| wieś | |||
 Kościół w Kurzelowie | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Liczba ludności (2021) | 1073[2] | ||
| Strefa numeracyjna | 41 | ||
| Kod pocztowy | 29-100[3] | ||
| Tablice rejestracyjne | TLW | ||
| SIMC | 0278178[4] | ||
Położenie na mapie gminy Włoszczowa  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego  | |||
Położenie na mapie powiatu włoszczowskiego  | |||
 50°52′54″N 19°53′12″E/50,881667 19,886667[1] | |||
| |||
Kurzelów –wieśsołecka[5] wPolsce, położona wwojewództwie świętokrzyskim, wpowiecie włoszczowskim, wgminie Włoszczowa[6][4]. Dawniejmiasto; uzyskałlokację miejską w 1285 roku, a utracił w 1869 roku[7]. W drugiej połowie XVI wieku jako prywatne miasto duchowne położone było w powiecie chęcińskimwojewództwa sandomierskiego[8]. Do 1954 siedzibagminy Kurzelów. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromadyKurzelów.W latach 1975–1998 Kurzelów administracyjnie należał dowojewództwa kieleckiego.
Przez miejscowość przepływaKurzelówka, struga w dorzeczuPilicy. W bezpośrednim sąsiedztwie miejscowości znajduje sięrezerwat przyrody Ługi.
| Integralne części wsi Kurzelów[6][4] | ||
|---|---|---|
| SIMC | Nazwa | Rodzaj |
| 0278184 | Dziekarnia | części wsi |
| 0278250 | Laski | przysiółek |
| 0278190 | Niedźwiadek | przysiółek |
| 0278209 | Piaski | części wsi |
| 0278215 | Piątkowisko | części wsi |
| 0278221 | Rynek | części wsi |
| 0278238 | Za Górą | części wsi |
| 0278244 | Za Przeczkami | części wsi |
Kurzelów to średniowieczne centrum życia kościelnego, już na przełomie XI i XII wieku stanowiło własność arcybiskupów gnieźnieńskich, którzy przy pierwszym podziale diecezji, umieścili tu jeden z pięciu archidiakonatów na jakie rozdzielili podwładny im obszar.
Kościół pierwotny wystawiono pod wezwaniem św. Wojciecha. Stracił on z czasem znaczenie, co wiąże się to zapewne wraz z osadzeniem naprawie niemieckim miasta, co miało miejsce w r. 1285 z nadania arcybiskupaJakuba Świnki[9].Powstała wówczas kolegiata z kościołem pod wezwaniem Najświętszej Panny Maryi, złożona z czterechprelatur i sześciukanonii. Wobec braku uposażeniaJarosław z Bogorii i Skotnik, arcybiskup zredukował kanonie do liczby trzech. On też wystawił kościół murowany, sklepiony, kryty dachówką[10].
W 1254 r. odbyła się tu, według rocznika wielkopolskiego, konsekracjaBogufała „de Cirnelin” na biskupa poznańskiego dokonana przezFulkona arcybiskupa gnieźnieńskiego, choć tenże sam Rocznik podaje pod rokiem 1255 jakoby ta konsekracja odbyła się w Lądzie (Mon. Pol., III, 23). Leonard diakon kurzelowski występuje w dokumencie z r. 1260. Archidiakon i kanonicy kurzelowscy w dok. z 1055 r. Akt z r. 1357 wymienia kolegiatę kurzelowską, obok łęczyckiej, rudzkiej i uniejowskiej. Sam Kurzelów nazwany jest tam: „cmtas cum foro”.
Kurzelów dawał arcybiskupom dziesiątą część opłat celnych. Przy mieście był folwark (allodium) arcybiskupi nazywany Modrzew. Pirec pleban, prokurator arcybiskupi występuje w dokumencie z r. 1358 (Kodeks Wielkopolski, nr. 1329. 1354, 1392)[10].
W r. 1385 bawił tu arcybiskupBodzanta stąd datując swe rozporządzenie (Kodeks małopolski, t.III s.122 s.362). W 1439 odnowiono przywilej lokacyjny. Szczegółowy opis uposażenia kolegiaty podaje Liber BeneficiorumŁaskiego (t.I s.545–558).
W roku 1540 miasto należące do dóbr stołowych arcybiskupa gnieźnieńskiego wraz ze wsiami: Konieczno, Denków, Motyczno, Międzylesie, Komparzów, Modrzewie i Gośięcin, ocenione było na 3300 grzywien. Wówczas w mieście było 85 domów dających po 1 grzywnie czynszu. Mieszczanie mieli role różnych rozmiarów. Trzy jatki dawały po 2 kamienie łoju. Czynsz z miasta wynosił grzywien 24 i 5 groszy ponadto dochody z łoju, z dwu młynów i targowego. Folwark dobry, łąk obfitość, lasy i pasieki. Kopalnia i kuźnica żelazna dawała 1½ grzywny i 60 żelaz do pługów (lemieszy). Młyn około 60 korcy słodu. Wójtostwo dające 6 grzywny należało do wikariuszów kurzelowskich, a archidiakon miał jatkę, pobierał czynsz od 7 mieszczan, młynu i stawu. W r. 1573 miasto płaciło szosu 19 florenów i 6 groszy. Od trzech kupców pobierano groszy 18. Rządca dworski alias starosta za dziesięcinę płacił 2 floreny i 25 groszy. Od młyna pobierano groszy 12, od dwóch bań gorzał 2 floreny 13 groszy. Czopowe za rok wynosiło 25 florenów[10].
Zniszczone w czasie potopu szwedzkiego miasto podupadło.
W Kurzelowie znajdowała się szkoła parafialna. W wyniku reorganizacji kolegiaty przez arcybiskupaJarosława Bogorię Skotnickiego, szkoła parafialna została 24 października 1369 przekształcona w szkołę kolegiacką[11]. W roku 1521 wdowa Grabowska zapisała datek na szkołę w postaci dziesięciny snopowej ze wsi Zakrzewa. W roku 1654 Marcin Piegłoński (lub Piegłowski) przeznaczył na szkołę 9000 złotych na dobrachCzuszów i Czuszówek[12]. W roku 1651Jan Brożek uczynił zapis fundacyjny, w którym przekazał szkołę bezpośrednio pod opiekę Kolegium Większego, co oznaczało formalne przekształcenie szkoły wkolonię akademickąAkademii Krakowskiej[13].
Na przełomie XIV i XV wieku przez Kurzelów przebiegały co najmniej trzy szlaki handlowe: szlak Węgry-Prusy, szlak Kraków-Wielkopolska oraz szlak Kraków-porty morskie-Flandria[14][15].
W XIV wieku przez Kurzelów przebiegała tzw. droga doTorunia (droga królewska, droga pruska, droga węgiersko-pruska), był to jeden z głównych szlaków łączącychKraków z północą Polski. W czasachKazimierza Wielkiego orazWładysława Jagiełły wspomniana droga przebiegał przezMiechów, Kurzelów,Przedbórz (tam przekraczanoPilicę),Piotrków,Łęczycę,Przedecz iBrześć Kujawski kuToruniowi. Przedłużeniem tego szlaku była droga wodna z Torunia doGdańska. W Krakowie droga pruska łączyła się ze szlakiem zWęgier, razem stanowiąc główną arterię komunikacyjną pomiędzy południowymi prowincjami Polski, Węgrami, a Gdańskiem, i dalej ku Europie zachodniej jako morski szlak handlowy doFlandrii iAnglii[14]. Dokumenty z XVI wieku również potwierdzają istnienie drogi prusko-węgierskiej przez Kurzelów[15].
W XIV wieku istniała droga do Wielkopolski, która przebiegała z Krakowa do Łęczycy tak samo jako droga pruska (czyli przez Miechów, Kurzelów, Piotrków). W Łęczycy odchodząc od drogi pruskiej do Konina, następnie przezPyzdry doPoznania[14]. Dokumenty z XVI wieku również wspominają o tej drodze[15].
W końcu XIV wieku istniała droga zwana w Krakowie "Nową drogą flandryjską", która z Krakowa przebiegała początkowo razem z drogą pruską (Miechów, Kurzelów, Piotrków). W Piotrkowie prawdopodobnie odłączała się od drogi pruskiej przechodząc przezSieradz,Konin,Pyzdry,Poznań do portów morskich:Szczecina,Stralsandu iGreiswaldu[14].
W roku 1719 wokółkaplicy św. Anny utworzono cmentarz.
W wynikuIII rozbioru Polski w 1795 roku Kurzelów znalazł się podzaborem austriackim. W 1809 roku Kurzelów został włączony doKsięstwa Warszawskiego, a w 1815 roku doKrólestwa Polskiego (kongresowego).
Mieszkańcy Kurzelowa licznie uczestniczyli wpowstaniu styczniowym. Na miejscowym cmentarzu znajdują się dwie mogiły żołnierzy -mieszkańców Kurzelowa, poległych w walkach w okolicach Małogoszcza (24 II 1863 r.) oraz w bitwie w okolicach wsi Ewelinów (26 II 1863). Na pierwszej mogile znajduje się napis: "ŚP. Zbiorowa mogiła 43 żołnierzy powstania styczniowego poległych 24 II 1863 r. w bitwie w okolicach Małogoszcza pod dowództwemgenerała Mariana Langiewicza mieszkańców Kurzelowa. Związek Kombatantów RBiBWP we Włoszczowie." Na drugiej mogile umieszczono napis "Zbiorowa mogiła 17 żołnierzy powstania styczniowego poległych 26 II 1863 r. w bitwie w okolicach wsi Ewelinów gm. Oleszno pod dowództwem generała Mariana Langiewicza mieszkańców Kurzelowa. Związek Kombatantów RBiBWP we Włoszczowie. Czerwiec 1993 r."[16].
W wyniku nowego podziału administracyjnego od 1 stycznia 1867, Kurzelów znajdował się wGuberni kieleckiej i powiecie włoszczowski[17].
Udział mieszkańców Kurzelowa wpowstaniu styczniowym przyczynił się do utraty praw miejskich[18], które to prawa Kurzelów utracił w 1869 na skutek przeprowadzonej w zaborze rosyjskim reformy administracyjnej[19].
Według spisu powszechnego z 1921 w osiedlu miejskim Kurzelów istniało 231 domów, a liczba ludności wynosiła 1616 (mężczyzn 759, kobiet 857), narodowość polską podało 1607 osób, narodowości żydowskiej było 9 osób. Wyznania rzymskokatolickiego było 1425 mieszkańców, wyznania mojżeszowego 191[20]. Oddzielnie podano dane statystyczne odnoszące się do folwarku Kurzelów. W folwarku Kurzelów znajdowały się 2 domy, które w sumie zamieszkiwało 36 osób (mężczyźni: 23, kobiety: 13), wszyscy mieszkańcy folwarku byli narodowości polskie i wyznania rzymskokatolickiego[20].
W marcu 1943 roku doszło w miejscowości do zasadzki oddziału Narodowych Sił Zbrojnych na oddział Gwardii Ludowej pod dowództwem Stanisława Olczyka ps. „Garbaty”. W pierwszej połowie 1943 roku oddział GL rozbił w Kurzelowie urząd gminny i mleczarnię. W kwietniu 1944 r. ten sam oddział zaatakował w okolicznych lasach strażników leśnych nadzorujących dla Niemców wywóz drzewa. Zginęło siedmiu strażników[21].
Obiekty wpisane do rejestru zabytków
Przez Kurzelów przebiega droga wojewódzka:
| Miasto | |
|---|---|
| Części miasta |
|
| Osada | |
| Osady leśne | |
| Wsie | |
| Części wsi |
|
| Przysiółki wsi |
|
| Przynależność wojewódzka |
|
|---|---|
| Miasta |
|
| Gminy wiejskie (1867–1954 i 1973–75) |
|
| Gromady (1954–72) |
|
Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
|
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
