Ten artykuł dotyczy państwa polskiego w latach 1386–1795. Zobacz też:Królestwo Polskie.
| 1386–1795 | |||||
| |||||
| Hymn:Bogurodzica | |||||
| Ustrój polityczny | monarchia stanowa, późniejmonarchia mieszana | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Konstytucja | Konstytucja 3 maja (1791) | ||||
| Stolica | Kraków(de iure do 1795 stolica państwa) | ||||
| Data powstania | |||||
| Data likwidacji | |||||
| Władca | |||||
| Powierzchnia | ok. 614 000 km² | ||||
| Populacja (1550) • liczba ludności |
| ||||
| • gęstość | 9 os./km² | ||||
| Waluta | |||||
| Narody igrupy etniczne | |||||
| Język urzędowy | |||||
| Religia dominująca | katolicyzm,kalwinizm,unitarianizm,prawosławie,grekokatolicyzm | ||||
| Terytoria zależne | patrz:Lenna Polski | ||||
| Terytoria autonomiczne | |||||
| PKB () • całkowite • na osobę | |||||
_compared_with_today%2527s_borders_PL.png) ObszarRzeczypospolitej na tle granic państw współczesnych. Korona Polska Prusy – lenno Korony Kurlandia – lenno Korony i Litwy | |||||
| brak współrzędnych | |||||
| |||||
Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae), w skrócieKorona Polska[2] lubKrólestwo Polskie,potocznie i skrótowo:Korona – 1. powstała pod koniec XIV wieku koncepcja państwapolskiego jako czynnika nadrzędnego wobec władzykrólów Polski, początkowo dziedzicznych (Andegawenowie), a następnie wybieralnych (odWładysława II Jagiełły doStanisława Augusta Poniatowskiego); 2. nazwa państwa polskiego w latach 1386–1569 pozostającego wunii z Litwą, a później w latach 1569–1795 nazwa jednego z dwóch równoprawnych członówRzeczypospolitej Obojga Narodów; 3. określenie całości obszaru ziem wchodzących w skład Królestwa Polskiego na podstawie dziedzictwa i prawnej sukcesji.
Publiczno-prawne pojęcieKorony Królestwa na określenie suwerennego państwa wraz ze swoimi prawami i historycznym terytorium, w przeciwieństwie do państwa będącego tylkodziedziczną własnością poszczególnych królów, narodziło się w XIII wieku weFrancji[3]. Idea została przyjęta wCzechach jakoKorona świętego Wacława oraz naWęgrzech jakoKorona świętego Stefana. W Polsce koncepcja Korony Królestwa Polskiego pojawiła się w okresieZjednoczonego Królestwa Polskiego, gdy po wygaśnięciu dynastiiPiastów władzę królewską odziedziczyli po nich Andegawenowie (1370).
Idea Korony Królestwa Polskiego, której symbolem byłyinsygnia koronacyjne, została uznana za wiodącą zasadę ustrojową polskiejmonarchii stanowej. Umożliwiła zachowanie ciągłości państwa polskiego i niepodzielności jego terytorium. Utożsamiała z państwem „panów polskich”, a następnie ogółziemiaństwa, co stworzyło fundamenty pod ustrójrepublikański Rzeczypospolitej idemokrację szlachecką[3].
Pod koniec XV wieku zaczęła się też kształtować ideologiasuwerenności Korony i dążenie do zrzucenia zwierzchnictwacesarstwa ipapiestwa. W roku 1555sejm piotrkowski zrzucił zależność odpapieży (od zjazdu wSulejowie w roku 1318 papieże bylisuwerenami Królestwa Polskiego). Za czasów ostatnichJagiellonów przyjęto również zasadę suwerenności królów Polski odcesarzy, czego symbolem było zamknięciekorony Chrobrego złotymi kabłąkami i globem z krzyżem.
W skład obszaru Korony Królestwa Polskiego wchodzą wszystkie ziemie historycznie podległe dziedzicznymkrólom Polski, które stanowiły ich rodowepatrymonium, w tym ziemie przyłączone na zasadzieprawnej sukcesji. Zgodnie z ideą Korony, wszystkie przyłączane ziemie mogły się znaleźć w jej składzie tylko na drodze legalnej sukcesji lub dobrowolnej inkorporacji.
Obszar Korony ukształtował się w okresie panowania dynastiiPiastów i objąłrdzenne ziemie polskie tworzącepaństwo pierwszego koronowanego króla (KoronaChrobrego) oraz ziemie włączone przez królów polskich później, w tymziemie ruskie (Ruś Czerwona,Wołyń,Podole iziemie ukrainne) odziedziczone przezKazimierza Wielkiego.
Po wygaśnięciu rodzimej dynastii, obszar ten był traktowany jako niepodzielne terytorium, które nie podlegało dziedziczeniu, a kolejni królowie byli zobowiązani do utrzymania jego jedności i dążenia do odzyskania ziem utraconych.
W praktyce jednak Korona Królestwa Polskiego nie obejmowała większości ziemŚląska iPomorza Zachodniego, które w okresierozbicia dzielnicowego znalazły się w granicach innego nadrzędnego organizmu politycznego,Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
Początkowe terytorium Korony Królestwa Polskiego tworzyły ziemiezjednoczonego Królestwa Polskiego, które wniosła jako swoją własnośćJadwiga Andegaweńska, będąca ostatnim dziedzicznymkrólem Polski w trakcie ślubu z Jagiełłą w 1386 roku. Obszar ten obejmował zarówno rodowe dziedzictwoPiastów (Koronę Chrobrego), jak i ich legalną sukcesję na obszarzeRusi Czerwonej, którą dołączono do Korony w 1387 roku.
Po śmierci Jadwigi Władysław Jagiełło kontynuował dzieło jednoczenia ziem Korony i przyłączył do niej utraconeziemię wieluńską (1391),ziemię dobrzyńską (1411) iPodole (1432), które było wcześniej lennem. W wynikuwojny trzynastoletniej w 1466 roku Koronie podporządkowane zostały równieżPrusy Królewskie, czyli utraconePomorze Gdańskie iziemię chełmińską, a takżeWarmię, która zachowała autonomię.
Po śmierci ostatnichPiastów mazowieckich w 1526 w skład Korony weszło całeMazowsze. Natomiast w 1564 wcielono do niejśląskie księstwaoświęcimskie izatorskie, co potwierdzało trwałość roszczeń Korony wobec utraconych ziem śląskich.
W roku 1564 królZygmunt August, ostatniwielki książę litewski, zrzekł się na rzecz Korony Królestwa Polskiego praw do sukcesji wWielkim Księstwie Litewskim. Natomiast w roku 1569 nasejmie lubelskim (na którym została zawarta 1 lipcaunia lubelska) inkorporował Prusy Królewskie oraz jako prawny spadkobierca dziedzictwaGiedymina przekazał Koronieruskie ziemie będące pod władzą Wielkiego Księstwa Litewskiego, do których Królestwo Polskie rościło prawa od czasów Kazimierza Wielkiego. W tym samym roku Zygmunt August inkorporował również do Korony jako lennoKsięstwo Kurlandii i Semigalii.
Ostateczny kształt terytorium na wschodzie Korona Królestwa Polskiego uzyskała w 1634 roku, po zawarciupokoju z Moskwą.
Wszyscykrólowie elekcyjni zaprzysięgali strzec niepodzielności terytorium Korony i Litwy oraz odzyskać utracone terytoria. Jednocześnie Rzeczpospolita realizowała ideępacyfizmu i wyrzekała się sięgania po terytoria, do których nie miała legalnych praw.
Osobny artykuł:Inkorporacja Litwy do Korony Królestwa Polskiego.Jednym z postanowieńunii w Krewie z 1385 roku było wcielenie do Korony Królestwa PolskiegoWielkiego Księstwa Litewskiego, co oznaczało rzeczywistąinkorporację do Korony wszystkich ziem i terytoriów litewskich i ruskich podległych Jagielle. Akt inkorporacji powtarzały kolejne zawieraneunie polsko-litewskie w latach 1401, 1413 i 1501.
W praktyce postanowienie to napotykało opór i zostało zrealizowane jedynie częściowo poprzezunię lubelską zawartą w 1569 roku. Całkowitezjednoczenie obu narodów Rzeczypospolitej nastąpiło dopiero w roku 1791, u schyłku istnienia państwa. W przyszłości jednak odwoływano się do idei zjednoczenia Litwy z Koroną.
.jpg)
Do schyłku X wieku państwa polskie iruskie rozwijały swoje terytoria oddzielnie, nie stykając się ze sobą[4][5]. DoMieszka I należałyGrody Czerwieńskie (późniejszaRuś Czerwona lub jej zachodnia część), które siłą zagarnął w 981 roku książę kijowskiWłodzimierz, czym zapoczątkował polsko-ruską rywalizację o te ziemie. W roku 1018Bolesław Chrobry w wyniku udanejwyprawy kijowskiej, nie tylko odzyskał dla Polski Grody Czerwieńskie, ale też zdobył stolicę Rusi. Wysyłane przez niego z Kijowa listy do obu cesarzy oraz bite monety z napisami cyrylicą wskazują, że w chwili koronacji w 1025 roku Bolesław Chrobry i jego synMieszko II mogli czuć się pretendentami do zwierzchnictwa nad Rusią Kijowską[6]. Na pewno też w skład Korony Chrobrego wchodziły ziemie Rusi Czerwieńskiej.
Kolejni Piastowie (Bolesław Śmiały,Kazimierz Sprawiedliwy,Leszek Biały) jeszcze kilkakrotnie interweniowali w sprawy Rusi, osadzając na tronie w Kijowie iHaliczu podległych im książąt. Poza tym poprzez żony niektórych Piastów istniały relacje dynastyczne zRurykowiczami.
W czasie rozbicia dzielnicowego, gdy większa część ziem ruskich pozostawała w zależności odZłotej Ordy, nastąpił upadek Rusi Kijowskiej. Według tradycyjnej historiografii rosyjskiej, czołową rolę na Rusi przejęło wówczas prowincjonalneksięstwo włodziemiersko-suzdalskie (późniejmoskiewskie), a czynnik religijny (przeniesienie patriarchatu) dał początek ideologiiTrzeciego Rzymu i ekspansji Moskwy na całą Ruś pod pretekstemzbierania ziem ruskich. Jak jednak wykazał ukraiński historykMychajło Hruszewski, bezpośrednią legalną kontynuację politycznej władzy książąt kijowskich posiadali wówczasksiążęta halicko-włodzimierscy, którym faktycznie podlegał Kijów i którzy wciąż uznawali się za panów Rusi[7][8]. W roku 1253Daniel Halicki został nawet koronowany na króla Rusi i jego państwo nosiło nazwęKrólestwa Rusi.
W 1323 roku na zasadzie sukcesji dynastycznej, po matce, ostatnim księciem halicko-wołyńskim zostałBolesław Jerzy II z mazowieckiej gałęzi dynastii Piastów. Wobec braku potomstwa uczynił on spadkobiercą spokrewnionego ze sobąKazimierza Wielkiego. Po zabójstwie księcia w 1340 roku król Polski prawnie przejąłksięstwo halicko-włodzimierskie i oficjalnie nosił tytułpan i dziedzic Rusi (Russieque dominus et heres;ruskoj zemli hospodar i didycz, wiecznyj zemlam tym samoderżec), a później również tytułkról Rusi (rex Polonie et Russie). Jednak na skutek oporu miejscowych możnych i interwencji Litwinów Kazimierzowi nie udało się włączyć całej Rusi Czerwonej do Królestwa (zob. hasłowojna o księstwo halicko-włodzimierskie 1340–1392). Objął ją dopiero następca KazimierzaLudwik Węgierski ustanowił on jednak tam węgierską administrację ide facto przyłączył księstwo doWęgier[9].
Spory polsko-litewsko-węgierskie zakończyła dopierounia w Krewie w 1385 i interwencja Władysława Jagiełły (formalnie w imieniu „króla” Jadwigi), który zgodnie z porozumieniami krewieńskimi w 1386 roku usunął z Rusi Czerwonej litewskie siły i węgierskich starostów. W następnym 1387 roku Jadwiga Andegaweńska ogłosiła akt przyłączenia Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Korony[10]. Odtąd Ruś Czerwona aż do I rozbioru byłą częścią Korony jakowojewództwo ruskie, a królowie polscy do samego końca Rzeczypospolitej nosili legalny tytułksiążąt ruskich[11].
W 1432 roku Jagiełło jako samodzielny król podporządkował Koronie częśćPodola. Jednak większość Wołynia i część Podola pozostawały przy Litwie. Poza tym wielcy książęta litewscy dziedziczyli szereg innych dawnych księstw ruskich, które w okresie kryzysu Złotej Ordy wybrały panowanie litewskie, zamiast mongolskiego. Było to głównie zasługąGiedymina, który podporządkowywał księstwa ruskie odPodlasia doSmoleńska, w tym sam Kijów (w 1321), przede wszystkim dzięki małżeństwom dynastycznym swoich synów[12].Jagiellonowie byli główną gałęzią roduGiedyminowiczów i ich prawnymi dziedzicami.
Zgodnie z aktemunii w Krewie wszyscy książęta litewscy i ruscy z terenu Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz ich lennicy złożyli w latach 1385–1387 hołd lenny i przysięgę wierności Koronie Królestwa Polskiego i parze królewskiej. Ponadto zgodnie z postanowieniami Jagiełło i książęta litewscy zobowiązali się włączyć wszystkie podległe im ziemie litewskie i ruskie do Korony. Nie nastąpiło to jednak aż do roku 1569, gdy ostatni Jagiellon, jako prawny dziedzic patrymonium Giedymina, włączył dobrowolnie i na zawsze do KoronyPodlasie, litewską częśćWołynia oraz ziemieukrainne:kijowską ibracławską. OdtądRuś Koronna obejmowała nie tylko Ruś Czerwoną i Podole, ale też ziemie reszty Ukrainy.
W roku 1619 na mocyrozejmu w Dywilinie do Korony włączono równieżziemię czernihowską i siewierską, do których praw na rzecz Korony zrzekł się carMichał I (ziemie te już wcześniej podlegały Giedyminowiczom i uznawały zwierzchność Korony). Porozumienia dywilińskie potwierdził podpisany w 1634 rokupokój wieczysty w Polanowie. Wówczas ostatecznie ustalił się obszar Korony Królestwa Polskiego.
W wyniku trwającej 14 latwojny z Rosją (tzw.potop rosyjski) Rzeczpospolita, osłabionapowstaniem Chmielnickiego inajazdem Szwedów, utraciła część ziem leżących za Dnieprem.Rozejm andruszowski z 1667 postanawiał, że Korona traci na rzeczRosjiZadnieprze, czyliwojewództwo czernihowskie oraz połowęwojewództwa kijowskiego. Postanowienia rozejmu następnie sankcjonowałtraktat Grzymułtowskiego z 1686 roku zawarty przezJana Sobieskiego w celu wspólnego wystąpienia przeciw Turcji. SamKijów (miasto królewskie Korony) leżący na zachodnim brzeguDniepru miał przypaść Rosji zaledwie na dwa lata, lecz de facto Rosja już nigdy go nie oddała.
Postanowienia andruszowskie i pokój z 1686 zostały jednak uznane w Koronie za nielegalne i nie byłyratyfikowane przez kolejnesejmy.Jan III Sobieski nie był królem dziedzicznym, lecz wybieralnym, więc decyzje dotyczące granic Korony pozostawały w gestii Sejmu. Jako król był na mocypacta conventa zobowiązany do obrony całości granic Rzeczypospolitej. W wyniku braku zgody na ratyfikację przez kolejne Sejmy, jedynym prawomocnym dokumentem regulującym stan granic Polski z Rosją pozostawałtraktat polanowiecki z 1634 roku. Z formalnego więc punktu widzenia zabór pozostawał nieważny aż do 1764 roku, gdy przekupiony przez ambasadora rosyjskiegointerrexprymas Łubieński nasejmie konwokacyjnym zatwierdziłtraktat Grzymułtowskiego r. i uznał tytułwładców Rosji (Wszechrusi), co otwierało drogę do roszczeń carów Moskwy do ziem Rusi Koronnej.
Rzeczpospolita nigdy jednak nie ratyfikowała żadnych traktatów dotyczących zaboru Kijowa. Formalnie pozostawał miastem Korony aż doII rozbioru w 1793 roku. Dopiero wówczas też zlikwidowanowojewództwo kijowskie[13].
W latach 1772, 1793 i 1795 miały miejscerozbiory Polski, w wyniku których przestała faktycznie istnieć Rzeczpospolita Korony Polskiej i Litwy. KrólStanisław August Poniatowski zaaprobował traktaty rozbiorowe, do czego jednak nie miał prawa jako król elekcyjny. Zgodnie z ideą Korony Królestwa Polskiego, jego rolą było strzeżenie ciągłości i nienaruszalności granic Królestwa. Zgodnie z tą ideą, w okresie rozbiorów dążono do restytucji Królestwa Polskiego w całości granic przedrozbiorowych.
_and_the_Crown_of_the_Kingdom_of_Poland_(red)_in_1386_-_1434.png)
Na obszar Korony składały się „ziemie” (łac. terrae), które korzeniami sięgałyksięstw dzielnicowych. Ziemie przekształcano lub dzielono nawojewództwa, choć termin ten pozostawał w użyciu.
W czasachRzeczypospolitej Korona dzieliła się na prowincjewielkopolską orazmałopolską, które zaś dzieliły się nawojewództwa, a te napowiaty.
Osobny artykuł:Podział administracyjny I Rzeczypospolitej.(* – data inkorporacji, jeśli nastąpiło to po okresie Zjednoczonego Królestwa)
(* – inkorporacja do Korony)
W okresie istnienia Korony Królestwa Polskiego zmieniała się sytuacja polityczna za jej najbliższymi granicami. Przez ten czas najważniejszymi sąsiadami byli:
.jpg)
KoncepcjaKorony Królestwa sięga korzeniami przełomu XIII i XIV wieku i powstała jako naczelnaideologia polityczna rodzącej się wówczasmonarchii stanowej w jednoczącej sięFrancji z okresuStanów Generalnych. Bezpośredni wpływ na narodzenie się idei Korony Królestwa Polskiego miały koncepcje polityczne realizowane w rządzonych przez obce dynastie monarchiach stanowychCzech (dynastia Luksemburgów) iWęgier (dynastia Andegawenów) w późnym średniowieczu. W krajach tych ideologia korony królestwa przyjęła nazwy „Korony świętego Wacława” i „Korony Świętego Stefana”, nawiązujące do postrzeganych jako święteinsygniów władzymonarszej i miała na celu ograniczenie władzy królewskiej, nad królem bowiem stało właśnie królestwo.
W Polsce określenie „Korona Królestwa Polskiego” po raz pierwszy pojawia się w dokumentach królewskich zaKazimierza Wielkiego (1333–1370), nie niosło one jednak wtedy ze sobą jeszcze spójnej ideologii politycznej, stanowiąc raczej zamiennik dla nazwyKrólestwa Polskiego. TerminCorona Regni pojawia się tylko trzykrotnie w dokumentach Kazimierza Wielkiego i wszystkie trzy są określeniami obcych kancelarii, w związku z układami międzynarodowymi, co było ówcześnie powszechne. Jednak za czasów Kazimierza Wielkiego koncepcja Korony Królestwa, która ograniczała władzę króla, stała w sprzeczności z charakterem jego rządów.
Dopiero wygaśnięcie głównej liniiPiastów w 1370 roku i przejście dziedzictwa w ręcedynastiiLudwika Andegaweńskiego doprowadziło do ostatecznego wykrystalizowania się terminu, określającego nowy sposób postrzegania państwa i władcy, charakterystyczny dla rozwiniętej monarchii stanowej. Ludwik Węgierski był już królem Korony Królestwa Polskiego i to dla niej zobowiązywał się odzyskać wszystkie utracone ziemie. W imię interesów Korony Królestwa zażądano od króla Ludwika unieważnienia testamentu Kazimierza, ponieważ zapis ziem dla wnuka stał w sprzeczności z prawem Korony do zachowania integralności terytorialnej. Początkowo termin „Korona” stosowany był przede wszystkim w kręgu możnowładztwa małopolskiego (grupa tzw.panów krakowskich). Z czasem dzięki wpływowi jaki wspomniana grupa dostojników wywierała na Ludwika Węgierskiego iWładysława Jagiełłę, Korona Królestwa stała się obowiązującą ideologią państwową.
Nazwa „Korona Królestwa Polskiego” odnosiła się do państwa, jako instytucji niezależnej od władcy, niebędącej już, jak w dobiemonarchii patrymonialnej, jego własnością. Nazwa „Korona Królestwa” określała Polskę, jako organizm niepodzielny, rządzący się prawami i zasadami ustrojowymi stojącymi ponad osobą monarchy. Władca zgodnie z tą ideologią nie miał prawa uszczuplania terytorium państwa, np. poprzez zapistestamentowy lub nadanie ziemi wlenno. Nie był też już jedynym i nadrzędnymźródłem prawa, jak w okresie wcześniejszym. Sam podlegał prawom królestwa, co wyrażało się m.in. w wykształconym już w pełniprawie oporu. Terminem Korony Królestwa określano często nie tylko ziemie rzeczywiście znajdujące się pod władzą króla polskiego, ale także te do których roszczono sobie prawa, czyli przede wszystkimŚląsk iPomorze Gdańskie. Do Korony wliczano także stanowiące (pomimo podejmowanych przez lokalnych książąt prób usamodzielnienia się) lenno Polski –Mazowsze.
Za Ludwika Węgierskiego ideologia Korony Królestwa przyjęła już w pełni rozwiniętą formę. Termin ten stosowano przede wszystkim w celu zabezpieczenia pozycji i niezależności Królestwa Polskiego, które wunii personalnej z Węgrami było stroną niewątpliwie słabszą. Przykład stanowiprzywilej koszycki z 1374, w którym Ludwik zobowiązał się:zachowywać Koronę Królestwa Naszego całą i nienaruszoną i żadnych ziem lub ich części od niej nie odrywać ani uszczuplać[14].
W jej skład idei Korony wchodziły 3 zasady wewnętrzne:
Nowa ideologia państwowa wpisywała się w szerszy nurt przemian, który na sile przybrał wraz z przejęciem władzy przez obcych władców, ale zapoczątkowany został już w momencie zjednoczenia państwa przezWładysława Łokietka i wykrystalizowania się monarchii stanowej (jej umowna data początkowa – 1320). Przejawiał się on w nowym sposobie rozumienia państwa jako spójnego organizmu, w wykreowaniu symboli ogólnopaństwowych (Orzeł Biały), z czasem także w podporządkowaniu władzy monarszej zasadom ustrojowym (egzekwowany od 1438, choć początkowo nie w pełni skutecznie, obowiązek potwierdzania przez nowo obranego władcę przywilejów nadanych przez jego poprzedników).
Po zawarciu unii zWielkim Księstwem Litewskim formalny termin Korony Królestwa przyjął się jako popularne i wygodne określenie Królestwa Polskiego. W kontraście do „Litwy” (czyli Wielkiego Księstwa Litewskiego) określano je krótko mianem „Korony”. Pod tą nazwą Królestwo stanowiło – powiększone oPodlasie i pozostałe ziemieukraińskie – jedną z dwóch części składowychRzeczypospolitej Obojga Narodów.
Ideologia Korony Królestwa wywarła także wpływ na terminologię stosowaną na dworze. Od późnego średniowiecza urzędy państwowe dotąd określane jako „królewskie”, zaczęły nosić nazwę „koronnych” (np.Kanclerz wielki koronny,Hetman wielki koronny itp).
W okresiezaborów nazwa Korona była używana jako potoczne wspólne określenieziem polskich i ukraińskich. Mieszkańców tych ziem nazywanoKoroniarzami, w odróżnieniu odLitwinów[15].
.svg)
.jpg)
.jpg)
.svg)
_01.jpg)
