władzgromady Lędziny, przekształconej w 1957 naosiedle. 31 grudnia 1961 do osiedla Lędziny włączono osiedleHołdunów[1][15]. 1 stycznia 1966 osiedle Lędziny otrzymałoprawa miejskie[1][16], a 27 maja 1975 miasto włączono doTychów[1][17]. 2 kwietnia 1991 Lędziny odzyskały samodzielność jako odrębne miasto[1][18]. W 1999 Lędziny trafiły do powiatu tyskiego wwojewództwie śląskim, a od 2002 należą dopowiatu bieruńsko-lędzińskiego tamże[1][19].
W 1972 Lędziny zostały odznaczoneKrzyżem Partyzanckim.
Nazwa Lędziny prawdopodobnie pochodzi od starosłowiańskich słówlędo lublędzina, które oznaczały ziemię ugorną, nieporośniętą lasem[1]. Niegdyślędzinami zwano wzgórza bez drzew albo polany pośród lasów[1].
Dnia 28 maja 1260 w łacińskim dokumencieWładysława opolskiego wydanym wRaciborzu miejscowość wymieniona jest jako wieśvilla Lenzini[20].
Miejscowość została wzmiankowana w spisieświętopietrza parafiidekanatu Oświęcimdiecezji krakowskiej z 1326 pod nazwąLensin[21][22].
Nazwę miejscowości w zlatynizowanejstaropolskiej formieLyendzini orazLandzyny wymienia w latach 1470–1480Jan Długosz w księdzeLiber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[23].
W dokumencie sprzedażydóbr pszczyńskich wystawionym przezKazimierza II cieszyńskiego wjęzyku czeskim weFrysztacie w dniu 21 lutego 1517 miejscowość została wymieniona jakoLendiny[24].
W mieście znajdują się następujące obiekty wpisane dorejestru zabytków:
W Lędzinach znajdują się też inne obiekty – które, mimo że nie widnieją w rejestrze zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to m.in.:
Instytucjami kultury w mieście są: Miejski Ośrodek Kultury oraz Miejska Biblioteka Publiczna[33]. W Lędzinach działa także Powiatowa Biblioteka Publiczna[34].
W mieście funkcjonuje żłobek[35], trzy publiczne przedszkola[36], cztery szkoły podstawowe[37] oraz Powiatowy Zespół Szkół (w skład którego wchodzą: branżowa szkoła I stopnia, technikum młodzieżowe i szkoła policealna)[38].
Na terenie Lędzin działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:
W 2015 stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 2,9%[41].
W Lędzinach znajduje się kilkadziesiąt zakładów przemysłowych[42]. Wśród nich najważniejszą rolę odgrywaKWK Ziemowit[42] (obecnie działająca jako ruchKWK Piast-Ziemowit). W wyniku restrukturyzacji górnictwa liczba zatrudnionych w kopalni stale maleje, mimo to jest to zakład zatrudniający nadal największą liczbę osób z miasta i nie tylko[42].
Lędziny posiadają własnetargowisko miejskie[43]. Na terenie miasta działa kilka sklepów sieciowych.
W 2005 na terenie Lędzin powierzchnia użytków rolnych wynosiła 1855 ha – w tym 1139 ha gruntów ornych, 17 ha sadów, 557 ha łąk i 142 ha pastwisk[44].
Przez północną część miasta przebiegadroga krajowa nr 1, umożliwiająca połączenia w kierunkach:Bielsko-Biała –Cieszyn orazKraków –Warszawa –Gdańsk[5]. Istnieją także połączenia drogowe z pozostałymi miastamikonurbacji górnośląskiej – głównieKatowicami,Tychami, czyMysłowicami[5].
Na terenie Lędzin autobusowym przewozem zajmuje sięZarząd Transportu Metropolitalnego[45].
Przez Lędziny przechodzilinia kolejowa nr 179 biegnąca doTychów iMysłowic[5].
| Najbliższe lotniska międzynarodowe | ||
|---|---|---|
| lotnisko | odległość w km | |
| 1 | Pyrzowice | 37 |
| 2 | Balice | 49 |
Obecnym burmistrzem miasta jest Marcin Majer, który otrzymał 67,85% głosów w II turzewyborów samorządowych w 2024[46].
| Burmistrzowie Lędzin od 1991 | ||
|---|---|---|
| Imię i nazwisko | Lata | |
| Władysław Trzciński | 1991–1994; 2002–2006[47] | |
| Mariusz Żołna | 1994–2002[48] | |
| Wiesław Stambrowski | 2006–2014[49] | |
| Krystyna Wróbel | 2014–2024[50] | |
| Marcin Majer | od 2024 | |
Rada Miasta jest organem stanowiącym i kontrolnym w mieście[51]. Aktualnie liczy piętnastu radnych, którzy wybierani są w wyborach bezpośrednich[51]. Rada Miasta działa na sesjach, poprzez swoje komisje oraz poprzez burmistrza wykonującego jej uchwały[51].
| Miasta partnerskie Lędzin[52] | ||
|---|---|---|
| Miasto | Państwo | Rok rozpoczęcia |
| Uničov |  Czechy | 2006 |
| Revúca |  Słowacja | 2008 |
| Roccagorga |  Włochy | 2008 |
W Lędzinach wydawana jest przez Urząd Miasta gazeta lokalna[53].
_(trails_in_Holdunow).jpg)
Szlak Krawędziowy GOP:Gliwice –Przyszowice –Chudów –Paniówki –Borowa Wieś –Ruda Śląska –Mikołów –Tychy – Lędziny –Chełm Śląski –Chełmek (78 km, w tym 11 km na terenie Lędzin)[57]
Szlak im. ks. Jana Kudery:Mysłowice –Imielin –Chełm Śląski – Lędziny –Bieruń (21,5 km, w tym 9 km na terenie Lędzin)[57]
Szlak Hołdunowski:Katowice –Mysłowice – Lędziny –Imielin – Mysłowice –Jaworzno (24,1 km, w tym 6 km na terenie Lędzin)[57]
Trasa czerwona nr 151: Lędziny –Bieruń –Bojszowy –Jedlina (14,9 km, w tym 3 km na terenie Lędzin)[58]
Trasa zielona nr 153: Lędziny (10,6 km – w całości na terenie Lędzin)[59]
Trasa czarna nr 101:Katowice – Lędziny (24,1 km, w tym 5,3 km na terenie Lędzin)[60]W Lędzinach znajduje się jeden hotel dwugwiazdkowy (2015)[61].
Miasto posiada dwunastu honorowych obywateli[62]:
Miasto nadawało od marca 2001 do października 2006 tytuł „Zasłużony dla miasta Lędziny”, którym zostali uhonorowani[65]:
| Przynależność wojewódzka |
|
|---|---|
| Miasta (1954–75*) | |
| Osiedla (1954–72) | |
| Gromady (1954–72) |
|
| Gminy wiejskie (1973–75**) | |
| Gminy miejskie (1999–2001→) | |
| Gminy wiejskie (1999–2001→) | |
| Legenda |
|
