Kirgistan,Republika Kirgiska (kirg.Кыргызстан, Кыргыз Республикасы,trb.Kyrgyzstan,Kyrgyz Respublikasy;ros.Кыргызстан, Кыргызская Республика, trb. Kirgistan,Kirgizskaja Respublika; w okresie radzieckim w języku polskim pod nazwąKirgizja, po ogłoszeniu niepodległości przejściowo również jakoKyrgystan[4]) – państwo wAzji Środkowej. Graniczy zChinami (858 km),Kazachstanem (1051 km),Tadżykistanem (870 km) iUzbekistanem (1099 km).
Kirgistan jestrepubliką parlamentarną zsystemem wielopartyjnym. W organie władzy ustawodawczej – jednoizbowejRadzie Najwyższej – zasiada 120 deputowanych wybieranych w głosowaniu powszechnym co 5 lat z list partyjnych. Głową państwa jestPrezydent Republiki Kirgiskiej, wybierany co 6 lat w wyborach powszechnych. Kompetencje prezydenta zostały ograniczone po referendum konstytucyjnym z 27 czerwca 2010 roku.
Kirgistan to kraj pozbawiony dostępu do morza. Góry zajmują 93% terytorium państwa. Największą wysokość ma położony na południowym wschodzie kraju łańcuch górskiTienszan, gdzie znajduje się najwyższy szczyt Kirgistanu –Szczyt Zwycięstwa (kirg.Dżengisz Czokusu) o wysokości 7439 mn.p.m. W czasachZSRR szczyt nosił nazwęPik Pobiedy. W górach Tienszan znajduje się także największe jezioro KirgistanuIssyk-kul, będące równocześnie drugim co do wielkości jeziorem górskim na świecie, którego powierzchnia wynosi 6236 km², a głębokość sięga 669 m. Rzeki Kirgistanu, z których główną jestNaryn, to przeważnie dopływySyr-darii. Klimat kraju na przeważającym obszarze kontynentalny suchy. Niektóre z wysoko położonych obszarów pokryte są wieczną zmarzliną.
Kirgistan uzyskał niepodległość wraz z rozpadem Związku Radzieckiego 31 sierpnia 1991 roku. Pierwszym prezydentem został bezpartyjny działacz, prezes Kirgiskiej Akademii Nauk, profesor fizykiAskar Akajew. Był on inicjatorem powołaniaWspólnoty Niepodległych Państw i prowadził prokremlowską politykę. Akajew wprowadziłautorytarne rządyprezydenckie. Zmarginalizowanie roli opozycji pozwoliło mu utrzymać się na stanowisku w wyborach w 1995 i 2000 roku. W roku 2002 w Kirgistanie miały miejsce pierwsze antyprezydenckie manifestacje. Na podstawieRezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 736 z 29 stycznia 1992 Kirgistan został członkiemONZ[5].
Domniemane sfałszowaniewyborów parlamentarnych w 2005 oraz narastające tendencje dyktatorskie prezydenta doprowadziły do wybuchutulipanowej rewolucji, która obaliła Askara Akajewa oraz rząd premieraNikołaja Tanajewa. W wyniku rewolucji sformowano Koordynacyjną Radę Jedności Narodowej, która przejęła władzę w kraju, a pełniącym obowiązki prezydenta został były premierKurmanbek Bakijew z partiiLudowy Ruch Kirgistanu. Bakijew wygrał wybory prezydenckie w 2005 i zaczął umacniać się u władzy. W 2007 roku utworzono blok politycznyAk Dżoł jako zaplecze polityczne prezydenta. Kurmanbek Bakijew stosował jeszcze bardziej dyktatorską politykę niż jego poprzednik, powszechne były nepotyzm oraz zastraszanie opozycji.
Po 5 latach u władzy, prezydenta Bakijewa wraz z rządemDanijara Üsönowa obaliła krwawarewolucja w kwietniu 2010 roku. Na czele państwa stanęła dyplomatka, była minister spraw zagranicznych oraz ambasadorRoza Otunbajewa. Była pierwszą kobietą prezydentem i kobietą premierem w Azji Środkowej. Podczas jej krótkiej kadencji doszło do kirgisko-uzbeckichzamieszek etnicznych na południu kraju. W czerwcu 2010 roku w powszechnymreferendum przyjęta została nowa konstytucja, wprowadzająca parlamentarny system rządów w miejsce prezydenckiego. Wkrótce rozpisano wolne wybory parlamentarne, a 30 października 2011 miały miejscewybory prezydenckie wygrane przez byłego premieraAłmazbeka Atambajewa z partiiSDPK. 27 lipca 2012 prezydent Atambajew podpisał ustawę umożliwiającą obywatelom 44 państw (w tym wszystkich państw członkowskichUnii Europejskiej) przebywanie na terenie Kirgistanu bez konieczności nabywania wizy na okres do 60 dni[6].
5 października 2020 roku Kirgizi wyszli na ulicę sprzeciwiając się wynikom wyborów. Największe poparcie uzyskała partia „Jedność” (24,5%), tuż za nią uplasowała się „Moja Ojczyzna Kirgistan” (23,9%), trzecie miejsce należało do ugrupowania „Kirgistan” (8,7%), zaś jako ostatnia siedmioprocentowy próg wyborczy przekroczyła partia „Zjednoczony Kirgistan” (7,1%)[7]. Najwięcej głosów zdobyły dwa proprezydenckie ugrupowania, a jedna trzecia Kirgizów nie będzie posiadała swojej reprezentacji w parlamencie.
W protestach uczestniczyło do 6 tysięcy osób. Demonstracje poparło jedenaście partii, które nie uzyskały w wyborach wyników pozwalających na wejście do parlamentu. W pierwszych godzinach trwania manifestacji policja nie podejmowała działań, ograniczając się jedynie do apeli o rozejście się zgromadzonych[8].
W nocy z 5 na 6 października protestujący zebrani naplacu Ała-Too ruszyli naBiały Dom, w którym znajduje się parlament i administracja prezydenta. Po kilkugodzinnych starciach z policją, manifestującym udało się zdobyć budynek[9]. Następnie demonstranci skierowali się do budynku Państwowego Komitetu Bezpieczeństwa Narodowego, gdzie po negocjacjach z funkcjonariuszami udało im się uwolnić przetrzymywanego w areszcie śledczym byłego prezydenta Ałmazbeka Atambajewa. Z kolonii uwolniono również byłego premiera KirgistanuSapara Isakowa[10].
Według ostatniego spisu powszechnego w Kirgistanie zamieszkują przedstawiciele 154narodowości igrup etnicznych. Przedstawicielenarodowości tytularnej w liczbie ok. 3,2 miliona stanowią większość w kraju. Drugą co do wielkości narodowością sąUzbecy (650 tysięcy), którzy zamieszkują głównie tereny obwodu oszyńskiego. W Kirgistanie zamieszkuje również około 500 tysięcyRosjan, zamieszkujących głównie wBiszkeku i okolicach.Dunganie to mniejszość chińska wyznającaislam; stanowią 1,2% ludności (ok. 55 tys.). Stolica Kirgistanu, w odróżnieniu od reszty kraju, jest miastem w znacznym stopniurosyjskojęzycznym.
Zbrojną organizację rządową w Kirgistanie pełniąSiły Zbrojne Republiki Kirgiskiej. Budżet wydawany na wojsko wynosi 47 000 000 USD (jako procent PKB 2,6%). Siły lądowe liczą 9800 żołnierzy. Lotnictwo dysponuje samolotamiAero L-39 Albatros (4 szt.) orazTu-154 (2 szt.), które służą do transportu prominentów. Flotę uzupełniają śmigłowceMi-8 (9 szt.) iMi-24 (6 szt.). Kirgistan posiada również 1 egzemplarz prawdopodobniebombowca, Saara-02.[16]. Armia kirgiska liczy łącznie 276 pojazdów pancernych, którymi są: radzieckie czołgiT-72, bojowe wozy piechoty, w tym:BMP-1,BMP-2 orazBMD-1, opancerzone pojazdy bojowe jak:BRDM-2 iMT-LB, chińskie pojazdy piechoty modele:Tiger,EQ205OF orazCS/VN3 Daijing. W służbie jest również 215 sztuk artylerii.[17]
Kirgistan to górzysty kraj z dominacją sektora rolniczego w gospodarce. Uprawia się główniepszenicę,ziemniaki,buraki cukrowe,tytoń,bawełnę. Rozwinięta jest również hodowla zwierząt, pewne ilościwełny i produktów mięsnych przeznaczane są na eksport. Kirgistan eksportuje również takie dobra jak:złoto,rtęć,uran, energia elektryczna. Podkreśla się sukcesy Kirgistanu w transformacji swego ustroju zgodnie z regułami gospodarki rynkowej. Ostry kryzys gospodarczy, jaki Kirgistan przeżył w pierwszych latach po rozpadzie ZSRR, udało się zahamować dzięki szeroko zakrojonemu programowi stabilizacyjnemu. Pozwoliło to na obniżenie poziomuinflacji z 88% w 1994 do 15% w 1997. Przeprowadzono działania stymulujące rozwój gospodarczy kraju. Nastąpiłaprywatyzacja ziemi i przedsiębiorstw. Najpoważniejsze problemy kraju, które wymagają stałych działań rządu, to znaczne zadłużenie zagraniczne, inflacja, nieszczelny system podatkowy oraz bezpośrednie uzależnienie od nastrojów panujących w gospodarceRosji.
Emisjarównoważnika dwutlenku węgla zKirgiska SRR wyniosła w 1990 roku 33,420 Mt, z czego 23,696 Mt stanowił dwutlenek węgla. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 5,419 t dwutlenku węgla, a w przeliczeniu na 1 dolarPKB 1553 kg. Następnie emisje spadały gwałtownie do połowy lat 90. Potem wahały się, a od 2002 powoli rosły. Równocześnie emisjemetanu utrzymują się cały czas na podobnym poziomie, przez co po okresie gwałtownego spadku emisji dwutlenku węgla, ich udziały stały się podobne. W 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 10,133 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca 1,652 t i w przeliczeniu na 1 dolar PKB 465 kg[18].
W Kirgistanie jest 22 400 km dróg o twardej nawierzchni, 340 km linii kolejowych i 600 km śródlądowych szlaków wodnych. Główne lotnisko międzynarodowe toManas International Airport w oddalonej o około 20 km od Biszkeku miejscowości Manas. Część lotniska była w latach 2001–2014 użytkowana jakoamerykańska baza wojskowa Manas, wspierająca wojskaNATO walczące wAfganistanie.
W Kirgistanie ukazuje się 114 dzienników (w tym 42 w języku kirgiskim) w łącznym nakładzie 1 529 000 oraz 42 czasopisma (16 w języku kirgiskim). Największe dzienniki to wydawany w języku kirgiskim 6 razy w tygodniu „Kyrgyz Tuusu” istniejący od 1924 r. wydawany w nakładzie 180 000 oraz „Słowo Kirgistanu” wydawany od 1925 r. w języku rosyjskim. Istnieją telewizjaKyrgyz Television i radioKyrgyz Radio nadające w 4 językach, a oficjalną agencją prasową jest Kyrgyzkabar z siedzibą w Biszkeku.
Poza tym istnieje kilka gazet i portali internetowych specjalnie dladiaspory kirgiskiej wMoskwie[19][20][21]. Taka prasa przeznaczona jest przede wszystkim dla kirgiskich migrantów zarobkowych, którzy jadą do Rosji[22].
↑Wspólnota Niepodległych Państw. W: Słownik szkolny: Państwa świata. Tadeusz Mołdawa (red.). Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 253.ISBN 83-02-04863-1.
↑Państwoin statu nascendi;Palestyńskie Władze Narodowe to tymczasowa struktura zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę
.svg)
%3b_Flag_of_Kyrgyzstan_(1991%25E2%2580%25931992)_(reverse).svg)
%2c_Emblem_of_Kyrgyzstan_(1991%25E2%2580%25931994).svg)