Astronauta (gr.ástron +gr.naútēs[1]) – osoba przeszkolona, odpowiednio wyposażona i wysłana wprzestrzeń kosmiczną w ramachzałogowego lotu kosmicznego, aby służyć jako dowódca lub członek załogi na pokładziestatku kosmicznego[2]. Termin ten jest zazwyczaj zarezerwowany dla profesjonalistów, czasami jednak jest on stosowany w stosunku do każdego, kto podróżuje w przestrzeń kosmiczną, w tym naukowców, polityków, dziennikarzy ikosmicznych turystów[3].
Termin „astronauta” odnosi się do wszystkich ludzi podróżujących w kosmosie, niezależnie od narodowości. Jednak astronauci pochodzący zFederacji Rosyjskiej lubZwiązku Radzieckiego są znani jakokosmonauci[4][5][6]. Stosunkowo niedawne postępy w załogowych lotach kosmicznych dokonane przezChińską Republikę Ludową doprowadziły do powstania terminutajkonauta[7][8], chociaż jego użycie jest nieco nieformalne, a jego pochodzenie jest niejasne. Członkowie chińskiego Korpusu Astronautycznego Armii Ludowo-Wyzwoleńczej i ich zagraniczni odpowiednicy są oficjalnie nazywanihángtiānyuán[9].
Od 1961 roku w przestrzeń kosmiczną poleciało 600 astronautów[10]. Do 2002 roku astronauci byli sponsorowani i szkoleni wyłącznie przez agencje rządowe lub przez wojsko albo za pośrednictwem cywilnych agencji kosmicznych. Wraz zsuborbitalnym lotem prywatnie finansowanego statku kosmicznegoSpaceShipOne, który w 2004 wykonał swój pierwszy lot w przestrzeń kosmiczną, powstała nowa kategoriaastronautów komercyjnych[11][12].
Na dzień 27 września 2024 roku łącznie 668 osób z 36 różnych krajów osiągnęły wysokość przynajmniej 100 kilometrów od Ziemi, z czego łącznie 619 osób osiągnęłoniską orbitę okołoziemską[15]. Spośród nich aż 24 osoby podróżowały poza niską orbitę okołoziemską, albo naorbitę okołoksiężycową, albo bezpośrednio na powierzchnię Księżyca. Trzech z nich;Jim Lovell,John Young iEugene Cernan dokonało tego dwukrotnie[16].
Na dzień 27 września 2024 roku zgodnie z amerykańską definicją załogowego lotu kosmicznego, 707 osób kwalifikuje się jako osoby, które osiągnęłyprzestrzeń kosmiczną na wysokości powyżej 80 kilometrów. Spośród ośmiu pilotów rakietowego samolotu doświadczalnegoX-15, którzy przekroczyli wysokość 80 kilometrów, tylko jeden,Joseph A. Walker, przekroczył 100 kilometrów i zrobił to dwukrotnie, stając się pierwszą osobą, która poleciała w przestrzeń kosmiczną dwukrotnie[15]. Astronauci łącznie spędzili w przestrzeń kosmiczną ponad 41790roboczogodzin, przeprowadzając łącznie 975spacerów kosmicznych, a także przebywając bezpośrednio w przestrzeni kosmicznej łącznie ponad 5402 godzin[17]. Od 2024 roku człowiekiem o najdłuższym łącznym czasie przebywania w kosmosie jestOleg Kononenko, który spędził w przestrzeni kosmicznej ponad 1100 dni[18].Peggy Whitson jest rekordzistką pod względem najdłuższego czasu spędzonego w kosmosie przez kobietę, który w jej przypadku wynosi 675 dni[19].
W 1959 roku, gdy zarównoStany Zjednoczone, jak iZwiązek Radziecki planowały, ale jeszcze nie wystrzeliły ludzi w przestrzeń kosmiczną, administratorNASA,Thomas Keith Glennan i jego zastępca, Hugh Dryden, dyskutowali o tym, czy członków załogi statku kosmicznego należy nazywać astronautami czy kosmonautami. Dryden preferował terminkosmonauta, ponieważ loty miały odbywać się w kosmosie, podczas gdy przedrostek „astro” sugerował loty konkretnie dogwiazd[20]. Większość członkówSpace Task Group preferowała terminastronauta, który przetrwał w powszechnym użyciu jako preferowany amerykański termin[21]. W momencie kiedy po raz pierwszy w 1961 roku wystrzelono pierwszego człowiekaJurija Gagarina w przestrzeń kosmiczną, Związek Radziecki wybrał terminkosmonauta[22][23].
Pierwsze znane użycie terminuastronauta we współczesnym znaczeniu zostało dokonane przez Neila R. Jonesa w jego opowiadaniuThe Death's Head Meteor z 1930 roku[24]. Samo słowo było znane już wcześniej; na przykład w książce z 1880 roku,Across the Zodiac autorstwa Percy'ego Grega, terminastronaut odnosił się dostatku kosmicznego. WLes Navigateurs de l'infini z 1925, autorstwaJ.-H. Rosny aîné, użyto francuskiego słowaastronautique (oznaczającegoastronautykę)[25]. Słowo to mogło zostać zainspirowane przez „aeronautę”, czyli starszy termin oznaczający podróżnika powietrznego, po raz pierwszy zastosowanego w 1784 roku w stosunku do osób latającychbalonami[26].
NASA stosuje terminastronauta w odniesieniu do każdego członka załogi na pokładzie statku kosmicznego udającego się naorbitę okołoziemską lub też poza nią, a także używa tego terminu jako tytułu dla osób należących do Korpusu Astronautów NASA[27].Europejska Agencja Kosmiczna podobnie stosuje terminastronauta w odniesieniu do członkówEuropejskiego Korpusu Astronautów[28].
Wjęzyku chińskim terminYǔ háng yuán (pol.kosmiczny personel nawigacyjny) jest używany w odniesieniu do astronautów i kosmonautów ogólnie[33][34], podczas gdy terminhángtiān yuán (pol.nawigujący personel na niebie) jest używany w odniesieniu do chińskich astronautów[35]. Natomiast wyrażenietàikōng rén (pol.astronauta) jest znacznie częściej używane wHongkongu i naTajwanie[36].
Wyraz tajkonauta jest używany przez niektóre anglojęzyczne media w odniesieniu do profesjonalnych astronautów pochodzących zChińskiej Republiki Ludowej[37]. Słowo to pojawiło się w słownikachLongman iOxford English, a termin ten stał się bardziej powszechny w 2003 roku, kiedy to Chiny wysłały swojego pierwszego astronautęYang Liwei w przestrzeń kosmiczną w ramach misjiShenzhou 5[38]. Jest to termin używany przezagencję prasowąXinhua w angielskiej wersji chińskiego dziennikaRenmin Ribao od czasu pojawienia sięchińskiego programu kosmicznego[39]. Pochodzenie tego terminu pozostaje jednak niejasne, ponieważ już w maju 1998 roku Chiew Lee Yih pochodzący zMalezji, użył go nagrupie dyskusyjnej[40].
W swojej grupie astronautów na rok 2022Europejska Agencja Kosmiczna przewidziała rekrutację astronautów zniepełnosprawnością fizyczną, których nazwała „parastronautami”, z zamiarem przyszłego lotu w przestrzeń kosmiczną[41][42][43]. Kategorie niepełnosprawności brane pod uwagę w programie to osoby z wadą kończyn dolnych, różnicą długości nóg lub niskim wzrostem poniżej 130 centymetrów[44]. 23 listopada 2022 roku John McFall został wybrany na pierwszego parastronautę Europejskiej Agencji Kosmicznej[45].
Najmłodszą osobą, która odbyła lot kosmiczny, jestOliver Daemen, który mając 18 lat i 11 miesięcy obył lot suborbitalny w ramach misji NS-16, która została zorganizowana przez prywatną firmęBlue Origin[63], przełamałując rekordGiermana Titowa, który w wieku 25 lat odbyłlot orbitalny w ramach misjiWostok 2, przez co nadal pozostaje najmłodszym człowiekiem na orbicie okołoziemskiej[64][65]. Najstarszą osobą w przestrzeni kosmicznej jestWilliam Shatner, który w wieku 90 lat obył lot suborbitalny w ramach misji NS-18, która została zorganizowana przez prywatną firmęBlue Origin[66]. Najstarszym człowiekiem na orbicie okołoziemskiej pozostajeJohn Glenn, który miał 77 lat podczas misjiSTS-95[67].
↑abMatthewM.BrzezinskiMatthewM.,Red moon rising: Sputnik and the hidden rivalries that ignited the space age, New York (N.Y.): H. Holt, 2007, s. 108,ISBN 978-0-8050-8147-3 [dostęp 2024-09-28].
↑abMikeM.GruntmanMikeM.,Blazing the trail: the early history of spacecraft and rocketry, Reston, VA: American Institute of Aeronautics and Astronautics, 2004, s. 326,ISBN 978-1-56347-705-8 [dostęp 2024-09-28].
↑Elizabeth Howell Contributions from DaisyE.H.C.D.DobrijevicElizabeth Howell Contributions from DaisyE.H.C.D.,Guion Bluford: First African-American in Space [online], Space, 8 lutego 2017 [dostęp 2025-09-06](ang.).
.jpg)
