Katowice są stosunkowo młodym miastem, posiadającymprawa miejskie od 11 września 1865 roku, a po raz pierwszy wzmiankowane były w 1598 roku. Jego szybki rozwój rozpoczął się wraz z doprowadzeniem doMysłowic przez Katowice liniiKolei Górnośląskiej w 1846 roku, a sprzyjał temu także rozwój przemysłu w regionie. Wlatach międzywojennych miasto stało się stolicąautonomicznego województwa śląskiego – najbogatszego wówczas regionu Polski. Po 1945 roku miasto odzyskało znaczenie jako ośrodek przemysłowy i administracyjny, a w latach 1953–1956 nosiło nazwęStalinogród. Potransformacji ustrojowej od lat 90. XX wieku Katowice przeobraziły się w nowoczesny ośrodek wielofunkcyjny, w którym dokonały się zmiany w każdej dziedzinie.
Katowice są wielofunkcyjnym ośrodkiem miejsko-usługowym o randze krajowej i regionalnej, a także należą do grona największych w Polsce ośrodków tego typu. Działalność przemysłowa pomimo restrukturyzacji nadal odgrywają istotną rolę, szczególnie w dziedzinach związanych z energetyką, hutnictwem oraz przetwórstwem surowców mineralnych. Siedzibę ma tutaj m.in.Tauron Polska Energia iPolska Grupa Górnicza.
Katowice są częściąkonurbacji katowickiej, będącej jednym z najbardziej zurbanizowanych i uprzemysłowionych obszarów Europy[8]. Są największym ludnościowo miastem tej konurbacji[9]. Miasto jest także częściąGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, której jednocześnie jest siedzibą[10]. Katowice według klasyfikacjiNUTS wraz z Rudą Śląską, Świętochłowicami, Chorzowem, Siemianowicami Śląskimi i Mysłowicami tworzą na poziomie NUTS3 region katowicki (PL22A)[11][12]. Pod względemkrain historycznych Katowice położone są we wschodniej częściGórnego Śląska[13].
Powierzchnia miasta wynosi 164,73 km²[17] (przed 2022 rokiem było to 164,64 km²[18][17]), co stanowi 6,4% powierzchni Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii i 1,3% powierzchni województwa śląskiego[19].Rozciągłość południkowa miasta wynosi 18,6 km, arównoleżnikowa 16,7 km[20].
Wtrzeciorzędzie zostały utworzone główne rysy rzeźby Katowic. W okresie tym dochodziło do intensywnegowietrzenia chemicznego idenudacji. Zasadnicze znaczenie miały trwające wmiocenie faza ruchów tektonicznych związanych zorogenezą alpejską. Sztywna płytaantyklinorium śląsko-krakowskiego uległa spękaniu, a poszczególne jej części wypiętrzyły się lub zapadły. Powstały wówczas głębokie rowy i zapadliska o przebiegu równoleżnikowym, w tymrówKłodnicy ciągnący się zOchojca w kierunku zachodnim[24].
Wplejstocenie obszar Katowic został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie – podczaszlodowacenia południowopolskiego oraz w czasiezlodowacenia środkowopolskiego. Osady pozostałe po pierwszym z nich w większości zostały usunięte w okresieinterglacjału.Lądolód zlodowacenia środkowopolskiego wkroczył na teren Katowic od zachodu wzdłuż obniżenia Kłodnicy. Wypływające z wycofującego się lądolodu środkowopolskiego wody spowodowały zasypanie obniżeń dolinnych materiałem piaszczystym i piaszczysto-żwirowym typusandrowego[24]. Naniesione w czasie zlodowacenia południowopolskiego i środkowopolskiego, szeroko rozpowszechnionegliny zwałowe orazpiaski iżwiry są najmłodszymi osadami na terenie miasta. Miąższość tych osadów wynosi od kilku metrów na wierzchowinach i stokach do kilkudziesięciu (maksymalnie 100) metrów w dolinach i kotlinach[16].
Wholocenie panuje ogólna tendencja do niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich. W dolinach rzecznych utworzyła się niskaterasa, uformowana w kilku stopniach w wyniku płytkiego rozcięcia pokrywakumulacyjnych. Na stokach rozwinęła się natomiast sieć młodych dolin erozyjnych jakwąwozy,parowy iwciosy[25].
Gleby na obszarze Katowic uległy silnejantropopresji na skutek rozwoju osadnictwa, powierzchniowej eksploatacji surowców oraz składowania odpadów, a na znacznych obszarach doszło także do mechanicznego zniszczenia pokrywy glebowej[26], stąd duży jest tu udział gruntów urbanoziemnych i industrioziemnych.Gleby antropogeniczne dominują zwłaszcza w północnej, bardziej zurbanizowanej części miasta[27][28].
Mapa ogólnogeograficzna Katowic z opisem jednostek morfologicznych według C. Karaś-Brzozowskiej
Katowice według podziału na jednostki morfologiczne C. Karaś-Brzozowskiej są położone na będącym częściąWyżyny Śląskiej Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim[6], który charakteryzuje się zróżnicowaną rzeźbą terenu. Najwyższy punkt Katowic toWzgórze Wandy sięgający wysokości 357,6 m n.p.m., natomiast najniższe części miasta to doliny rzekKłodnicy wLigocie-Panewnikach iMlecznej wMurckach, gdzie wysokość wynosi 245 m n.p.m.[16][30]
Północna część Katowic położona jest w obrębie Płaskowyżu Bytomskiego, na którego terenie w granicach miasta Katowice rozciągają się następujące jednostki geomorfologiczne: Wzgórza Chorzowskie, Wyżyna Siemianowicka, Dolina Brynicy oraz Obniżenie Rawy. Wzgórza Chorzowskie, położone na terenie dzielnicOsiedle Tysiąclecia,Wełnowiec-Józefowiec,Dąb iBogucice[6] mają charakter falistych, zaokrąglonych lub spłaszczonych wzniesień (tzw.bogucickie niwy), przekraczających w kilku miejscach 300 m n.p.m. Południowe stoki tych wzgórz są rozcięte nieckowatymi dolinami, a kończą się krótką, stromą krawędzią, poprzez którą przechodzą do Obniżenia Rawy. Wzgórza Chorzowskie są silnie przekształcone na skutek gospodarczej działalności człowieka, głównie w formie hałd (np. Alpy na pograniczuWełnowca i Bogucic) oraz osiadań poeksploatacyjnych[31][32]. Wyżyna Siemianowicka, na której terenie leżyDąbrówka Mała iSzopienice-Burowiec, osiąga wysokość 280 m n.p.m. Zaznacza się ona w formie długiego, płaskiego grzbietu oddzielającego dolinęRawy iBrynicy[16]. Na południe od omawianych wzgórz znajduje się Obniżenie Rawy. Jest ona głęboko wcięte (ponad 100 m) w utworykarbońskie i stanowi dno doliny wraz zterasąplejstoceńską. W Obniżeniu Rawy położone jestZałęże, północneŚródmieście iZawodzie[31][32].
Obniżenie Rawy oddziela Płaskowyż Bytomski od Katowickiego. Sam zaś Płaskowyż Katowicki jest wyższy od Bytomskiego i obejmuje południową część miasta[6]. Z racji licznych uskoków występują tuzręby,rowy ikotliny[32]. W obrębie Wzgórz Katowickich wyróżnia się następujące jednostki geomorfologiczne: Wzgórza Kochłowickie, Płaskowyż Murcek, Kotlina Mlecznej, Garb Mikołowski i Kotlina Mysłowicka[6]. Wzgórza Kochłowickie to równoleżnikowy wał, który cechuje się spłaszczonymi wzgórzami o wysokości do 320–340 m n.p.m. i rozciętymi lokalnie głębokimi dolinami[31]. Na tych wzgórzach położona jestZałęska Hałda,Brynów oraz południowe Śródmieście[21]. Najwyższym położonym punktem Wzgórz Kochłowickich jestCisowa Góra (również pod nazwą Komarzy Szczyt[33]), która jest jednocześnie drugim najwyższym naturalnym wzniesieniem w Katowicach. Jego wysokość wynosi 338,8 m n.p.m.[30] Na południe od Wzgórz Kochłowickich występuje Rów Kłodnicy, na którym leży Ligota-Panewniki i częściowoPiotrowice-Ochojec. Jest to obniżenie tektoniczne o wysokości oscylującej w granicach 240–290 m n.p.m.[34]
Duża część Katowic (Kostuchna,Murcki,Giszowiec,Janów-Nikiszowiec iMuchowiec) położona jest na Płaskowyżu Murcek. Północne stoki wzgórz opadają łagodnie do Obniżenia Rawy, a południową część stanowią dwa równoleżnikowe garby oddzielone dolinąRowu Murckowskiego orazPrzyrwy. W ich obrębie występują duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeńdenudacyjnych na wysokości do 330 m n.p.m. W północno-wschodniej części Katowic płaskowyż przechodzi w tektoniczne obniżenie Kotliny Mysłowickiej (rejonBorek), natomiast na południu w Kotlinę Mlecznej i Obniżenie Górnej Mlecznej, również pochodzenia tektonicznego. W południowo-zachodniej części Katowic rozciąga się natomiast jedna z karbońskich grzęd – Garb Mikołowski. Stoki garbu mają zróżnicowane nachylenie ze względu na budowę geologiczną o różnej odporności na erozję[31][32]. W tych jednostkach położona jest część Piotrowic-Ochojca, a takżePodlesie iZarzecze[35].
Na skutek gospodarczej działalności człowieka, m.in. górnictwa węgla kamiennego, hutnictwa rud cynku, urbanizacji czy rozwoju sieci transportowej, na naturalną rzeźbę terenu miasta nakładają się także antropogeniczne formy terenu, w tymhałdy,nasypy, zwałowiska, rowy czywyrobiska[36]. Największą tego typu formą rzeźby terenu w Katowicach jesthałda w Kostuchnie o powierzchni 32,4 ha i wysokości względnej 49–64 m, a takżehałda Murckowska[37].
Katowice znajdują się w strefieklimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Według uaktualnionejklasyfikacji Köppena-Geigera miasto leży w strefieDfb – klimatu kontynentalnego wilgotnego[41], a także według różnych klasyfikacji zalicza się do regionu wyżyn środkowych, krainy śląsko-krakowskiej i dzielnicy częstochowsko-kieleckiej. Na warunki klimatyczne Katowic wpływ mają naturalne czynniki geograficzne jak ukształtowanie terenu, wysokość nad poziomem morza, odległość od dużych akwenów (w tym przypadkuOceanu Atlantyckiego) czy sąsiedztwokontynentu azjatyckiego. Dodatkowo równoleżnikowy układ wzniesień orazBrama Morawska na południowy zachód od Katowic sprzyjają przenikaniu różnych mas powietrza. Klimat Katowic nie wyróżnia się zbytnio z warunków panujących w regionie, lecz w przypadku dużych skupisk ludności na warunki klimatyczne wpływ mają również czynniki antropogeniczne, jak efektmiejskiej wyspy ciepła. W tym przypadku temperatury powietrza oraz opady atmosferyczne są wyższe w stosunku do otaczających główne miastakonurbacji katowickiej terenów rolniczych i leśnych[34].
Wcyrkulacji powietrza przez ponad 60% dni w roku Katowice są w masie powietrza polarno-morskiego z zachodu, co powoduje złagodzenie klimatu zimą oraz ochłodzenie latem, a także opady. Przez 30% dni napływają masy polarno-kontynentalne ze wschodu, co powoduje mroźne i suche powietrze zimą oraz gorące i suche latem. Dodatkowo średnio przez 6% dni w roku napływa z północy powietrze arktyczne, przez 2% dni powietrze zwrotnikowe, a pozostałe masy przez 2% dni w roku[34].
Według danych zestacji synoptycznej w Katowicach średnia rocznatemperatura powietrza w wieloleciu 1991–2020 wynosiła 9,0 °C, z czego w lipcu 19,1 °C, a w styczniu 0,0 °C[42]. Najniższą temperaturę powietrza w Katowicach w okresie pomiarów zanotowano 8 stycznia 1987 roku i w najzimniejszym momencie wynosiła ona −27,4 °C. Najcieplejszy był za to dzień 29 sierpnia 1992 roku, kiedy to temperatura sięgała 36 °C[43]. Średnia sumaopadów w skali roku w wieloleciu 1991–2020 wynosiła 723,2 mm, z czego najwięcej notuje się w lipcu (103,8 mm), a najmniej w lutym (39,4 mm)[40]. Najwyższy dobowy opad odnotowano 21 kwietnia 1972 roku – 81,6 mm[44]. Pokrywaśnieżna występuje średnio przez 60 dni w roku[45]. W wieloleciu 1951–2005 średnia liczba dni zmgłą w ciągu roku wynosiła 50 dni, zburzą 28 dni, a zgradem 2 dni[44]. Według danych z wielolecia 1991–2020 średnie rocznezachmurzenie Katowic w skali 9–0 (od nieba całkowicie zachmurzonego do pogody bezchmurnej) wynosiło 5,4[46], natomiastokres wegetacyjny wynosił średnio 210–220 dni[47]. Średnie prędkości wiatru w Katowicach-Muchowcu w wieloleciu 1961–2005 wynoszą 2,4 m/s i wieją głównie z kierunku zachodniego (20,7%) i południowego zachodu (20,4%). Cisza trwała średnio przez 9,8% okresu[48].
Średnia temperatura i opady dla Katowic (1991–2020)
Katowice pod względem hydrologicznym charakteryzują się położeniem wdorzeczu dwóch największych rzek Polski:Wisły (80,6% powierzchni miasta) iOdry (19,4% powierzchni miasta; głównie w rejonie Ligoty, Panewnik, Brynowa i Ochojca), a przez miasto przebiegadział wodny I rzędu[51]. Miasto wdorzeczu Wisły jest odwadniane w zlewniachRawy,Brynicy iBoliny, które są dopływamiCzarnej Przemszy[52], a także przez zlewnięMlecznej, która wraz z jej dopływem –Przyrwą, stanowi największą zlewnię w Katowicach (37,1% powierzchni miasta). Rzeka ta odwadnia południową część miasta i prowadzi swoje wody doGostyni, będącej lewobrzeżnym dopływem Wisły[53].Kłodnica, biorąca swój początek w Katowicach, wraz zeŚlepiotką i mniejszymi dopływami odprowadza wody do Odry, będąc jej prawym dopływem[54].
Łączna długośćcieków na terenie Katowic wynosi 107 km, z czego najwięcej z nich jest w zlewni Mlecznej (45 km) i Kłodnicy (26 km). Obszary te są najbardziej wodonośne ze względu na występowanie w podłożu nieprzepuszczalnych,ilastych warstwmioceńskich. Najdłuższą rzeką na terenie Katowic jest Rawa, której długość w granicach miasta wynosi 12,1 km. Jest ona w całości uregulowana i niemal na całej długości ma betonowekoryto, przez co jest pozbawiona łączności hydraulicznej zwodami gruntowymi, przy czym wŚródmieściu jest dodatkowo przykryta. Formalnie od źródła do ujściaPotoku Leśnego stanowi onaotwarty kanał ściekowy. Drugą pod względem długości rzeką w Katowicach jest Kłodnica, której długość w granicach miasta wynosi 10,7 km, a trzecią Mleczna (9,7 km)[55]. Rzeki Katowic z wyjątkiem kanału ściekowego Rawy są pod administracją Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Gliwicach[56][57].
Reżim rzek przepływających przez Katowice jest silnie zaburzony ze względu m.in. na dużąretencję powierzchniową, drenaż technologiczny (odwadnianiekopalń węgla kamiennego) oraz silnie rozbudowany system kanalizacji deszczowej. Ponadto, ze względu na przekształcenie stosunków wodnych prawie wszystkie wody powierzchniowe i znaczna część wód podziemnych nie nadają się do gospodarczego wykorzystania[58][59].
W Katowicach według danych z 2000 roku występuje 95 antropogenicznych zbiorników wodnych łącznej powierzchni 237 ha.Jeziorność miasta wynosi 1,44%[60]. Około 30 zbiorników ma powierzchnię przekraczającą 1 ha, z czego blisko połowa łącznej ich powierzchni przypada na kompleks stawów na pograniczu Katowic, Sosnowca i Mysłowic (89 ha w Katowicach), powstałych w dawnych wyrobiskach piasku. Są to stawy:Borki, Morawa oraz Hubertus II, III i IV. WDolinie Trzech Stawów (Potoku Leśnego) zlokalizowanych jest 11 zbiorników wodnych o łącznej powierzchni 33 ha[61].
Katowice położone są w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka[63]. Wody podziemne występują tu na zróżnicowanej głębokości – od 10 do 100 metrów. Główny poziom wodonośny ma charakter porowo-szczelinowy i znajduje się wpiaskowcachkarbońskich[55]. Wody te są pod ciśnieniem, lecz zaznacza się w nich odwadniający wpływ kopalń węgla kamiennego. Z pozostałych kompleksów wodonośnych ważne znaczenie ma piętro wodonośneczwartorzędu. Jest ono związane głównie z osadami rzecznolodowcowymi i rzecznymi. Wody w tych utworach występują najczęściej do głębokości 5 metrów. Największe kompleksy tych wód występują w dolinach Rawy i Kłodnicy[63].
Stanśrodowiska przyrodniczego na obszarze miasta Katowice jest zróżnicowany. Część północna to obszarsilnie przekształcony przez człowieka, zaś w części południowej miasta zachowały się jeszcze krajobrazy o charakterze naturalnym i półnaturalnym. Pomimo znacznego przeobrażenia środowiska przyrodniczego Katowic jest ono bogate i na obszarze miasta istnieje wiele terenów o znacznej wartości przyrodniczej[64].
Rezerwat leśny ustanowiony celem zachowania fragmentulasu mieszanego o cechach naturalnych, położonego w bezpośrednim sąsiedztwie obszarów zurbanizowanych. Chroni onlasy bukowe i mieszane porastająceWzgórze Wandy. Stwierdzono w nim występowanie 15 gatunków roślin chronionych i rzadkich, a także wiele gatunków ssaków i ptaków.
Rezerwat florystyczny utworzony celem ochrony stanowiskaliczydła górskiego. Ponadto występują tutaj inne rośliny chronione i rzadkie, zwłaszcza charakterystyczne dla siedlisk zabagnionych i wodnych.
Kompleks powstały w miejscupiaskowni, będący obszarem zróżnicowanym pod względem siedliskowym i stwarzającym dogodne warunki bytowania i rozrodu wielu gatunków roślin i zwierząt. Schronienie tutaj znajduje wiele gatunków ptaków wodnych i wodnobłotnych, w tym:łabędź niemy,krzyżowka,głowienka,czernica iłyska.
Zespół obejmuje obszar źródliskowyKłodnicy o powierzchni, w którym znajdują się fragmentylasu łęgowego z wiekowymi okazamiolszy oraz bogatym w rzadkie i chronione gatunki roślinrunem. Koryto i rozlewiska Kłodnicy stanowią dogodne miejsce bytowania wielu gatunków płazów.
Do elementów struktury przyrodniczej o randze regionalnej na obszarze Katowic należą przede wszystkim duże kompleksy leśne (w tymLasy Murckowskie iLasy Panewnickie). W południowo-zachodniej części miasta występują obszary łącznikowe pomiędzy tymi lasami. W ich skład wchodzikorytarz ekologicznyMlecznej wraz z dolinami Kaskadnika iBielawki,las Gniotek i kompleksy rolne wZarzeczu. Ponadto ważnym pod tym względem elementem jest kompleks stawów „Szopienice-Borki”, gdyż jest to jedyny duży zespół akwenów w centralnej, silnie zurbanizowanej częściGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii[67].
Łączna powierzchniagruntów leśnych Katowic w 2018 roku wynosiła 68,462 km², alesistość miasta 39,7%[75]. Lasy w Katowicach są rozmieszczone nierównomiernie. Koncentrują się one w południowej części miasta, obejmując w 2007 roku 86% obszaru Murcek i blisko 70% Giszowca. Większy odsetek powierzchni lasów mają też: Piotrowice-Ochojec (41%),Kostuchna (40%) iJanów-Nikiszowiec (blisko 37% powierzchni dzielnicy)[65]. W północnej i środkowej części Lasów Murckowskich zaznacza się przewagalasów liściastych. NaWzgórzu Wandy występują większe kompleksy lasów bukowych, a w dolinach rzecznych zbiorowiska wilgotnych lasów liściastych –łęgów. W południowej części Lasów Murckowskich dominująbory sosnowe, w Lasach Panewnickich przeważają bory sosnowe oraz bory mieszane,Las Załęski jest zaś głównie lasem liściastym, aGniotek jestremizą leśną, głównie z siedliskami borowymi i wilgotnymi[29].
Obszary zieleni urządzonej w Katowicach obejmująparki, zieleńce,skwery orazrodzinne ogrody działkowe. Zasadnicze znaczenie dla mieszkańców miasta ma znajdujący się na terenieChorzowa, położony tuż przy granicy z Katowicami,park Śląski. Park ten o powierzchni 620 ha oferuje możliwość realizacji różnorodnych form wypoczynku, rekreacji, rozrywki czy zaspokojenie potrzeb kulturalnych i poznawczych. W samych zaś Katowicach znajdowało się w 2007 roku 9 parków miejskich oraz 56 skwerów i zieleńców o łącznej powierzchni 49,7 ha[79].
Największe obszary terenów zieleni urządzonej znajdują się w dzielnicach:Osiedle Paderewskiego-Muchowiec, obejmując 28% powierzchni dzielnicy (część Katowickiego Parku Leśnego orazDolina Trzech Stawów) orazBrynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka, obejmując 38% powierzchni (park im. T. Kościuszki i część Katowickiego Parku Leśnego). W pozostałych jednostkach ten odsetek wynosi maksymalnie kilkanaście procent[65].
Etymologia nazwyKatowice nie jest jednoznaczna. W specjalistycznej literaturze językoznawczej wskazywane są dwa główne poglądy naukowe dotyczące pochodzenia nazwy miasta:
Od nazwy osobowejKat, tj. od przydomka pierwszego osiadłego w Katowicach dzierżawcy gruntu bądź nazwiska właściciela lub dzierżawcy całego obszaru współczesnego miasta lub jego części (pochodzenie patronimiczne; hipotezaWitolda Taszyckiego z 1935 roku)[84][85],
Od tzw.kątów, czyliustronnych chałup,miejsca położonego w kącie, na uboczu, czyli wtórnej, zapewne niewielkiej, złożonej z kilku łanów osady na peryferiachKuźnicy Boguckiej (hipotezaStanisława Rosponda z 1966 roku)[84][85][86][87].
Spotykana była też wcześniejsza próba Stanisława Rosponda z około 1959 roku związania pochodzenia nazwy miasta od nazwy osobowejKot, która została potem zarzucona[85]. W literaturze wskazywane jest to, iż nazwa Katowice ma pochodzenie miejscowe. Dodatkowo zauważana jest analogia w nazwach sąsiednich miejscowości jakBogucice,Mysłowice,Świętochłowice czySiemianowice[88]. Sama zaś nazwaKatowice pojawia się w licznych dokumentach od przełomu XVI i XVII wieku[89], a po raz pierwszy została udokumentowana na protokole wizytacjibogucickiej parafii w 1598 roku jakoet nova villa Katowice[90][91].
Akt wizytacjiparafii bogucickiej z 1598 roku, w którym po raz pierwszy pojawia się wzmianka o Katowicach
Katowice powstały jako wieś zagrodnicza pod koniec XVI wieku w dobrach kuźników boguckich zwanychKuźnicą Bogucką[13], a założył ją na swoim gruncie koło 1580 kuźnik bogucki Andrzej[91]. Pierwsza wzmianka o Katowicach pojawiła się w zapisachks. Krzysztofa Kazimirskiego, wizytatoraparafii boguckiej w 1598 roku. Zanotowano w nim wsie należące do parafii:Ad parochiam pertinent villae: Bogucice, Załęze et nova villa Katowice[91].
Katowice w swojej historii miały ponad dwudziestu właścicieli. Pierwszymi z nich byli kuźnicy boguccy[13], a wśród późniejszych byli także przedstawiciele znanych rodów, m.in.: Salomonowie, Kamińscy,Mieroszewscy czyPromnitzowie[90]. 22 lutego 1536 roku Jan Thurzon sprzedał Stanisławowi Salomonowi dobra mysłowickie, w skład którego wchodziły m.in. Roździeń, Bogucice wraz z kuźnicą, Załęże i puste wówczasSzopienice. W ten sposób ziemia mysłowicka wyodrębniła się już na stałe odwolnego państwa pszczyńskiego[100]. W czasiewojen śląskich, w 1742 roku większośćŚląska, a wraz z tym i obszar Katowic, zostały włączone doKrólestwa Prus[101].
PudlingarniaJohna Baildona na litografii z połowy XIX wieku
Na początku XVIII wieku w Katowicach istniały 33 gospodarstwa (w tym 10 nieobsadzonych), a pod koniec było ich 78[13]. Do końca XVIII wieku następował szybki wzrost liczby ludności osady. W 1783 roku w Katowicach mieszkały 294 osoby, w 1845 roku – 1326, a w 1861 roku – 3780 osób[102].
Około 1740 roku na terenie współczesnych Katowic zaczęto na większą skalę eksploatowaćwęgiel kamienny, a w 1769 roku wMurckach założono pierwszą na terenie obecnego miastakopalnię węgla kamiennego –„Emanuelssegen” (późniejsza kopalnia „Murcki”)[103]. Koniec XVIII wieku był zaś czasem rozwoju technicznego i procesu uprzemysłowienia. W 1801 roku wBrynowie uruchomionokopalnię „Beate”, w 1804 roku wWełnowcu rozpoczęto budowę huty żelaza „Hohenlohe”[104], w 1818 i 1822 (bądź 1820[105]) roku kolejno huty cynku„Franz” i„Fanny” w Bogucicach[106], a w 1823 rokukopalnię „Ferdinand” (późniejsza kopalnia „Katowice”) w Bogucicach oraz pudlingarnię i walcownię w Dębie, która była początkiemhuty żelaza „Baildon”[107].
Katowice w latach 30. XIX wieku
W 1838 rokuFranz von Winckler kupił od Lehmanna dobra rycerskie Katowice, a w 1841 roku przeniósł zMiechowic do Katowic zarząd swoich dób. Zarządzający wówczas dobramiFriedrich Wilhelm Grundmann stał się inicjatorem przemian, które doprowadziły do przekształcenia wsi Katowice w nowoczesne i dynamicznie rozwijające się miasto[108]. Sojusznikiem Grundmanna w staraniach na rzecz przekształcenia Katowic w miasto stał się osiadły w 1851 rokuRichard Holtze[109]. Intensywny rozwój wsi Katowice rozpoczął się wraz z uruchomieniem 3 października 1846 przezTowarzystwo Kolei Górnośląskiej (OSE) połączenia kolejowegoWrocławia zMysłowicami. O przeprowadzenie linii kolejowej przez Katowice zabiegał Franz von Winckler, gdyż linia ta miała pierwotnie omijać dolinę Rawy[109]. Szybki rozwój przemysłu i rozbudowa sieci transportowej sprzyjały urbanizacji wsi Katowice[110]. W 1848 roku w Katowicach powstał pierwszy hotel, utrwalony przez mieszkańców jakohotel Welta[109], a w 1856 roku powstał pierwszy plan zabudowy przestrzennej Katowic autorstwaHeinricha Moritza Augusta Nottebohma. Wprowadzał on ład urbanistyczny w miejsca, gdzie trwała już rozbudowa miejscowości, zwłaszcza wRynku, który połączono reprezentacyjną ulicą, nazwaną późniejulicą 3 Maja, kończącą się na obecnymplacu Wolności[111].
Prawdopodobnie już w XVII wieku Katowice miały samorząd gminny na czele z sołtysem[13], a do 1865 roku w skład gminy wchodziły prócz Katowic także dwa przysiółki:Brynów iKatowicka Hałda[110]. Około 1859 roku ostatni polskojęzyczny sołtys Katowic –Kazimierz Skiba, ustąpił ze swojego urzędu. Opierał się on wraz z innymi polskimi członkami rady gminy naciskom ze strony ludności niemieckiej, którzy docelowo planowali przekształcić Katowice w miasto[116]. Ostatecznie, w dniu 11 września 1865 nazamku w Babelsbergu królPrusWilhelm I Hohenzollern nadał Katowicomprawa miejskie, a 28 grudnia 1866 roku wprowadzonozarząd miejski[117][118]. Wraz z powstaniem miasta wyodrębniono Brynów i Katowicką Hałdę, tworząc z nich nową gminę – Brynów[102].
Pierwszymburmistrzem Katowic zostałLouis Diebel, który po 5 latach urzędowania uciekł doStanów Zjednoczonych, okradając miasto z większości funduszy[118]. Jego następcą w 1871 roku zostałOswald Kerner[119]. Pierwsza rada miejska składała się z 18 członków, wśród których 50% stanowiliŻydzi. W 1866 roku pierwszym przewodniczącym rady miejskiej został wybrany Richard Holtze[120]. Na skutek nowego podziału terytorialnego Śląska w 1873 rokupowiat bytomski został podzielony na 4 powiaty (tarnogórski, bytomski,zabrski ikatowicki), a Katowice stały się miastem powiatowym (niem.Kreisstadt), licząc wówczas około 16 tys. mieszkańców. Miasto stało się siedzibą Wydziału Powiatowego (niem.Kreisausschuss) oraz Sejmiku Powiatowego (niem.Kreistag) z 34 członkami[121]. Pierwszymlandratem powiatu katowickiego został mianowanybaron Hans Hermann von Berlepsch, późniejszy pruski minister handlu i rzemiosła[122].
Ukończony w 1870 rokukościół Mariacki na zdjęciu z lat 70. XIX wieku
Katowice liczyły w 1866 roku 4815 mieszkańców, z tego 3354 z nich to byli katolicy, 888 osób było ewangelikami, a 573 żydami[124][117]. Wraz z rozbudową miasta i wzrostem liczby jego mieszkańców rosło również zapotrzebowanie na nowe świątynie. W 1870 roku została ukończona budowa murowanego, katolickiego kościoła Mariackiego, który 14 czerwca 1873 roku stał się kościołem parafialnym[101]. W 1902 roku został ukończony i konsekrowany nowykościół pw. śś. ap. Piotra i Pawła[125]. Z inicjatywyks. Ludwika Skowronka w 1902 doPanewnik zostali sprowadzenifranciszkanie[126]. Wznieśli onizespół klasztorny wraz zkościołem. 19 lipca 1908 roku świątynię poświęcił biskup wrocławski ks. kard.Georg von Kopp[127]
Również społeczność żydowska w Katowicach budowała nowe obiekty kultu. W 1869 roku na zakupionej rok wcześniej działce przyulicy Kozielskiej został otwartycmentarz żydowski. W 1872 roku został utworzony w gminie izraelickiej samodzielny rabinat, a pierwszym samodzielnymrabinem zostałJacob Cohn[115]. W Katowicach 6 listopada 1884 roku rozpoczęła siękonferencja organizacji należących doRuchu Miłośników Syjonu. Ruch ten dążył do założenia przez Żydów własnego państwa, a inicjatorem tego wydarzenia byłLeon Pinsker[128].
W nocy z 3 na 4 marca 1896 roku[129] wkopalni „Cleophas” („Kleofas”) wZałężu doszło dopożaru, w wyniku którego zginęło 104 górników. Dla ich upamiętnienia został ufundowanykościół, którego budowę ukończono w 1900 roku[130].
W 1897 roku Katowice zostały wyłączone z powiatu, uzyskując przez to większą samodzielność[131], co przyspieszyło rozwój gospodarczy miasta. Szczególnie szybko rozwijał się przemysł, a do miasta przyjeżdżali liczni robotnicy, urzędnicy i rzemieślnicy. Rozwijała się także infrastruktura Katowic i powstało szereg różnego typu obiektów użyteczności publicznej[90]. Do końca XIX wieku w pełni był już rozbudowany obszar Rynku, ulicy 3 Maja i ulic od niej odchodzących, a także tereny wzdłuż ulicśw. Jana,Francuskiej i północnej części placu Wolności. Do końca XIX wieku w Katowicach pojawiła się sieć wodociągowa, oświetlenie gazowe ilinia tramwajowa[132]. W 1895 roku powołano regionalną dyrekcjęPrusko-Królewskich Kolei Państwowych, oddano do użytkuŁaźnię Miejską[133], a także przy ulicy Francuskiejszpital Spółki Brackiej (z klinikami: okulistyczną i laryngologiczną) z 450 łóżkami. W 1897 roku działalność rozpocząłszpital im. św. Elżbiety z 200 łóżkami, w 1904 rokuSzpital Miejski z 120 łóżkami, a w 1912 roku Szpital Dziecięcy na 60 łóżek[134]. Do końca XIX wieku powstały jeszcze:budynek Szkoły Rzemiosł Budowlanych,Grand Hotel, a przy późniejszejulicy A. Mickiewiczagmach gimnazjum męskiego iSynagoga Wielka[135]. Z początkiem XX wieku Katowice wzbogaciły się o Teatr Miejski (późniejszyTeatr Śląski im. St. Wyspiańskiego), zbudowany przy Rynku w latach 1905–1907 według projektuCarla Moritza. Nowe stulecie przyniosło miastu także kolejny w jego dziejachdworzec kolejowy[136].
WybuchI wojny światowej nie spowodował dla obszaru Katowic zniszczeń i strat, ale rozwój przemysłu i sprzyjającą koniunkturę, zwłaszcza dla zakładów hutniczych[137].
Zbliżająca się w czasie I wojny światowej klęska Niemiec spowodowała wzrost nastrojów propolskich w regionie i już 1918 roku zaczęto organizować manifestacje, domagając się przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Z jednej strony w listopadzie 1918 roku na Górny Śląsk zostały sprowadzone oddziałyGrenzschutzu, a z drugiej strony 11 stycznia 1919 roku w Katowicach powołano Komitet WykonawczyPolskiej Organizacji Wojskowej[137], którego przewodniczącym zostałJózef Grzegorzek, a komendantem katowickiego okręgu Adam Postrach[90]. W atmosferze wzrastającego napięcia i terroru ze strony niemieckiej[90] 17 sierpnia 1919 roku doszło do wybuchuI powstania śląskiego. Na terenie współczesnych Katowic najbardziej zacięte walki trwały 20 sierpnia o zdobycie Szopienic, a po zakończeniu powstania 24 sierpnia powstańcy i członkowie ich rodzin w obawie przed represjami uciekło na drugą stronęBrynicy[137].
20 marca 1921 roku odbył się plebiscyt. W okręgu wyborczym Katowice, który objął powiat i miasto Katowice, 51,9% wyborców opowiedziało się za pozostaniem w Niemczech, z czego w samym mieście Katowice 85,4%. W powiecie katowickim 44,4% głosujących odpowiedziało się za Niemcami, a 55,6% za Polską[138]. Po wiadomości o niekorzystnej dla Polski interpretacji wyników plebiscytu w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku doszło do wybuchuIII powstania śląskiego[139], na którego czele stanąłWojciech Korfanty[90]. Początkowo powstańcy zajęli Katowice, ale na żądanie wojsk alianckich opuścili je, otaczając miasto szczelnym kordonem[90]. W rękach powstańców znajdowały się natomiast okalające miasto gminy: Załęże, Dąb, Brynów, Bogucice i Szopienice[139]. W konsekwencji podjęto korzystniejszą dla Polski decyzję wielkich mocarstw, a ostatecznego podziału spornych ziem dokonałaRada Ambasadorów 20 października 1921 roku. Cały współczesny obszar Katowic znalazł się w nowych granicachPolski[139].
20 czerwca 1922 roku do Katowic wkroczyły oddziałyWojska Polskiego prowadzone przezgen. Stanisława Szeptyckiego[90], a polskie władze zaczęły przejmować administrację nad przyznaną Polsce częścią Górnego Śląska. Symboliczny akt przejęcia tych ziem podpisali przedstawiciele najwyższych władz Rzeczypospolitej Polskiej 16 lipca 1922 roku podczas zorganizowanej na boisku przyparku T. Kościuszki uroczystości[139]. Na mocy dekretu z 3 października 1922 roku Katowice stały się siedzibą władzautonomicznegowojewództwa śląskiego z własnym parlamentem (Sejm Śląski) oraz skarbem (Skarb Śląski)[140]. Pierwszym polskim burmistrzem Katowic został w 1922 rokuAlfons Górnik[141]. Piastował tę funkcję do 1928 roku, kiedy zastąpił go na tym stanowiskuAdam Kocur. Wieloletnim przewodniczący Rady Miejskiej Katowic w latach międzywojennych byłJan Piechulek[90].
Rozbudowa aparatu administracji państwowej i gospodarczych instytucji kierowniczych wiązała się z napływem do miasta nowych kadr urzędniczych, a ruch migracyjny wzbogacił Katowice o szczególnie wartościowe grupy zawodowe – w tym przede wszystkim inteligencję[142]. Miasto w tym okresie rozwijało się w kierunku południowym, a nowa zabudowa koncentrowała się w rejonie ulic:T. Kościuszki, M. Skłodowskiej-Curie,J. Poniatowskiego,Jagiellońskiej,Powstańców iW. Stwosza. Powstały tu liczne budynki mieszkalne wraz z gmachami urzędów i instytucji[143], a także luksusowe osiedla willowe i monumentalne budowle sakralne[144]. W 1929 roku oddano do użytkugmach Sejmu Śląskiego, będący wówczas największym budynkiem w Polsce[145]. W 1931 roku poświęconokościół garnizonowy, w 1934 roku oddano do użytkugmach Urzędu Skarbowego (tzw. „Drapacz Chmur”) iDom Oświatowy[144], a w 1937 rokuDom Powstańca Śląskiego ibudynek Urzędów Niezespolonych[146]. Powstały też liczne obiekty użyteczności publicznej, w tym nowoczesnelotnisko naMuchowcu, w którym regularne loty pomiędzy Katowicami aWarszawą iPoznaniem zainaugurowano w 1929 roku[147].
Podział Górnego Śląska spowodował konieczność reorganizacji administracji kościelnej Kościoła rzymskokatolickiego[142]. Na mocybulli papieskiejVixdum Poloniae Unitas wydanej przezpapieża Piusa XI 28 października 1925 roku powołanodiecezję katowicką, której biskupem 14 grudnia tego samego roku mianowanoAugusta Hlonda – późniejszegoprymasa Polski[148]. W 1927 roku w Katowicach rozpoczęto budowękatedry Chrystusa Króla[147], którą konsekrowano dopiero po okresie II wojny światowej, w 1955 roku[149].
Lata międzywojenne były okresem ogromnego rozwoju przestrzennego miasta wskutek pierwszych dużych inkorporacji podmiejskich gmin. 15 października 1924 roku do Katowic włączono gminy:Bogucice,Dąb,Załęże,Brynów iLigota Pszczyńska[150]. Powierzchnia miasta wzrosła z 8,88 km² do 40,23 km², a liczba ludności z 56 739 do 112 822 osób[148].
W 1926 roku w mieście działały m.in.: 4 kopalnie węgla kamiennego, 5 hut żelaza,huta cynku, 4 odlewnie metali i zakłady konstrukcji stalowych, 2 fabryki maszyn,fabryka porcelany, fabryka nawozów sztucznych, zakład impregnacji drewna kopalnianego, fabryka silników elektrycznych, rafineria ropy naftowej, 2 tartaki i młyn parowy. Przed II wojną światową miasto było siedzibą 53 banków, 14zagranicznych przedstawicielstw dyplomatycznych, 9 międzynarodowych koncernów, 4 spółek akcyjnych, 9 biur sprzedaży oraz 7 związków gospodarczych[151].
Stosunkowo dynamicznie rozwijała się kultura i media. W 1927 roku rozpoczęło działalnośćPolskie Radio Katowice, które w 1937 roku otrzymało nowy budynek przyulicy J. Ligonia. Prasę, poza tytułami ogólnokrajowymi, w 1926 roku reprezentowało 11 wychodzących w Katowicach gazet codziennych (z tego 8 w języku polskim, 3 w niemieckim) oraz znaczna (i zmienna) liczba rzadziej ukazujących się periodyków[152]. Działał subsydiowany z budżetu miastaTeatr Miejski[153], a na mocy ustawy Sejmu Śląskiego z 23 stycznia 1929 roku powołanoMuzeum Śląskie w Katowicach, którego organizatorem byłTadeusz Dobrowolski[145]. Latem 1939 roku powstałasiedziba Muzeum Śląskiego w Katowicach, która miała być oddana do użytku wiosną następnego roku[154].
Wobec groźby wybuchu konfliktu zbrojnego od końca sierpnia 1939 roku z Katowic ewakuowano pracowników administracji państwowej, urzędów i osoby, które mogły być zagrożone. Na początkuII wojny światowej, w trakciekampanii wrześniowej z Katowic w nocy z 2 na 3 września 1939 roku wycofały się większe jednostkiWojska Polskiego, a ci, którzy pozostali brali udział wobronie miasta w dniach 3–4 września. Byli to w szczególnościpowstańcy śląscy i młodzieżharcerska, a do większych walk doszło m.in. nawieży spadochronowej w parku T. Kościuszki[154][155]. 4 września do miasta wkroczyły oddziałyWehrmachtu, witane entuzjastycznie przez katowicką mniejszość niemiecką, po czym rozpoczęły się prześladowania obrońców Katowic, powstańców i osób znajdujących się na listach proskrypcyjnychGestapo[156]. Jeszcze tego samego dnia Niemcyrozstrzelali grupę około 80 obrońców Katowic. Zginęli wtedy m.in.: Franciszek Feige,Nikodem Renc wraz z synem,Konstanty Woźniczka i Józef Olejniczak[154].
Włączone bezpośrednio doIII Rzeszy Katowice stały się siedzibą władz rejencji (od 1 listopada 1939), a potemprowincji górnośląskiej[157]. Nadprezydentem rejencji igauleiterem został mianowanyFritz Bracht. W tym okresie Katowice stały się również siedzibą okręgowych władzNSDAP, a także centralą Gestapo[158]. W okresieokupacji niemieckiej starano się zniszczyć wszystkie ślady polskości w mieście, m.in. poprzez wysiedlanie doGeneralnego Gubernatorstwa, wpisywanie naVolkslistę czy nauczanie w języku niemieckim. Zniszczono pomniki powstańcze[157], 8 września 1939 roku spalonoSynagogę Wielką[159], a także rozebrano siedzibę Muzeum Śląskiego w Katowicach[157].
Współczesnyplac Sejmu Śląskiego 15 października 1939 roku – niemiecka uroczystość zorganizowana w ramach tzw. „Dnia Wolności”
W okresieokupacji niemieckiej polskie społeczeństwo przystąpiło do podziemnej walki z niemieckim okupantem. Już w październiku 1939 roku powstały pierwsze organizacje konspiracyjne, m.in. Polska Organizacja Powstańcza i Polskie Siły Zbrojne, które w następnych latach weszły w składArmii Krajowej. W czasie II wojny światowej zginęło wielu znaczących członków ruchu oporu z rejonu Katowic, w tym m.in.:Józef Pukowiec,Bolesław Wiechuła,Karol Kornas,Wincenty Wajda,Paweł Chromik czyJózef Skrzek[160].
Z Katowic do przełomu maja i czerwca 1940 roku wysiedlono wszystkich Żydów, których przed wojną mieszkało tu według różnych szacunków od 5 tys. do ponad 8 tys. Większość z nich podzieliła losy Żydów w gettach zagłębiowskich, a po ich likwidacji zostali oni wywiezieni w latach 1942–1943 doobozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zostali wymordowani[161].
Po śmierciJózefa Stalina, na podstawie uchwałyRady Państwa iRady Ministrów z 7 marca 1953 roku Katowice przemianowano naStalinogród, awojewództwo katowickie nawojewództwo stalinogrodzkie[170]. Dekret wszedł w życie 9 marca tego samego roku[92][171]. NazwęKatowice iwojewództwo katowickie przywrócono na mocy dekretu Rady Państwa 10 grudnia 1956 roku, a wszedł on w życie 20 grudnia tego samego roku[93].
W czasach Polski Ludowej wzrosła ranga miasta jako ośrodka naukowego i kulturalnego, a Katowice stały się także centrum uniwersyteckim[177]. Pierwszą dużą inwestycją w powojennej historii miasta byłPałac Młodzieży, który został oddany do użytku 4 grudnia 1951 roku[178]. 6 lutego 1945 roku ukazał się pierwszy numerDziennika Zachodniego[164], a 4 grudnia 1957 roku nadano pierwszy programTelewizji Katowice[175].
Katowice na przełomie lat 80. i 90. XX wieku były miastem z wieloma problemami zarówno w sferze infrastrukturalnej i środowiskowej, jak i kulturalnej i tożsamościowej[184]. Po 1989 roku warunkami niezbędnymi do zmian w rozwoju i funkcjonowaniu miasta stały się m.in. restrukturyzacja gospodarki czy przewartościowanie w świadomości władz i mieszkańców miasta, a jednocześnie zadbanie o dziedzictwo Katowic, czego symbolem stało się m.in. odsłonięcie pomnikówWojciecha Korfantego iJózefa Piłsudskiego[185] czy 15 grudnia 1991 rokupomnika poległych górników KWK „Wujek”[186].
Fragment zabudowy zlikwidowanej w 2004 rokuKWK „Katowice-Kleofas”; zdjęcie z 26 lipca 2013 roku
W Katowicach po 1989 roku w związku z nasyceniem przedsiębiorstw o znaczeniu strategicznym dla państwa (w tym kopalń i hut oraz przedsiębiorstw z nimi kooperujących) prywatyzacja w pierwszym rzędzie objęła przemysł przetwórczy i usługi, w tymPSS „Społem”[190]. Przekształceniom towarzyszyło rozwój przedsiębiorczości, napływ kapitału zagranicznego, a także wzrost bezrobocia. Zlikwidowano lub ograniczono produkcję w najbardziej uciążliwych dla miasta zakładów, w tymkopalni „Katowice-Kleofas”,Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” czy hut„Baildon” i„Ferrum”[191]. 18 czerwca 1996 roku[192] powołanoKatowicką Specjalną Strefę Ekonomiczną[193]. Nastąpił także okres rozwoju usług, a wraz z tym budowy nowych obiektów biurowo-handlowych, w tym wysokościowców, jak oddany do użytku w 2003 rokuAltus[194] czy w 2022 roku kompleks.KTW[195]. Nowe budownictwo mieszkaniowe zaczęło coraz intensywniej powstawać w dzielnicach południowych[196].
Po 1989 roku przeprowadzono szereg znaczących dla miasta inwestycji przy współudziale władz samorządowych. Wśród nich było m.in. ukończenie w grudniu 2006 roku budowy śródmiejskiego odcinkaDrogowej Trasy Średnicowej wraz z przebudowąronda im. gen. J. Ziętka, na którym w lipcu 2007 roku powstała szklano-metalowa kopuła będąca pod opiekąAkademii Sztuk Pięknych w Katowicach. Było to jedno z najważniejszych i największych przedsięwzięć inwestycyjnych miasta Katowice. Dodatkowymi znaczącymi inwestycjami publicznymi były m.in.: budowa ulicy F.W. Grundmanna i późniejsze jej przedłużenie doulicy J. Matejki (ul. M. Goeppert-Mayer)[197], oddanie do użytku 29 października 2012 roku nowego dworca kolejowego na stacji Katowice[198], czy też zakończona w 2022 roku przebudowa węzła drogowego w Giszowcu[199].
Pod koniec 2018 roku w Katowicach mieszkało 294 510 osób, a gęstość zaludnienia wynosiła 1 789 osób/km² i była ona 5-krotnie wyższa od gęstości dla województwa śląskiego i 15-krotnie wyższa dla całego kraju[215]. W 2018 roku urodziło się 2 768 osób, a zmarło 3 609 (w tym 15 niemowląt)[216].Saldo migracji wewnętrznych wynosiło wówczas −840 osób, a zagranicznych +88 osób[217]. W tym czasie doszło do 1 552małżeństw i 527rozwodów[216].
Katowice jeszcze w latach 20. XIX wieku były niewielką miejscowością liczącą niespełna 700 mieszkańców, lecz w ciągu następnych 50 lat liczba mieszkańców wzrosła kilkunastokrotnie, osiągając w 1871 roku poziom 8132 osób. Tak duże zwiększenie liczby mieszkańców zostało wywołane znaczną imigracją ludności z zewnątrz za sprawą rozwoju przemysłu w regionie katowickim i rosnącą rangą młodego miasta[220] jako tworzącego się wówczas ośrodka dyspozycyjno-przemysłowego. Do Katowic migrowały zaś głównie osoby z sąsiednich górnośląskich miejscowości[221]. W 1871 roku 26,1% mieszkańców miasta urodziło się w Katowicach, 71,4% przybyło z innych miejscowościKrólestwa Prus (głównie zeŚląska), a 2,5% z innych państw[222]. Przemysłowcy ściągali do Katowic przede wszystkim specjalistów niemieckich, a także osiedlali się tutaj przedstawiciele klasy średniej – głównie Niemcy iŻydzi[223]. W 1890 roku w Katowicach mieszkało ponad 16 tys. osób, a w ciągu następnych 10 lat liczba ta się podwoiła, by przed wybuchem I wojny światowej dojść do poziomu 46,5 tys. osób[220].
Wraz z rozwojem przemysłu w regionie katowickim, jak i wzrostem znaczenia samych Katowic następował stały przyrost liczby ludności również w ościennych miejscowościach. Miasto wraz z ościennymi gminami stanowiły już w latach 70. XIX wieku dość wyraźną aglomerację miejską i był to jeden z najludniejszych na Górnym Śląsku zespołów miejskich, liczący w 1871 roku 16 886 osób (łącznie gminy: Katowice,Bogucice,Dąb iZałęże), a w 1910 roku 94 281 mieszkańców[224].
Ulica Pocztowa na przedwojennej pocztówce z widocznymi szyldami z nazwiskami właścicieli placówek
Pod względem narodowościowym, w spisie z 1910 roku według języka ojczystego Niemców w Katowicach było 36 891 osób (85,5%), Polaków 5766 osób (13,4%), a osób innych narodowości 101. Wpowiecie katowickim odsetek Niemców stanowił 30,3%, a Polaków 64,9%[225]. Statystyka szkolna wskazywała zaś, że dzieci używających języka polskiego w 1911 roku w samych Katowicach było 16,89%, języka niemieckiego 61,38%, a dzieci dwujęzycznych było 21,73%[225]. W 1900 roku odsetek Żydów wśród ogółu mieszkańców Katowic wynosił 7,1%, a w osadach podmiejskich 0,4%[226].
Przyłączenie Katowic doPolski w 1922 roku wywołało znaczne zmiany w liczbie i narodowości mieszkańców. Poplebiscycie miasto opuściło ponad 9 tysięcy Niemców, a w tym czasie napływali do Katowic imigranci z przyznanych Niemcom terenówŚląska Opolskiego[227]. W pierwszych trzech latach w okresie przyłączenia Katowic do Polski (1921–1923) liczba ludności miasta wykazywała znaczne wahania – w 1921 roku w mieście mieszkało 50 020 osób, w 1922 roku liczba ta spadła do 48 513 osób, by w 1923 roku wzrosnąć znacznie do poziomu 56 739 osób[228].
W rezultacie inkorporacji do miasta 15 października 1924 roku gmin podmiejskich – Bogucic,Brynowa, Dębu,Ligoty i Załęża[227], liczba ludności Katowic wzrosła do 112 822 osób w 1924 roku. Odtąd miał już miejsce stopniowy wzrost liczby ludności i w 1938 roku liczba mieszkańców Wielkich Katowic wynosiła 134 329 osób, lecz w przeciwieństwie do okresu przed I wojną światową przyrost ludności związany był głównie zprzyrostem naturalnym[229]. Współczynnik feminizacji w 1910 roku wynosił 104, w 1931 roku 105,9, a w 1938 roku 102,1[230]. Pod względem narodowościowym, według danych Powszechnego Spisu Ludności z 9 grudnia 1931 roku, w Katowicach dla 126 058 osób 107 040 (84,9% mieszkańców miasta) językiem ojczystym był język polski, dla 16 396 osób (13,4%) język niemiecki, a dla 1388 osób (1,1%)jidysz. Pozostałymi językami jako ojczystym posługiwało się 0,6% mieszkańców miasta[231].
W czasieII wojny światowej zmiany liczby ludności Katowic były w głównym stopniu podyktowane polityką migracyjnąniemieckiego okupanta. Polacy pochodzenia pozaśląskiego przeważnie sami opuszczali miasto w trakciekampanii wrześniowej i pierwszych tygodniach okupacji bądź też zostali wysiedlani przez Niemców. Luki powstałej na skutek przesiedleń nie zdołał wypełnić napływ osób średniego i wyższego szczebla z III Rzeszy[232]. Po opuszczeniu Katowic przez Niemców z III Rzeszy w 1945 roku do miasta zaczęli napływać dawni mieszkańcy,repatrianci ze wschodu oraz Polacy wracający z Niemiec, dzięki czemu liczba ludności szybko przekroczyła stan przedwojenny[233].
Do lat połowy lat 50. XX wieku następował stały i systematyczny wzrost liczby mieszkańców miasta, który spowodowany był także zwiększeniem się obszaru Katowic, kiedy to m.in. w 1951 roku przyłączono do miastaPanewniki,Wełnowiec iPiotrowice. Liczba mieszkańców, wynosząca w maju 1945 roku 107 735 osób, wzrosła w 1955 roku do 197 411 osób[234]. Cechą powojennych stosunków demograficznych Katowic była m.in. dysproporcja płci – w 1946 roku na 100 mężczyzn przypadało 126 kobiet i z biegiem czasu uległa wyrównaniu, sięgając w 1954 roku poziomu 111[235].
Katowice w latach 1956–1980 były miastem o relatywnie wysokim tempie przyrostu liczby ludności. Przed przyłączeniemSzopienic w granice Katowic miasto było ośrodkiem niemal 200-tysięcznym i w ciągu ćwierćwiecza liczba mieszkańców przekroczyła 350 tys. osób – w 1979 roku Katowice liczyły ponad 351 tys. mieszkańców. Wzrost był związany zarówno poprzez znaczny przyrost naturalny czy inkorporację okolicznych gmin, jak i dzięki atrakcyjności Katowic jako centrum administracyjnego i kulturalnego Górnego Śląska, co zwiększyło poziom imigracji do miasta[236]. Wśród migrantów zewnętrznych największą grupę stanowiły osoby wyjeżdżające do Niemiec w ramach akcji łączenia rodzin[237].
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego najwyższy poziom zaludnienia Katowic odnotowano w 1987 roku – pod koniec roku liczba mieszkańców wynosiła 368 621 osób[238], a wraz ze schyłkiem lat 80. XX w. nastąpiła zmiana tendencji rozwoju demograficznego miasta i rozpoczął się spadek liczby ludności Katowic spowodowany redukcją liczby mieszkańców czasowych oraz ubytkiem naturalnym, a od 1992 roku również ujemnym saldem migracji[239]. Najmniejszy spadek liczby ludności w latach 1988–2007 nastąpił w Śródmieściu (ponad 25% stanu zaludnienia), spowodowany m.in. przez ubytek naturalny, czy też wypieranie funkcji mieszkaniowej na rzecz usług. Przyrost ludności w tym czasie nastąpił jedynie w trzech dzielnicach:Kostuchna,Podlesie iZarzecze – łącznie o około 3 tys. osób[218].
Bilbord z lipca 2021 roku na placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej propagującynarodowość śląską
W 1983 roku odnotowano najwyższy poziom urodzeń – 5869 osób, po czym nastąpił jej spadek. Najniższy do 2007 roku poziom urodzeń odnotowano w 2001 roku i wynosił 2335 osób. Liczba zgonów w latach 80. i w I połowie lat 90. XX wieku wynosiła około 4 tys. osób rocznie, a w latach 1995–2000 utrzymywała poziom około 3,5 tys. osób rocznie. Spadek liczby zgonów wynikał m.in. ze wzrostu oczekiwanej długości życia oraz zmniejszenia się liczby mieszkańców Katowic[218]. Od 1992 roku notowano także ujemne salda migracji, co wiązało się m.in. ze zwiększonym ubytkiem w wyniku migracji wewnątrzkrajowych, wyjazdem głównie całych rodzin, czy też pogłębieniem ujemnego salda migracji z gminami wiejskimi w związku z rosnącymi cenami nieruchomości[240].
Pod względem struktury narodowościowej wNarodowym Spisie Powszechnym Ludności i Mieszkań z 2002 roku, narodowość polską zadeklarowało 296 792 (90,1%) spośród 327 222 mieszkańców miasta, a narodowość śląską 17 777 katowiczan (5,4%). Ponadto w mieście żyło wówczas 674Niemców i 165Romów. 470 mieszkańców zadeklarowało inną narodowość, a 11 344 osób miało wówczas narodowość nieustaloną (brak deklaracji)[241].
W wynikukryzysu uchodźczego spowodowanegoinwazją Rosji na Ukrainę wzrosła liczba osób pochodzenia ukraińskiego zamieszkujących Katowice. W raporcieMiejska gościnność: wielki wzrost, wyzwania i szanse przygotowanym przez Centrum Analiz i BadańUnii Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza wskazano, iż według stanu z 1 kwietnia 2022 roku liczbaUkraińców w Katowicach wynosiła wówczas 96 462 osoby (w tym 18 998 dzieci), co stanowiło 25% mieszkańców miasta[242].
Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności Katowic od czasu uzyskania praw miejskich w 1865 roku w poszczególnych latach przedstawia poniższy wykres:
W latach 1950–1953, 1956–1975 oraz 1975–1998 Katowice administracyjnie było stolicą„dużego” i„małego” województwa katowickiego, a w latach1922–1939,1945–1950 oraz od1999 roku stolicą województwa śląskiego[269].
Flaga miasta Katowice –flaga w formie dwóch połączonych ze sobą płatów tkaniny, z których górny jest w kolorze żółtym, a dolny w kolorze błękitnym. Pośrodku umieszczony jest herb miasta[271][273],
Dodatkowo Katowice posiadają własnelogo[271]. Jest to jedyny symbol promocyjny Katowic, a powstał on w ramach starań miasta o tytułEuropejskiej Stolicy Kultury 2016. Logo przedstawiasygnet w kształcie serca ilogotyp „Katowice dla odmiany”. Autorem logo jest Wojciech Janicki[274].
Rada Miasta Katowice jest reprezentantem zbiorowych interesów wspólnoty samorządowej, a także jest organem stanowiącym i kontrolnym miasta Katowice. W jej skład wchodzi 28radnych, spośród których wybierany przezprzewodniczący i trzech wiceprzewodniczących. Rada kontroluje działalnośćprezydenta miasta, miejskich jednostek organizacyjnych orazjednostek pomocniczych (dzielnic), powołując w tym celuKomisję Rewizyjną[276]. Radni są wybierani wwyborach samorządowych z pięciu okręgów wyborczych. Pracują oni na sesjach oraz w ramach komisji[277]. Przewodniczącym Rady Miasta Katowice kadencji 2024–2029 jestŁukasz Borkowski z Klubu RadnychKoalicji Obywatelskiej, a wiceprzewodniczącymi: Tomasz Maśnica (Klub Radnych Koalicji Obywatelskiej), Krzysztof Pieczyński (Klub Radnych Forum Samorządowe i Marcin Krupa) i Piotr Trząski (Klub RadnychPrawa i Sprawiedliwości)[278].
Prezydent miasta Katowice kieruje bieżącymi sprawami miasta oraz reprezentuje miasto na zewnątrz. Wykonuje on uchwały Rady Miasta Katowice oraz wydaje rozstrzygnięcia, m.in. w formiezarządzeń. Może on powołać swoich zastępców – wiceprezydentów miasta Katowice, lecz nie więcej niż czterech. Prezydent wykonuje swoje zadania przy pomocyUrzędu Miasta Katowice[279]. Siedziba Urzędu Miasta Katowice znajduje się przyulicy Młyńskiej 4. Prezydentem miasta Katowice w kadencji 2024–2029 jestMarcin Krupa[280], a wiceprezydentami: Bogumił Sobula, Waldemar Bojarun,Jarosław Makowski i Maciej Stachura[281].
Statut miasta Katowice określa, iż w mieście mogą działać jednostki pomocnicze jako m.in. dzielnice[270], a organizację i zakres działania jednostki pomocniczej określa Rada Miasta Katowice odrębnym statutem dla każdej z nich[282].Rady i Zarządy Dzielnicy w Katowicach funkcjonowały w połowie 2024 roku w 20 spośród 22 dzielnic miasta[283]. Ponadto w mieście funkcjonuje Młodzieżowa Rada Miasta Katowice[284], a także Rada Seniorów Miasta Katowice[285].
Katowice są podzielone na 22jednostki pomocnicze samorządu – dzielnice, zgrupowane w 5 zespołów: śródmiejski, północny, zachodni, wschodni i południowy[11]. Podział ten został ustanowiony na mocy uchwałyRady Miejskiej Katowic z 29 września 1997 roku[290]. Wszystkie z nich mają uchwalony statut[283]. Poniższa tabela przedstawia wykaz wszystkich katowickich dzielnic.
Źródła danych: nr i nazwa[283]; powierzchnia[11][291]; ludność (liczba osób zameldowanych na pobyt stały lub czasowy; stan na 31 grudnia 2024 roku)[291]; gęstość zaludnienia[291]; zespół dzielnic[11].
Współpraca międzynarodowa Katowic odbywa się z miastami partnerskimi z różnych krajów. Ma ona formę międzynarodowych kontaktów, wymiany informacji i doświadczeń, rotacji uczniów czy realizacji wspólnych przedsięwzięć kulturalno-sportowych[294]. Katowice wraz zOstrawą,Koszycami iMiszkolcem tworzą miasta partnerskieGrupy Wyszehradzkiej, a w 2003 roku zorganizowano pierwsze spotkania miast partnerskich Grupy Wyszehradzkiej[295]. Przy ulicy L. Różyckiego 14c funkcjonujeDom Miasta Saint-Étienne w Katowicach[296]. WdzielnicyLigota-Panewniki znajduje sięplac Miast Partnerskich, a na nim granitowy globus wskazujący kierunki i odległości do miast partnerskich, a także postumenty oraz drzewa im dedykowane. Co więcej, w mieście część ulic noszą nazwę miast partnerskich, m.in.: Kolońska, Opawska, Ostrawska czy Saint-Etienne, a takżeplac Przyjaciół z Miszkolca[294].
W Katowicach według stanu z września 2023 roku swoje siedziby mają regionalne struktury znaczących ogólnopolskich partii politycznych i koalicji, w tym m.in.: Prawo i Sprawiedliwość (Biuro Zarządu Okręgowego w Katowicach; ul. Warszawska 6)[308], Platforma Obywatelska (Biuro Regionu Śląskiego; ul. 3 Maja 17)[309],Nowa Lewica (Rada Wojewódzka;ul. A. Mickiewicza 24)[310],Polskie Stronnictwo Ludowe (ul. H. Dąbrowskiego 4)[311] czy Konfederacja (Centrum Wolności; ul. J. Słowackiego 51)[312]. Główną siedzibę ma w Katowicach m.in.Stowarzyszenie Ruch Autonomii Śląska (ul. ks. N. Bończyka 9)[313].
Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach (ul. J. Lompy 14; ul. Francuska 70a)[319] – obejmuje obszar miasta na wschód od ulicy T. Kościuszki i alei W. Korfantego[315].
Sądem administracyjnym właściwym dla Katowic jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (ul. Prymasa S. Wyszyńskiego 2)[320][315], asąd wojskowy dla obszaru miasta funkcjonuje weWrocławiu – Wojskowy Sąd Garnizonowy we Wrocławiu (ul. Saperów 22–24)[321][322].
W Katowicach swoją działalność swoją siedzibę mają także placówki prokuratorskie. Są to:
Prokuratura Okręgowa w Katowicach (ul. W. Stwosza 31) – podlegają jej wszystkieprokuratury rejonowe w mieście, a także w środkowej części województwa śląskiego[325],
Prokuratura Rejonowa Katowice Północ w Katowicach (ul. Pocztowa 8)[326],
Prokuratura Rejonowa Katowice Południe w Katowicach (ul. W. Stwosza 31)[327],
Prokuratura Rejonowa Katowice Zachód w Katowicach (ul. W. Stwosza 31)[328],
Prokuratura Rejonowa Katowice Wschód w Katowicach (ul. S. Kossutha 11)[329].
Przyulicy Gliwickiej 17 swoje biuro maOkręgowa Rada Adwokacka w Katowicach. W marcu 2020 roku liczyła ona 1540 adwokatów wykonujących zawód, 205 adwokatów emerytów i nie wykonujących zawodu oraz 255 aplikantów adwokackich[330].
Katowice są wielofunkcyjnym ośrodkiem miejsko-usługowym o randze krajowej i regionalnej, z istotnym udziałemsektora przemysłowego. Należą one do grona największych w Polsce ośrodków tego typu, a ze względu na wielkość rynku konsumpcyjnego i przemysłowego stanowią ważne w skali kraju centrom handlowo-usługowe[331], konferencyjne i targowo-wystawiennicze. Miasto odgrywa także ważną rolę w krajowym rynku finansowym i na rynku nieruchomości[332] oraz jest ośrodkiem podejmowania decyzji gospodarczych i finansowych. Jest siedzibą licznych organizacji gospodarczych, a także instytucji otoczenia biznesu[253].
W 2018 roku w mieście koncentrowało się 19,1% wszystkich podmiotów gospodarki narodowej wGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii i 10,0% podmiotów w całymwojewództwie śląskim. Spółek z udziałem kapitału zagranicznego w tym czasie koncentrowało się w Katowicach odpowiednio 39,1% i 23,6%[19]. Pod koniec 2012 roku liczba wszystkichpodmiotów gospodarczych w mieście wynosiła 44,1 tys., z czego samych tylko podmiotów prywatnych zarejestrowanych było 42,6 tys. Spośród nich, 29,3% stanowią podmioty z branży handlowej, 22% było związanych z obsługą nieruchomości oraz usługami wspierającymi biznes, 9,1% z działalnością usługową, komunalną, społeczną i pozostałą (w tym kultura i rozrywka), 8,9% podmiotów było z branży budownictwa, 6,9% z ochrony zdrowia, 6,8% z przetwórstwa przemysłowego, 5,9% z transportu, a podmioty zajmujące się pośrednictwem finansowym stanowiły 4,3% wszystkich katowickich przedsiębiorstw[333]. W 2012 roku 68% przedsiębiorstw sektora prywatnego zarejestrowanych w Katowicach według danych GUS to były podmioty osób fizycznych (łącznie 27 689)[334], a najwięcej z nich związanych było z handlem hurtowym i detalicznym oraz naprawami – 28,8%, a także z działalnością profesjonalną, naukową i techniczną – 13,3%[335].
Katowice w porównaniu do pozostałych ośrodków Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii generują znaczącą liczbę miejsc pracy. W 2011 roku liczba osób pracujących w Katowicach wynosiła 160,6 tys., z samych mieszkańców Katowic 109,4 tys. Najwięcej osób dojeżdżających do pracy do Katowic w tym czasie mieszkało wSosnowcu,Bytomiu,Chorzowie,Rybniku,Tychach iZabrzu[336]. 31 grudnia 2006 roku 73% mieszkańców Katowic było zatrudnionych w sektorze usług[331]. Według danych zNarodowego Spisu Powszechnego z 2011 roku głównym źródłem utrzymania mieszkańców Katowic były dochody z pracy – 109,4 tys. osób, co stanowiło 35% ogółu mieszkańców miasta, a z pracy na własny rachunek utrzymywało się 4,3% katowiczan[332]. Poziombezrobocia w Katowicach jest jednym z najniższych w Polsce.Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2013 roku wynosiła 5,4% i była wówczas dwukrotnie niższa od przeciętnej wartości w województwie śląskim i 2,5-krotnie mniejsza niż przeciętna wartość w Polsce[337]. W grudniu 2022 roku stopa ta wynosiła 1,4%[17].
W grupie 100 największych polskich przedsiębiorstw pod względem przychodów ogółem, w 2012 roku znalazły się następujące katowickie firmy:Tauron Polska Energia,Kompania Węglowa, Polskie Sieci Energetyczne-Południe,ING Bank Śląski,Farmacol orazKatowicki Holding Węglowy[338], a pod względem kryterium wielkości zatrudnienia w tym czasie w Katowicach funkcjonowały następujące duże przedsiębiorstwa: Kompania Węglowa i Katowicki Holding Węglowy – przedsiębiorstwa prowadzące wydobycie węgla kamiennego; Tauron Polska Energia – przedsiębiorstwo wytwarzające energię elektryczną;Grupa Famur – producent maszyn i urządzeń dlaprzemysłu wydobywczego icementowego orazkolei; Polskie Sieci Energetyczne-Południe – wykonawca instalacji elektroenergetycznej; Zakłady Mięsne Silesia – producent wyrobów z mięsa i ING Bank Śląski[333].
Katowice stanowią kluczowe w regionie centrum handlowo-usługowe[339]. Łącznie w 2007 roku w Katowicach było zarejestrowanych 4,6 tys. podmiotów gospodarczych prowadzących działalność handlową, a sieć handlowa miasta odznacza się stosunkowo wysokim stopniem koncentracji[355]. W 2022 roku w Katowicach działało 8hipermarketów, 73supermarkety, 2domy towarowe i 3domy handlowe[17]. Do największych z nich należą m.in.:Silesia City Center (największy tego typu obiekt w mieście[356];ul. Chorzowska 107)[357],Galeria Katowicka (ul. 3 Maja 30)[358] iLibero (ul. T. Kościuszki 229)[359]. Miasto ponadto zajmuje czołową pozycję na rynku wystawienniczym i targowym, a także jest największym w regionie centrum finansowo-bankowym i ubezpieczeniowym. W mieście działa około 30 banków i ponad 100 placówek bankowych.Siedzibę ma tutaj regionalny oddziałNarodowego Banku Polskiego (ul. Bankowa 1[360]). Działalność ubezpieczeniową prowadzi w mieście ponad 30 towarzystw ubezpieczeniowych[339].
Wieżowce biuroweAltus (po lewej) i.KTW (po prawej)
Miasto koncentruje nowoczesne powierzchnie biurowe, a znaczący w nich udział posiadają podmioty sektora finansowego, w tym głównie banki. Nowoczesna powierzchnia biurowa koncentruje się w centrum Katowic[361] (w tym m.in.:Altus,Chorzowska 50 i.KTW), w rejonieautostrady A4 (A4 Business Park, biurowiec PKO Banku Polskiego czy Centrum Biurowe Francuska) i na północ odronda gen. J. Ziętka (Reinhold Center, GPP Business Park). Szacunkowo w 2012 roku Katowice posiadały 263 tys. m² powierzchni biurowej[362].
W Katowicach prowadzona jest także działalność gospodarcza z zakresu nowoczesnych usług biznesowych, związanymi zoutsourcingiem procesów biznesowych (BPO/ITO),usługami wspólnymi (SSC) czypracami badawczo-rozwojowymi (R&D). W październiku 2013 roku w całejkonurbacji katowickiej na 12 tys. osób zatrudnionych w sektorach nowoczesnych usług biznesowych porównywalny poziom zatrudnienia był w grupie usług BPO/ITO i SSC, a mniejszy w R&D. Katowice wraz z całą konurbacją plasowały w latach 2009–2013 na trzecim miejscu wśród najszybciej rozwijających się ośrodków tych usług w Polsce[363]. W 2013 roku największymi inwestorami nowoczesnych usług biznesowych w Katowicach były firmy:Capgemini,Orange, Contact Center, ISTA i ING Services[364].
Działalność rolna w Katowicach ze względu na dużą urbanizację ma ograniczony zasięg i odbywa się ona głównie w południowych dzielnicach miasta, zwłaszcza wZarzeczu iPodlesiu, gdzie obszary rolne zajmują ponad 100 ha[65]. W 2006 roku udział pracujących sektorze rolniczym w stosunku do wszystkich pracujących w Katowicach wyniósł 0,3%[331].
Podstawowymi instytucjami wspierania gospodarki w Katowicach są:
Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna – jest częścią polskiego systemuspecjalnych stref ekonomicznych powołanych przezRadę Ministrów. Powstała ona w 1996 roku celem wsparcia i przyspieszenia procesówrestrukturyzacji przemysłu wGOP-ie oraz stworzenia nowych miejsc pracy w regionie. W 2008 roku była ona największą z 14 wówczas funkcjonujących polskich stref ekonomicznych pod względem liczby firm, zainwestowanego kapitału i nowo utworzonych miejsc pracy. Strefa ma charakter rozproszony, a Katowice objęte są w podstrefie tyskiej, w której w 2006 roku znajdowały się następujące kompleksy: „Altus” (ok. 0,78 ha), „Chorzowska 50” (ok. 2,22 ha) i „ul. Roździeńska – ul. Obrońców Westerplatte” (ok. 4,97 ha). W 2007 roku włączono do KSSE dodatkowo 14 kompleksów w różnych częściach miasta[365].
Górnośląski Park Przemysłowy (ul. Konduktorska) – działalność parku obejmuje m.in.: obrót nieruchomościami, doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania, pozaszkolne formy kształcenia czy promocję i reklamę; prowadzi ona działania na rzecz tworzenia parku przemysłowego na terenach po zlikwidowanych terenach huty „Silesia”[365],
Euro-Centrum Park Przemysłowy (ul. Ligocka 103) – działalność parku obejmuje m.in.: obrót i zarządzanie nieruchomościami, prace badawczo-rozwojowe w dziedzinie norm technicznych, a także promocję i reklamę; park obejmuje kompleks budynków biurowo-usługowych w standardzie klasy B+; na jego terenie powstałEuro-Centrum Park Naukowo-Technologiczny[366],
W Katowicach odbywa się szereg wydarzeń kongresowych oraz wystawienniczych[371]. Łącznie w 2011 roku w Katowicach odbyło się 900 spotkań i wydarzeń konferencyjnych, w których uczestniczyło 173,6 tys. osób[372]. Do największych wydarzeń cyklicznych o charakterze międzynarodowych odbywających się w mieście zaliczany jestEuropejski Kongres Gospodarczy orazEuropejski Kongres Małych i Średnich Przedsiębiorstw[371].
Huta „Hohenlohe” na litografiiErnesta Knippla z połowy XIX wieku
Do początku XIX wieku Katowice, jak i pozostałe wsie w okolicy zachowały przeważnie charakter rolniczy. Cały zaśGórny Śląsk w okresie panowaniaHabsburgów był zacofany pod względem rozwoju w porównaniu z zamożniejszymDolnym Śląskiem. Wzrost zainteresowania bogatym w surowce obszarem Górnego Śląska zanotowano dopiero po włączeniu regionu doKrólestwa Prus powojnach śląskich[220]. Nowoczesny przemysł na obszar współczesnych Katowic wprowadził przedsiębiorca hutniczyJohann Ferdinand Koulhaas, który postanowił zrealizować plany wytopu żelaza za pomocąwęgla kamiennego. W 1801 roku założył wBrynowie kopalnię węgla kamiennego „Beate”. W tym samym czasie książęHohenlohe wWełnowcu otworzył kopalnię węgla, a w 1805 roku dwa wielkie piece, dając początek kompleksowi zakładów „Hohenlohe”[220].
Szyby „Richthofen” („Wilson I”) i „Hulda” („Wilson II”)kopalni „Giesche” („Wieczorek”) około 1915 roku
Rozwój przemysłu wydobywczego oraz ciężkiego w XIX wieku stał się jednym z czynników miastotwórczych Katowic, zwłaszcza jego zewnętrznych części. Początki eksploatacji węgla kamiennego sięgają lat 40. XVIII wieku, kiedy to wydobywano węgiel wMurckach. W 1769 rozpoczęto budowękopalni „Emanuelssegen” („Błogosławiona Emanuela”; późniejsza kopalnia „Murcki”) i była ona jednocześnie jedną z najstarszych kopalni na terenie Górnego Śląska[373]. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na węgiel w pierwszej połowie XIX wieku na terenie obecnych Katowic powstały kolejne kopalnie, w tym m.in. w 1823 roku„Ferdinand” (późniejsza kopalnia „Katowice”) wBogucicach[374], a w 1840 rokuKarol Godula założyłkopalnię „Cleophas” (późniejszy „Kleofas”) wZałężu[374]. W 1883 roku powstałaskonsolidowana kopalnia „Giesche” (późniejszy „Wieczorek”) wJanowie, a w 1899 roku w Brynowie największy i najnowocześniejszy wówczas zakład tego typu –kopalnia „Oheim” (późniejszy „Wujek”)[375].
W XIX wieku intensywnie rozwijało się hutnictwo cynku, które było jednym z podstawowych gałęzi przemysłu ciężkiego w granicach obecnych Katowic. W 1863 roku na obszarze współczesnych Katowic działało 12 hut cynku, z czego największa z nich byłahuta „Wilhelmina” wSzopienicach, założona w 1834 roku. W tym czasie rozwijało się też hutnictwo żelaza. Jedna z pierwszych hut tego typu powstała na granicyDębu i Załęża w 1823 roku z inicjatywyJohna Baildona – była tohuta „Baildon”[376]. Uruchamiano też zakłady dalszej przeróbki produktów hutniczych, a najważniejszym z nich byłahuta „Ferrum” wZawodziu, otwarta w 1874 roku. Zakład ten wyspecjalizował się w produkcji rur i wyrobów stalowych[375].
Po uzyskaniu przez Katowicepraw miejskich stały się one prężnie rozwijającym się ośrodkiem gospodarczym. Obok zakładów przemysłowych, które powstały jeszcze przed nadaniem praw miejskich, do końca XIX wieku ulokowały się tutaj 3 browary, młyn zbożowy, fabryka chemiczna, cegielnia, fabryka mydła D. Czwiklitzera, 2 fabryki pieców i kotłów, kilkanaście hurtowni i inne przedsiębiorstwa. Czynnych było około 100 sklepów[377].
Samo miasto Katowice do momentu inkorporacji w 1924 roku dzielnic o funkcji przemysłowo-mieszkaniowej miało charakter głównie administracyjno-usługowy[378]. W 1931 roku 49,5% mieszkańców miasta pracowało w przemyśle, z czego 12,5% w górnictwie węgla kamiennego. W 1938 roku funkcjonowało łącznie 258 zakładów przemysłowych, w tym 55 zakładów metalurgicznych, 41 chemiczno-technologicznych oraz 19 ceramicznych i kamieniarskich. W tym czasie prócz przemysłu ciężkiego funkcjonowały przedsiębiorstwa z branży przetwórczej, silnie powiązane z przemysłem ciężkim i wydobywczym, produkujące głównie środki produkcji, natomiast przemysł nastawiony na dobra konsumenckie funkcjonował w formie drobnych zakładów. Przemysł cynkowy w latach międzywojennych odgrywał znacznie mniejszą rolę – w granicach ówczesnych Katowic funkcjonowała tylko jedna huta –„Kunegunda” w Zawodziu[379]. W latach międzywojennych na terenie miasta powstawały także nowe zakłady. W 1923 roku w Zawodziu rozpoczęła produkcja Wytwórnia Maszyn i Urządzeń Górniczych „Elewator”, a na początku lat 30. XX wiekuFabryka Żarówek „Helios”[378]. W 1922 roku powstała firma Elektro-Porcelana Czudaywerke, z której wykształciła się w ZawodziuFabryka Porcelany „Gieshe”. W Załężu w latach 30. XX wieku działała natomiastFabryka Maszyn i Narzędzi Górniczych „Moj”[380].
W latach międzywojennych wzrosła też rola Katowic jako ekonomicznego ośrodka dyspozycyjnego. Ulokowano tutaj siedzibę Izby Przemysłowo-Handlowej, a ponadto siedzibę miało tutaj 9 dyrekcji wielkich koncernów górniczo-hutniczych i 4 spółki akcyjne przemysłu chemicznego i drzewnego. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku utworzonoWspólnotę Interesów Górniczo-Hutniczych[227]. W tym okresie w Katowicach swoją placówkę miało wiele banków, zarówno polskich, jak i zagranicznych. 8 sierpnia 1922 roku został otwarty, oparty na kapitale francuskimBank Śląski[380].Wielki kryzys lat 30. XX wieku odczuwany był także w Katowicach, zwłaszcza w hutnictwie – w samej hucie „Baildon” zatrudnienie zmniejszono o 30–40%, a w hucie „Ferrum” aż o 80%. W górnictwie w najgorszej sytuacji były kopalnie „Kleofas” i „Ferdynand”. Powstawały takżebiedaszyby[381].
W latach 1945–1989 przemysł nadal odgrywał znaczącą rolę w gospodarce miasta. W 1968 roku z Katowic pochodziło 8% krajowej produkcji węgla kamiennego (10,4 mln ton), 1,9% stali (214,6 tys. ton) oraz 73,3% cynku (148,8 tys. ton)[382]. W skali ówczesnegowojewództwa katowickiego w 1975 roku udział produkcji przemysłowej stanowił 12,8%, a zatrudnienia w przemyśle 11,4%. W 1985 roku udziały te były mniejsze – 10,7% produkcji przemysłowej i 9,7% pracujących w przemyśle. W 1989 w przemyśle zatrudnionych było 112,2 tys. mieszkańców Katowic (36% zatrudnionych w mieście)[383].
Po II wojnie światowej w Katowicach funkcjonowało łącznie 7 kopalń węgla kamiennego: „Katowice”, „Kleofas”, „Wujek”,„Eminencja” (od 1953 roku „Gottwald”), „Wieczorek” (w tym włączona do niej 1 stycznia 1976 rokuZautomatyzowana Doświadczalna Kopalnia „Jan”[384]),„Boże Dary” i „Murcki”. W 1964 roku na terenach rezerwowych kopalni „Wieczorek” w Giszowcu uruchomionokopalnię „Staszic”, w 1974 roku połączono kopalnie „Kleofas” i „Gottwald”, a w 1976 roku „Boże Dary” i „Murcki”[383]. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku na obszarze Katowic funkcjonowały dwie huty stali: „Baildon” i „Ferrum”, a także Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” i Zakłady Metalurgiczne „Silesia”, które ze względu na uciążliwy wpływ na środowisko zostały zlikwidowane. W 1985 roku w hutnictwie pracowało 10,2 tys. osób. Spośród pozostałych gałęzi przemysłu, wysokim udziałem w okresie PRL-u cechował się przemysł maszynowy, wyspecjalizowany głównie w produkcji maszyn i urządzeń górniczych[385]. Do ważniejszych zakładów należały:Piotrowicka Fabryka Urządzeń Maszyn Górniczych,Fabryka Sprzętu i Narzędzi Górniczych oraz Śląska Fabryka Urządzeń Górniczych[385].
Po 1989 roku w wyniku przemian gospodarczych udział zatrudnionych w przemyśle w Katowicach zmalał w latach 1995–2006 o blisko połowę, do 27,9% ogółu zatrudnionych w 2006 roku. W tym czasie w Katowicach zlikwidowano kilka uciążliwych zakładów przemysłowych, a także wiele kopalń i hut. Pozostałe po ich likwidacji tereny poprzemysłowe często przeznaczone są pod inne funkcje, głównie handlowo-usługowe. Do najważniejszych tego typu przekształceń należy powstanie centrum handlowegoSilesia City Center na terenie byłej kopalni „Gottwald”[346], które oddano do użytku 17 listopada 2005 roku[356]. Po 1989 rozwinęły się natomiast nowoczesne gałęzie przemysłu, zlokalizowane zwłaszcza w parkach przemysłowych i technologicznych[386].
Zaopatrzenie miasta w energię elektryczną odbywa się za pomocąsieci wysokich napięć 110 kV, a przekazywanie energii odbywa się poprzezstacje elektroenergetyczne, w tym przez stację nadrzędną 220/110 kV „Katowice-Północ”. Poza tym na terenie Katowic działa kilkanaście stacji energetycznych GPZ o przekładni 110 kV na średnie napięcie, a także stacje na terenach większych zakładów przemysłowych[387]. Większość źródeł energii elektrycznej znajduje się poza granicami miasta[388], a z punktu widzenia bezpieczeństwa energetycznego Katowic kluczowe znaczenie posiadają elektrownie:Halemba,Jaworzno,Łagisza iŁaziska[389]. Zużycie energii elektrycznej na niskim napięciu w Katowicach w 2006 roku wynosiło ok. 272 tys. MWh[390].
Siecią ciepłowniczą objęta jest większość obszaru Katowic, a poza nią pozostają głównie południowe części miasta:Zarzecze, większa częśćKostuchny,Podlesie, zachodnia częśćLigoty-Panewnik oraz północno-wschodnia częśćDąbrówki Małej. Największym źródłem ciepła jestZakład Wytwarzania Katowice (d. Elektrociepłownia Katowice) z siedzibą przyulicy Siemianowickiej 60. W 2009 roku moc cieplna zakładu wynosiła 692 MW, a moc elektryczna 205 MW. Innymi znaczącymi zakładami są należące do spółkiDalkia Polska Energia zakłady produkcyjne:„Szopienice” (ul. 11 Listopada 19; 76,5 MW mocy ciepła), „Wieczorek” (ul. Szopienicka 58; 131,1 MW mocy ciepła) i „Wujek” (ul. W. Pola 65; 121,2 MW mocy ciepła)[390][391]. Zużycie energii cieplnej w 2003 roku w Katowicach wynosiło 11,04 mlnGJ[390].
Katowice nie posiadają własnych źródeł zasilania w gaz i jest on dostarczany do miasta z układów ogólnopolskich. Źródłem gazu są gazociągi wysokoprężne oraz podwyższonego średniego ciśnienia, w tym m.in. wysokiego ciśnieniaSzopienice –Dąbrowa Górnicza. W mieście znajduje się kilkanaściestacji redukcyjno-pomiarowych I stopnia[392]. Długość sieci gazowej w Katowicach (łącznie z przyłączami do budynków niemieszkalnych) wynosiła w 2018 roku 661,3 km, a zużycie gazu na 1 mieszkańca 1543,3 kWh[393]. Gazociągi wysokoprężne eksploatowane są przezOperatora Gazociągów Przesyłowych Gaz-System oddział wŚwierklanach[392], a sieć gazowa oraz urządzenia z nią związane na terenie miasta przez będącą częścią Polskiej Spółki Gazownictwa Gazowni w Katowicach (ul. J. Pukowca 3)[394]. Spółka ta też zajmuje się regionalną dystrybucją gazu sieciowego[392].
Oczyszczalnia Ścieków Klimzowiec, znajdująca się na granicy Katowic i Chorzowa (ul. ks. J. Gałeczki)
Źródła wody dla Katowic także znajdują się poza granicami miasta. Zaopatrzenie miasta w wodę stanowi integralny element regionalnego systemu wodociągowego Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach, korzystającego ze źródeł wody m.in. wGoczałkowicach-Zdroju,Dziećkowicach iCzańcu, obejmującego zakłady i stacje uzdatniania wody, wodociągi magistralne oraz zbiorniki wyrównawcze wody[388]. Długość sieci wodociągowej w Katowicach (sieć rozdzielcza) wynosiła w 2018 roku 711,6 km, a zużycie wody na 1 mieszkańca wynosiło 36,4 m³[393]. Zaopatrzenie Katowic w wodę realizują dwie spółki: Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów w Katowicach (ul. Wojewódzka 19[395]) – prowadzi działalność polegającą na ujmowaniu, uzdatnianiu, magazynowaniu, rozprowadzaniu i sprzedaży wody głównie odbiorcom hurtowym oraz Katowickie Wodociągi (ul. Obrońców Westerplatte 89[396]) – dokonuje zakupów wody od GPW, po czym sprzedaje ją bezpośrednio odbiorcom[397].
Długość sieci kanalizacyjnej w Katowicach (sieć rozdzielcza + kolektory) wynosiła w 2018 roku 630,9 km[393], a jej eksploatacją na terenie miasta zajmują się dwie instytucje: Katowickie Wodociągi – w zakresie kanalizacji sanitarnej i ogólnospławnej[398] (część także przez Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji –osiedle Tysiąclecia Górne, które jest podłączone do OŚ Klimzowiec[399]) oraz Miejski Zarząd Ulic i Mostów w Katowicach – w zakresie kanalizacji deszczowej[398]. W 2012 roku ze zbiorowego systemu kanalizacji korzystało 275,5 tys. mieszkańców Katowic (90% mieszkańców miasta)[398]. Spółka Katowickie Wodociągi zarządza następującymi oczyszczalniami ścieków: Gigablok – obejmuje północną część Katowic, położoną wdorzeczu Wisły, której ścieki po oczyszczeniu są odprowadzane doRawy[398]; Panewniki – obejmuje południowo-zachodnią część miasta, położoną w zlewniachKłodnicy iŚlepiotki (Ligota-Panewniki i częśćPiotrowic-Ochojca)[398]; Podlesie – obejmuje południową i południowo-wschodnią część miasta (Piotrowice-Ochojec,Kostuchna,Murcki iPodlesie), z której oczyszczone ścieki wpływają doMlecznej[398] i Dąbrówka Mała-Centrum – obejmujeDąbrówkę Małą, a takżeCzeladź i częśćSosnowca[400].
Odbiorem i transportem odpadów na terenie miasta, a także oczyszczaniem dróg zajmuje się Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej w Katowicach z siedzibą przyulicy Obroki 140[401]. Odpady komunalne wytwarzane na terenie Katowic są poddawane odzyskowi w kompostowni oraz sortowaniu w sortowni surowców wtórnych z selektywnej zbiórki przy ulicy Milowickiej 7, składowaniu jako odpad podsitowy na składowisku odpadów komunalnych przy ulicy Żwirowej bądź też unieszkodliwieniu w obiektach poza terenem miasta[402]. Łączna ilość wytworzonych odpadów komunalnych w 2003 roku wynosiła ok. 134 tys. Mg[402].
Siedziba KZGM-u w Katowicach (ul. M. Grażyńskiego 5; lewy budynek)
W 2007 roku Katowice dysponowały 133,6 tys. mieszkaniami (439,7 tys. izb) o łącznejpowierzchni użytkowej 7,8 mln m², z czego najwięcej stanowiły zasobyspółdzielni mieszkaniowych (blisko 60 tys. mieszkań; 44% wszystkich zasobów mieszkaniowych miasta) oraz mieszkania osób fizycznych (43 tys. mieszkań; 32%)[403]. Według danych zNSP 2002, w Katowicach przeważały mieszkania powstałe w latach 1971–1988, stanowiące wówczas 39,8% ogółu zasobów mieszkaniowych miasta oraz z lat 1945–1970, stanowiących 28,1% zasobów. Około 27% lokali mieszkalnych znajdowało się w budynkach powstałych przed 1944 rokiem, w tym 16% przed 1918 rokiem. Przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkania w Katowicach wynosiło wówczas 58 m². Dominowały mieszkania o powierzchni 40–80 m² (65% ogółu), najmniejsze (poniżej 30 m²) stanowiły 4,2% zasobów, a największe (powyżej 80 m²) 12,3%. Na jedno mieszkanie przypadało średnio 3,3 izby, a na jedną osobę przypadało 24,6 m² powierzchni użytkowej mieszkania[404].
W 2012 roku liczba mieszkań w Katowicach wynosiła 129,2 tys. W tym czasie niemal 47% zasobu mieszkaniowego miasta były własnością osób fizycznych, a 12% stanowił zasób komunalny (łącznie około 16 tys. mieszkań)[332]. W 2012 roku w jednym mieszkaniu przeciętnie zamieszkują 2,4 osoby, a średnia powierzchnia użytkowa mieszkania wynosiła wówczas 59 m² (25 m² na 1 osobę)[332].
Obsługą komunalną zasobów mieszkaniowych miasta Katowice zajmuje się Komunalny Zakład Gospodarki Mieszkaniowej w Katowicach (ul. M. Grażyńskiego 5)[405].
Droga ekspresowa S1 (krótki odcinek w granicachMurcek) – droga będąca częścią paneuropejskiego korytarza transportowego nr VI, kierująca się w kierunku północnym doFinlandii przezToruń iGdańsk, a w kierunku południowym doGrecji m.in. przezCzechy,Węgry iSerbię; droga ta dla Katowic zapewnia poprowadzenie potoków w ruchu tranzytowym relacji północ-południe[410],
Podstawą wewnętrznego układu komunikacyjnego miasta Katowice są ulice główne, które w dużej mierze realizują powiązania w skali miasta, a także łączą z głównymi ciągami drogowymi. Łączą się również z nimi drogi o charakterze zbiorczym i lokalnym, które pełnią powiązania między jednostkami w poszczególnych dzielnicach, a także stanowią obsługę osiedli mieszkaniowych i obiektów funkcjonalnych. Najważniejsze ciągi ulic w mieście to m.in.:
Na podstawie danych z badania natężenia ruchu drogowego przeprowadzonych wrześniu 2007 roku, w Katowicach do dróg o największym natężeniu w godzinach szczytu popołudniowego należą: ulica Chorzowska, trasa N. i J. Renców, aleja W. Roździeńskiego, autostrada A4 iulica Bielska[413]. Największe natężenie ruchu według danych z 2012 roku na katowickiej sieci drogowej, przekraczające 30 tys. pojazdów na dobę, występuje na odcinkach dróg A4, DK86/S86 i DK81[407]. Katowice w tym czasie były zaliczane do „szybkich” miast, gdzie średnia prędkość pojazdów wynosiła 46 km/h[414], a liczba pojazdów samochodowych zarejestrowanych w Katowicach wynosiła wówczas niecałe 196, co stanowiło 64 pojazdy na 100 mieszkańców. Liczba ta wzrosła w porównaniu z 2005 rokiem o 38%[407].
W Katowicach największe problemy parkingowe obserwowane są w strefie centralnej miasta[413]. W samym Śródmieściu notowano w okolicach 2007 roku średnio 65 tys. parkowań w ciągu doby, a średni wskaźnik rotacji miejsc parkingowych wynosił 4,9. Najbardziej intensywne wykorzystywane obszary miejsc postojowych w Katowicach to m.in.: kwartał ulic: G. Morcinka,Sokolska,Misjonarzy Oblatów MN ialeja W. Korfantego oraz kwartały w rejonie ulic3 Maja iDworcowej[415].
Wszystkie publiczne drogi w granicach Katowic, prócz autostrad i dróg ekspresowych, są w administracji Miejskiego Zarządu Ulic i Mostów w Katowicach. Jego siedziba znajduje się przyulicy J. Kantorówny 2a, a przy ulicy Milowickiej 1 placówkę ma Kierownictwo Robót Drogowych[416]. Ponadto w Katowicach mają swoją siedzibę instytucje wojewódzkie związane z drogami publicznymi, w tym m.in.: Zarząd Dróg Wojewódzkich w Katowicach (ul. Lechicka 24)[417], Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego w Katowicach wraz z Delegaturą ŚląskąGłównego Inspektoratu Transportu Drogowego (ul. Żeliwna 38)[418] iWojewódzki Ośrodek Ruchu Drogowego w Katowicach wraz z jego jednym z oddziałów terenowych (ul. Francuska 78)[419]. Przy ulicy Myśliwskiej 5 siedzibę maGeneralna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Oddział w Katowicach[420].
W 2024 roku Katowice zajęły 7. miejsce w opracowanym przez serwisyOponeo iYanosik rankingu miast przyjaznych kierowcom w grupie miast poniżej 300 tys. mieszkańców, wyprzedzającKielce,Białystok orazRzeszów. Miasto wyróżniło się pod względem średnich prędkości osiąganych zarówno w centrum (29 km/h), jak i poza nim (47 km/h). W tym czasie liczba stacjiładowania pojazdów elektrycznych w Katowicach wynosiła 73, co plasowało miasto w czołówce pod tym względem, ustępując jedynieSosnowcowi. Negatywnie na pozycję w rankingu wpłynęła natomiast wysoka liczbakolizji drogowych (3 849 zgłoszonych w skali roku)[421][422][423].
Pasażerski ruch kolejowy w Katowicach obsługuje główniestacja kolejowa Katowice, będąca jednocześnie największą stacją w węźle katowickim i jedną z większych w Polsce. Obsługuje ona wszystkie kategorie pociągów[425], w tym m.in.:Express InterCity Premium,Express InterCity iInterCity, które zapewniają połączenia ze wszystkimi największymi miastami w Polsce oraz m.in. zAustrią,Czechami,Słowacją iWęgrami. W połowie 2023 roku na stacji zatrzymywały się pociągiPKP Intercity,Polregio iKolei Śląskich, a także spółekRegioJet iLeo Express[426]. W 2022 roku stacja Katowice była na 4. miejscu w Polsce w pod względem wymiany pasażerskiej. Roczna wymiana wynosiła wówczas 16,35 mln osób, a dobowa 44,80 tys. osób[427].
20 maja 2022 roku Katowice wraz z sąsiednimi miastami podpisały i Metropolią GZM podpisały porozumienie na rzecz budowy velostrad[440] a 26 lutego 2024 rozpoczęły się prace budowlane pierwszego odcinka velostrad: Katowice Brynów (ul. Huberta) – Katowice Giszowiec (ul. Kolista), który stanowi fragment pierwszej z pięciu autostrad rowerowych, które mają przechodzić przez Katowice[441].
26 lutego 2014 rokuRada Miasta Katowice przyjęła Politykę Rowerową Miasta Katowice, która ma na celu szeroko rozumiane wspieranietransportu rowerowego jako jednej z form transportu w mieście. Jednocześnie zwrócono w niej uwagę, iż Katowice mają dogodne warunki dla rozwoju tego rodzaju transportu: w większości płaskie ukształtowanie terenu, w dużej mierze rozplanowany układ urbanistyczny czy stosunkowo dobrze rozwinięta sieć transportu zbiorowego[442].
W Katowicach od 25 lutego 2024 roku działapubliczny system wypożyczania rowerów –Metrorower, który obejmuje zasięgiem 31 z 41 gminGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, a jego operatorem jestNextbike[443][444]. Zastąpił on systemCity by bike, który w 2022 roku dysponował 125 stacjami z 1010 rowerami, w tym 990zwykłymi i 20cargo. W tym okresie wypożyczono rower łącznie 202 378 razy, co przeliczeniu na 1000 mieszkańców wynosi 719,14 wypożyczeń[17]. W tym też czasie najczęściej użytkowanymi stacjami były Katowice – Rynek i Dworzec PKP – Młyńska[445].
Systemtransportu miejskiego w Katowicach oparty jest natransporcie tramwajowym itransporcie autobusowym[415], a głównymorganizatorem publicznego transportu zbiorowego w mieście jestZarząd Transportu Metropolitalnego (ZTM) z siedzibą w Katowicach przyulicy Barbary 21a[446]. W 2012 roku długość tras transportu zbiorowego w Katowicach wynosiła 248,86 km, w tym tras autobusowych 220,75 km i tras tramwajowych 28,11 km. Łączna zaś długość linii w granicach Katowic w tym czasie sięgała poziomu 922,25 km, w tym autobusowych 824,48 km i tramwajowych 97,78 km[414]. W 2022 roku w Katowicach funkcjonowało 725przystanków – stanowisk postojowych (w tym 2 zarządzane przez podmioty niebędące jednostką samorządową). Spośród nich 609 to były przystanki autobusowe, a 116 z nich to przystanki tramwajowe[17].
W mieście znajdują się trzycentra przesiadkowe, które mają na celu ułatwić podróżującym dotarcie do centrum Katowic. Funkcjonują one na zasadziePark&Ride, skąd jest możliwość dostania się do centrum miasta tramwajem bądź autobusem[447]. Są to:
Centrum przesiadkowe Zawodzie (Zawodzie;ul. 1 Maja) – składa się z parkingu dla samochodów, zadaszonego parkingu dla rowerów, stacji rowerów miejskich, miejsc postojowych dla taksówek oraz budynku dworca[447],
Działa teżcentrum przesiadkowe Sądowa – Międzynarodowy Dworzec Autobusowy (Śródmieście;ul. Sądowa), obsługujące zarówno połączenia lokalne, jak i regionalne w rejonieGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, a także pełni funkcję międzynarodowego dworca autobusowego. W skład centrum wchodzą: budynek dworca, zadaszone perony autobusowe i przystanki autobusowe, parking rowerowy i stacja rowerów miejskich oraz parking samochodowy[448]. Poza nimi, do największych węzłów przesiadkowych w Katowicach należykatowicki Rynek (przystanek Katowice Rynek / Teatr Śląski), gdzie w ciągu godziny według danych z 2007 roku wsiada i wysiada blisko 4 tys. pasażerów. Poza Śródmieściem, do bardziej obciążonych ruchem należą przystanki Koszutka Słoneczna Pętla i Zawodzie Paderewskiego[449].
Sieć transportu autobusowego w Katowicach jest bardzo rozbudowana[450]. W 2007 roku przez Katowice przejeżdżały autobusy 110 linii, w tym 103 miejskich i podmiejskich (26 z nich tylko w obrębie miasta) oraz 7 bezpłatnych linii. Rocznapraca przewozowa realizowana przez autobusy miejskie i podmiejskie na terenie miasta wynosiła wówczas 14 885 tys.wozokilometrów[450]. Największy udział w przewozach autobusowych na terenie miasta maPrzedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej Katowice (68,6% pracy przewozowej w 2007 roku). Ponadto połączenia do Katowic w kierunkuJaworzna iChrzanowa realizujePKM Jaworzno[450]. Najbardziej intensywne połączenia autobusowe są pomiędzy Katowicami aSosnowcem,Mysłowicami iSiemianowicami Śląskimi. Z dalszych kierunków, poza Górnośląsko-Zagłębiowską Metropolią, dość intensywny ruch autobusowy odbywa się pomiędzy Katowicami aJastrzębiem-Zdrój,Żorami,Olkuszem i Chrzanowem[388][451].
Katowicki system publicznego transportu zbiorowego stanowi zasadniczą część systemu transportowego Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii[415]. Według danych z 2007 roku udział ruchu niepieszego odbywającego się transportem publicznym wynosi w Katowicach 57%, natomiast przy dojeździe do centrum miasta 50%[415]. Najsilniejsze powiązania komunikacyjne pomiędzy Katowicami i resztą Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii występują pomiędzy ośrodkami środkowej i wschodniej części metropolii, tj. z Chorzowem, Mysłowicami, wschodnią częścią Rudy Śląskiej, Siemianowicami Śląskimi, Świętochłowicami i miastamiZagłębia Dąbrowskiego, a także z Bytomiem orazTychami. Powiązania z dalej położonymi częściami aglomeracji, zwłaszcza z zachodnią częścią (głównieZabrze iGliwice), są słabsze[388].
Katowice są stosunkowo młodym miastem, którego współczesny układ architektoniczno-urbanistyczny kształtował się od czasu przeprowadzenia w latach 40. XIX wieku pierwszej linii kolejowej. W skali całego miasta układ ten obejmuje kilkanaście jednostek, które stanowiły osobne miejscowości przyłączone do Katowic w kolejnych etapach rozwoju[455][456]. Noszą one także wyraźne ślady genezy miasta i pierwotnych czynników miastotwórczych, jakim był surowcowy profil gospodarki[456]. W związku z tym Katowice składają się z wyraźnie wyodrębnionej części śródmiejskiej o czytelnym, planowanym układzie kompozycyjnym oraz szeregudzielnic iczęści o zróżnicowanej genezie i strukturze, cechującym się niejednorodnym stopniem integracji zeŚródmieściem[456]. Najsilniej powiązane ze Śródmieściem są części przyłączone do miasta w 1924 roku, które utworzyły tzw. Wielkie Katowice (głównieZałęże,Dąb,Bogucice iZawodzie), a najsłabiej z nim powiązana jest południowa część miasta (Murcki,Kostuchna,Podlesie iZarzecze), która najpóźniej została włączona do Katowic[456].
W 2007 roku udział powierzchni zabudowanej do powierzchni terenu w Katowicach wynosił 23%, z czego największy był w Śródmieściu (50%), a najmniejszy w Podlesiu (14%).Wskaźnik intensywności zabudowy netto wynosił wówczas 0,49, a średnia ważona liczykondygnacji 2,13[458]. Najgęściej zabudowanymi rejonami Katowic (ponad 75% udziału powierzchni zabudowanej) są tereny północnego Śródmieścia pomiędzy obszarami kolejowymi aRawą, a także tereny pomiędzy ulicamiWojewódzką,H. Dąbrowskiego,W. Reymonta iFrancuską w południowej części Śródmieścia oraz ulice11 Listopada, Wypoczynkowa iLwowska wSzopienicach-Burowcu[458].
Obecna struktura architektoniczno-urbanistyczna miasta Katowice wykształciła się w pięciu fazach rozwojowych. Pierwsza nich to faza wczesnourbanistyczna, która trwała od lat 40. do lat 80. XIX wieku. Związana jest z uprzemysłowieniem obecnych dzielnic miasta, budową linii kolejowej do Katowic oraz przeniesieniu zarządu dóbrTiele-Wincklera. W tym też czasie wytyczono układ urbanistyczny obecnegoŚródmieścia. Druga z nich to faza zaawansowanego rozwoju, trwająca do 1922 roku. W tym czasie urbanizacja miasta zaczęła wkraczać na południe od torów kolejowych. Poszerzano i wypełniano miejskie kwartały zabudowy, założono późniejszypark T. Kościuszki, a także powstały liczne obiekty użyteczności publicznej. Powstały także noweosiedla patronackie przy zakładach przemysłowych, w tymGiszowiec iNikiszowiec[455].
Następnym znaczącym etapem rozwoju architektoniczno-urbanistycznego Katowic była faza rozwoju i ekspansji terytorialnej, trwająca w latach międzywojennych i związana z przyznaniem Katowicom statusu stolicyautonomicznego województwa śląskiego. W tym okresie do Katowic włączono sąsiednie dzielnice, a w południowym Śródmieściu wybudowano m.in. gmachy Sejmu Śląskiego, Muzeum Śląskiego (rozebrany przez Niemców), katedry Chrystusa Króla (ukończona po II wojnie światowej) oraz liczne nowoczesne budynki mieszkaniowe[455].
Rozbudowano również tereny poza Śródmieściem Katowic. W 1924 roku do Katowic przyłączono obszary różniące się wielkością i gęstością zaludnienia oraz specyfiką zabudowy. Jeszcze w tym samym roku powstał plac zagospodarowania Wielkich Katowic, zakładający rozwój miasta w kierunku południowym[480]. Większe rozmiary przybrała rozbudowaLigoty, w której na zlecenie Urzędu Wojewódzkiego powstałoosiedle domów urzędniczych, którego budowę rozpoczęto w 1933 roku[481]. W Załężu przy granicy zHajdukami (Chorzowem-Batorym) powstałakolonia 44 dwurodzinnych domów bliźniaczych, której nadano imię prezydenta RPIgnacego Mościckiego. Uroczyste oddanie do użytku kolonii z udziałem patrona osiedla odbyło się 2 października 1929 roku[482], a jej budowa trwała w latach 1927–1928[483].
Po 1989 roku w architekturze i urbanistyce Katowic nastąpiła faza współczesna. Przemiany gospodarcze doprowadziły do zmiany systemu gospodarczego miasta (poprzez likwidację kopalń, hut i innych uciążliwych zakładów). Przebudowano układ drogowy miasta (powstałaDrogowa Trasa Średnicowa iautostrada A4), a także wykonano szereg procesów rewitalizacyjnych (np. powstanieStrefy Kultury na terenach dawnejKWK „Katowice”). Wzniesiono nowe obiekty handlowo-usługowe oraz biurowe (np.Altus,Chorzowska 50,.KTW oraz parki przemysłowe). Rozwój urbanistyczny miasta przebiega w dużej mierze w kierunkach południowych za sprawą licznych inwestycji deweloperskich[484].
Po 1989 w architekturze Katowic postawiono na estetykępostmodernizmu zaczerpniętą zEuropy Zachodniej, lecz w późniejszym czasie skierowano się na funkcjonalizm, uwzględniający awangardowe materiały, nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne oraz nawiązanie do tradycji[492].
18 listopada 2005 roku, a na terenach pokopalni „Gottwald” oddano do użytku centrum handlowo-rozrywkoweSilesia City Center, mieszczące kino wielosalowe, obiekty handlowo-usługowe, restauracje i kawiarnie oraz supermarket. W budynku po dawnej maszynowni szybu „Jerzy” urządzonokaplicę św. Barbary. Jest to jeden z przykładów adaptacji dawnych obiektów przemysłowych o wyjątkowych walorach zabytkowych do nowych funkcji[194]. Innym przykładem jest adaptacja hali dawnego szybu „Wilson”kopalni „Wieczorek” na potrzeby galerii sztuki –Galeria Szyb Wilson[497] czy zespół zabudowańPorcelany Śląskiej[498]. W architekturze Katowic nawiązanie do przemysłowego dziedzictwa nie tylko odbywa się poprzez adaptację dawnych obiektów przemysłowych na inne cele, ale i stanowi inspirację dla nowych form. Stało się tak, chociażby w przypadku oddanego do użytku w 2006 rokugmachu Narodowego Banku Polskiego (proj. Dieter Paleta, Wojciech Wojciechowski i Teodor Badura[499]) – pokrycie części zewnętrznych ścian czarnym łupkiem[496].
W Katowicach istnieje wiele obiektów i zespołów architektoniczno-urbanistycznych posiadającą wartość historyczną i kulturową, objętych ochroną konserwatorską na różnym poziomie, w tym jakopomnik historii czyzabytek wpisany dorejestru zabytków nieruchomych bądź dogminnej ewidencji zabytków[484][500]. W Katowicach znajdują się dwa zespoły obiektów wpisane na listę pomników historii:
Fragment zabudowy szybu „Pułaski” dawnej KWK „Wieczorek”; widok odulicy Szopienickiej
Pod koniec września 2009 roku na terenie Katowic znajdowało się 13 obiektów wpisanych do rejestruzabytków ruchomych oraz 174 obiekty wpisane do rejestruzabytków nieruchomych, w tym m.in.: układy urbanistyczne osiedliGiszowiec i Nikiszowiec, 24 zabytkowe zespoły budowlane, 3 cmentarze,park im. T. Kościuszki,most nad Mleczną, 16 kościołów i 2 zespoły architektury przemysłowej (zabudowa szybu „Pułaski”KWK „Wieczorek” wJanowie-Nikiszowcu ibrowaru Mokrskich wSzopienicach-Burowcu). Większość katowickich zabytków skupia się w dwóch dzielnicach – wŚródmieściu i Giszowcu[484]. Do końca września 2009 roku w Katowicach ustanowiono 46 stref ochrony konserwatorskiej o powierzchni łącznej ponad 166 ha. Tą formą ochrony objęto: 4 cmentarze, 5 zespołów zabudowy przemysłowej, 4 układy urbanistyczne i pozostałości dawnych założeń wiejskich oraz 33 inne zespoły zabudowy[484].
Na terenie Katowic znajduje się szereg miejsc związanych z ochroną pamięci walk i męczeństwa. Są to m.in. cmentarze wojenne, mogiły na cmentarzach cywilnych oraz pomniki i tablice pamiątkowe[507]. Do najważniejszych miejsc pamięci w Katowicach należą:
Pomnik Powstańców Śląskich w Bogucicach (Bogucice;pl. W. Wajdy)[80] – pomnik wzniesiony w miejsce przedwojennego[511], z tablicą o treści: „Cześć poległym bohaterom 1919, 1920, 1921,1939, 1945”[515],
Cmentarz garnizonowy (Brynów cz. wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka; ul. Meteorologów)[80] – założony w latach 20. XX wieku w miejscu dawnego cmentarza jeńców wojennych; znajdują się tu m.in. groby przywódcówpowstań śląskich, zbiorowy wojenny grób żołnierzy alianckich i cztery kwatery mogił wojennych żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej[516],
Cmentarz żydowski (Śródmieście;ul. Kozielska)[80] – jedna z największych i najlepiej zachowanych tego typu nekropolii, licząca około 1,4 tys. pochówków zmacewami, także rodów zasłużonych dla rozwoju miasta – m.in. Goldsteinów, Grünfeldów i Schalschów[517].
Katowice są miejscem, w którym skupia się większość ważnych w skali regionuinstytucji kultury prowadzonych przez instytucje samorządowe[518]. Są także głównym ośrodkiem kultury wyższej wGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii[519]. Działają tutaj instytucje kultury, zarówno te wpisane do rejestru właściwegoministerstwa ds. kultury, jak i do samorząduwojewództwa śląskiego czy do miasta Katowice. Obejmują one jednostki artystyczne, instytucje naukowo-badawcze, a także instytucje organizujące, wspierające i promujące życie kulturalne[520]. Do tych ostatnich z siedzibą w Katowicach należą m.in.:
W Katowicach w dziedzinie wychowania, edukacji i upowszechniania kultury działa 5 miejskich domów kultury oraz 2 młodzieżowe domy kultury. Działają one w różnych częściach miasta i spośród pierwszych są to następujące placówki:
Dla młodzieży, realizując zadania i cele związane z rozwijaniem zainteresowań i uzdolnień wychowanków oraz organizacji czasu wolnego w Katowicach[532], działają: Młodzieżowy Dom Kultury w Katowicach w Zespole Szkół i Placówek nr 2 (ul. J. Zarębskiego 2; ul. Tysiąclecia 5)[534] orazPałac Młodzieży im. prof. Aleksandra Kamińskiego w Katowicach (ul. Mikołowska 26) będący wieloprofilową placówką wychowania pozaszkolnego o znaczeniu ponadmiejskim. Oprócz placówek organizowanych przez samorząd miasta, w Katowicach działa szereg innych podobnego typu jednostek, prowadzonych głównie przez spółdzielnie mieszkaniowe, uczelnie wyższe (kluby studenckie), kościoły i związki wyznaniowe (kluby i świetlice przy parafiach) oraz inne[532].
Katowice uchodzą za jeden z głównych w kraju i liczących się za granicą ośrodków plastycznych. Kluczową w tym rolę odgrywaAkademia Sztuk Pięknych w Katowicach, prowadząca wydziały Projektowy i Artystyczny. Katowicki ośrodek sztuk wizualnych kojarzony jest między innymi z tzw. Śląską Szkołą Plakatu oraz twórczością prymitywistów w ramachGrupy Janowskiej, którą tworzyli m.in.:Teofil Ociepka,Ewald Gawlik czyErwin Sówka[559][519]. Z Katowicami związany był także ceniony malarz i grafikJerzy Duda-Gracz[560]. Do głównych placówek wyspecjalizowanych w prezentacji twórczości należą:
Galeria Sztuki Współczesnej BWA (al. W. Korfantego 6) – posiada 800 m² przestrzeni wystawienniczej, w której realizowane są najważniejsze ekspozycje sztuki współczesnej w mieście; galeria ponadto prowadzi działalność edukacyjną i wystawienniczą[561],
Galeria Rondo Sztuki (rondo gen. J. Ziętka 1) – galeria sztuki współczesnej organizowana przez Akademię Sztuk Pięknych w Katowicach[541]; organizuje nie tylko wystawy, ale również koncerty, spotkania autorskie i debaty[561],
Ponadto galerie prowadzone są w szeregu instytucjach kultury, bibliotekach, domach kultury itp.[541], a przy ulicy Ułańskiej 7a siedzibę ma Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. J. Pankiewicza w Katowicach[566].
Katowice stanowią znaczący ośrodekteatralny, a w mieście działa szereg instytucji kultury z tej dziedziny[559]. Siedzibę mają tutaj dwie placówki teatralne:
Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego (Rynek 2) – instytucja kultury samorządu województwa śląskiego; jest to teatr dramatyczny, stanowiący jednocześnie największą scenę dramatyczną w regionie[568]; poza klasyką teatr ma w repertuarze dramaty współczesnych polskich i zagranicznych autorów, a swoją ofertę urozmaicają wydarzenia muzyczne[568],
Teatr Gry i Ludzie (ul. Gliwicka 120) – teatr realizujący tradycyjne przedstawienia na scenicznych deskach oraz w plenerze, skierowane do dzieci i osób dorosłych[570]; ma swoją scenę w sali dawnego kina Apollo wZałężu[571],
W Katowicach przyulicy św. Jana 10 ma swoją siedzibę Oddział Katowice Towarzystwa Kultury Teatralnej[559][578].
Spośród cyklicznych imprez teatralnych o charakterze regionalnym, krajowym i międzynarodowym, odbywają się:Ogólnopolski Festiwal Sztuki Reżyserskiej „Interpretacje”, Międzynarodowy Festiwal Teatrów „A Part”, Międzynarodowy Festiwal Teatrów Lalek „Katowice Dzieciom”, Letni Ogród Teatralny, Noc Teatrów GZM, Katowicki Karnawał Komedii czy Katowicka Noc Kabaretowa[559].
Katowickie kina lokalne należą do sieci kin studyjnychEuropa Cinemas[580] i są to następujące placówki:
Centrum Sztuki Filmowej (ul. Sokolska 66) – wielofunkcyjna, regionalna placówka filmowa o funkcjach naukowo-badawczych i edukacyjnych z zapleczem postprodukcyjnym, archiwum filmowym, dwoma salami audiowizualnymi i Filmoteką Śląską[541]; poza tradycyjnymi seansami centrum organizuje także spotkania, warsztaty i seanse plenerowe[581],
Kinoteatr Rialto (ul. św. Jana 24) – kino z salą z 400 miejscami, organizujące projekcje filmowe i inne imprezy artystyczne[541], w tym koncerty i spektakle[582].
W 2022 roku katowickiemuzea odwiedziło łącznie 282 564 osoby, co daje 1004,1 odwiedzin na 1000 mieszkańców miasta[17], a do najważniejszych placówek muzealnych funkcjonujących na terenie Katowic należą:
W Katowicach działają ogólnodostępnebiblioteki publiczne oraz placówki o charakterze naukowym i specjalistycznym o ograniczonej dostępności. W 2018 roku funkcjonowało łącznie 37 bibliotek publicznych (bez punktów bibliotecznych) i filii, a na 1000 mieszkańców przypadało wówczas 244 czytelników. Średnio rocznie na czytelnika przypadało wówczas 16,5 wypożyczeń woluminów[593].
Do głównych instytucji bibliotecznych w Katowicach należą:
Biblioteka Śląska (pl. Rady Europy 1;ul. Francuska 14;ul. J. Ligonia 7) – wojewódzka biblioteka publiczna o statusie naukowym, będąca także centralną placówką metodyczną dla bibliotek publicznych w województwie śląskim; zbiory biblioteki tworzą ponad 1,9 mln woluminów i jednostek[541],
Miejsca Biblioteka Publiczna w Katowicach (ul. S. Kossutha 11) – samorządowa instytucja kultury, obsługująca ok. 35 filii bibliotecznych w całym mieście, będąc jedną z większych sieci bibliotek publicznych w Polsce; prócz działalności bibliotecznej prowadzi szeroko pojętą działalność kulturalną[594].
Poza Biblioteką Śląską, do głównych bibliotek naukowych i specjalistycznych z siedzibą w Katowicach należą:
Katowice w skali ogólnopolskiej nie stanowią znaczącego ośrodka mediów, a mające w mieście swoje siedziby rozgłośnie radiowe i stacje telewizyjne oraz redakcje gazet i czasopism cechują się głównie regionalnym zasięgiem oddziaływania[519].
TVP3 Katowice z siedzibą przyulicy Telewizyjnej 1[611] jest regionalną stacją telewizyjną o zasięgu wojewódzkim. Najczęściej oglądanymi w niej programami sąAktualności iPogoda[612], a ponadto emitowane są także programy o różnorodnej tematyce, w tym audycje dla dzieci i młodzieży, programy publicystyczne, o tematyce zdrowotnej, religijnej czy kulturalnej[613]. Działająca od 2008 rokuTVS (pl. Grunwaldzki 12) jest stacją telewizyjną o profilu informacyjno-rozrywkowym[613][614]. Dodatkowo w mieście działa redakcja stacjiTVN24, która produkuje materiały własne i dlaTVN-u oraz korespondenci telewizjiPolsat[613].
Prowadzone są również internetowe portale informacyjne poświęcone sprawom Katowic, w tym powiązany z magazynem Ślązag serwis 24kato.pl[615], założony przez Grzegorza Żądło portal katowice24.info[616], prowadzony przezStowarzyszenie Aktywności Obywatelskiej Bona Fides serwis Infokatowice.pl[617] czy portal.katowice.pl[618].
Systemoświaty w Katowicach obejmuje edukację dzieci i młodzieży na każdym szczeblu nauczania. W mieście funkcjonują placówki oświatowe, podporządkowane zarówno samorządowi miejskiemu i wojewódzkiemu, jak iministrowi właściwemu do spraw kultury oraz placówki prowadzone przez inne jednostki. Oprócz placówek ogólnodostępnych, działają także obiekty specjalne i integracyjne, placówki artystyczne oraz działające w ramach szkolnictwa dla dorosłych[628].
W 2011 roku 1794 mieszkańców Katowic (1% osób ludności miasta) zadeklarowała wykształcenie podstawowe niepełne, 35 589 osób (13%) podstawowe 11 929 osób (4%) gimnazjalne, 53 973 (19%) zawodowe, 98 635 (35%) średnie i policealne, a 66 285 (24%) wyższe[629].
W 2012 roku Katowice w zakresie szkolnictwa średniego i zawodowego dysponowały 150 szkołami, zatrudniającymi łącznie 1181 nauczycieli, w których naukę pobierało 21 354 uczniów[630]. Były to następujące typy szkół: zawodowe (13 szkół; 1 025 uczniów; 70 nauczycieli), średnie zawodowe i artystyczne (35 szkół; 5 343 uczniów; 518 nauczycieli), ogólnokształcące (46 szkół; 7 357 uczniów; 410 nauczycieli) i policealne (56 szkół; 7 629 uczniów; 183 nauczycieli)[630]. W tym czasie najwięcej uczniów uczęszczało doszkół policealnych dla dorosłych (32,6% uczniów), a następnie doliceów ogólnokształcących dla młodzieży (24,5% uczniów) i do techników dla młodzieży (18,7%)[630]. W roku szkolnym 2018/19 w Katowicach działało 139 placówek wychowania przedszkolnego (uczęszczało do nich 10 063 dzieci), 78 szkół podstawowych (20 034 uczniów), 4 gimnazja (2 066 uczniów), 10 branżowych szkół I stopnia (521 uczniów), 22 licea ogólnokształcące (4 728 uczniów) i 19 techników (3 768 uczniów)[631].
Wykaz publicznych liceów ogólnokształcących dla młodzieży na terenie Katowic[632][633][634][635]
Szkoły średnie w Katowicach mają zasięg regionalny, a dotyczy to w szczególności renomowanych liceów ogólnokształcących, szkół technicznych oraz szkół artystycznych. W ogólnopolskim rankingu liceów ogólnokształcących z 2013 roku prowadzonym przezPerspektywy najwyższe miejsca miały następujące katowickie szkoły: I LO z oddziałami Dwujęzycznymi im. M. Kopernika (37. miejsce), III LO im. A. Mickiewicza (57. miejsce), Katolickie LO im. ks. E. Szramka (83. miejsce), VIII LO im. M. Skłodowskiej-Curie (188. pozycja), II LO z Oddziałami Dwujęzycznymi im. M. Konopnickiej (223. miejsce) i LO im. J.F. Kennedy’ego (482. miejsce). W rankingu szkół średnich o profilu technicznym, 23. pozycję uzyskało Technikum nr 17 wŚląskich Technicznych Zakładach Naukowych[636].
Katowice są największym ośrodkiemszkolnictwa wyższego wGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii[253], a łącznie zGliwicami,Sosnowcem,Bytomiem iZabrzem stanowią jeden z głównych ośrodków akademickich i naukowych w Polsce[518]. Szkolnictwo wyższe w mieście tworzą zarówno placówki publiczne, jak i niepubliczne[636], których w 2006 roku było 20, a kształciło się w nich łącznie 90 tys. studentów, w tym 54,5 tys. na uczelniach publicznych. Mieszczą się tu rektoraty wszystkich uczelni publicznych Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii (opróczPolitechniki Śląskiej), większość wydziałów tych uczelni, a w 2006 roku także 11 uczelni niepublicznych[253]. W 2021 roku w Katowicach siedzibę miało 11 uczelni wyższych (nie liczącseminariów duchownych) i 3filie, a w tym czasie na katowickich uczelniach kształciło się 52 116 studentów, w tym 34 274 kobiety i 17 842 mężczyzn[17].
Wykaz uczelni wyższych i filii z siedzibą w Katowicach w roku akademickim 2024/2025
Największą katowicką uczelnią pod względem liczby studentów i nauczycieli akademickich jest Uniwersytet Śląski w Katowicach, na którym w roku akademickim 2012/2013 kształciło się 29 258 studentów i pracowało w nim 2074 nauczycieli akademickich. W tym też czasie Uniwersytet Śląski pod względem liczby studentów był na 10. miejscu w Polsce (1,7% wszystkich studentów w Polsce)[653]. Renoma katowickich uczeni wyższych w skali ogólnopolskiej jest na średnim poziomie – Uniwersytet Śląski spośród uczelni publicznych plasował się w drugiej dziesiątce szkół wyższych w Polsce w rankingach czasopismaPerspektywy[653]. Śląski Uniwersytet Medyczny w 2012 roku zajmował miejsce 27., a Uniwersytet Ekonomiczny 42. miejsce[654].
Katowice są głównym ośrodkiem medycznymGórnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, w którym działająszpitale zarównoŚląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, jak i placówki prowadzone przez inne ośrodki oraz specjalistyczne przychodnie prowadzone przez władze samorządowe bądź jako podmioty niepubliczne[519]. W 2012 roku w Katowicach na system lecznictwa zamkniętego składało się 12 szpitali publicznych oraz 6 niepublicznych, w których znajdowało się 3641 łóżek szpitalnych, co w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców Katowic wynosiło 118,6 osób na 1 łóżko, a liczba hospitalizowanych w tym czasie pacjentów wynosiła w przedziale 2012–2225 osób na 10 tys. mieszkańców miasta[662]. W 2021 roku w Katowicach znajdowało się 3361 łóżek szpitalnych w szpitalach ogólnych i 238 łóżek w szpitalach psychiatrycznych[17].
Wykaz publicznych szpitali w Katowicach (stan na wrzesień 2023 rok)
Lp.
Nazwa placówki
Adres
Dzielnica
Źródła
Szpitale kliniczne Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach[663][664]
W mieście funkcjonuje Wojewódzkie Pogotowie Ratunkowe w Katowicach, dysponujące główną Stacją Pogotowia Ratunkowego przyulicy Powstańców 52. WPR posiada także 5 Miejsc Stacjonowania Ratownictwa Medycznego przy ulicach: Tysiąclecia,ks. bp. Bednorza, Ziołowej, T. Kotlarza i Studenckiej[683].
W 2007 roku w Katowicach funkcjonowało łącznie 187zakładów opieki zdrowotnej (w tym 32 publiczne) i 14 placówek służbymedycyny pracy, a także innych zakładów opieki zdrowotnej. W tym czasie w Katowicach działały 102apteki, co dawało średnio 3083 mieszkańców Katowic na jedną aptekę[664]. W 2011 roku w Katowicach liczba lekarzy wynosiła 4349, pielęgniarek 5111, a stomatologów 238[662]. W 2012 roku działało w mieście 283 przychodni (9,2 placówek na 10 tys. osób), z czego 94% miały charakter niepubliczny. Liczba porad w ramach opieki ambulatoryjnej w tym czasie wynosiła 1,394 mln[662]. W 2022 roku w Katowicach udzielono łącznie blisko 4,324 mln porad lekarskich. W tym czasie funkcjonowało łącznie 319 przychodni, czyli w przeliczeniu na 10 tys. osób przypadało 11 obiektów. Działało w tym czasie 114 aptek[17].
Zadania w zakresiepomocy społecznej na terenie miasta realizujeMiejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Katowicach[664][683] z siedzibą przyulicy W. Stwosza 7[686] i realizowana jest na podstawie szeregu przyjętych programów, w tym strategii rozwiązywania problemów społecznych, programów działań na rzecz osób z niepełnosprawnościami czy programów na rzecz rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii[664]. W ramach katowickiego MOPS-u działa 10 Terenowych Punktów Pomocy Społecznej, obejmując swoim zasięgiem poszczególne dzielnice i części miasta[664][687]. Ponadto praca socjalna prowadzona jest także w ramach Działu ds. Osób Bezdomnych oraz przy współudziale Centrum Poradnictwa Specjalistycznego, Metodyki i Strategii, a opieka nad dzieckiem odbywa się w Świetlicach Specjalistycznych, Specjalistycznych Klubach Młodzieżowych czy w ramach dofinansowań[683]. W 2012 roku pomocą MOPS-u objęto 10 765 środowisk – łącznie 26 912 osób (8,76% mieszkańców miasta), a najwięcej rodzin objęto pomocą z uwagi na ubóstwo, bezrobocie, niepełnosprawność, bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i długotrwałą lub ciężką chorobę[688][333].
Terenowy Punkt Pomocy Społecznej nr 4 (ul. Gliwicka 96; budynek po lewej stronie)
Na rzecz osób starszych i niepełnoprawnych w Katowicach działa szereg lokalnych dziennych domów społecznych czy klubów seniora. Dodatkowo działa tutaj kilkazakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych, m.in.: Zakład Opiekuńczo-Leczniczy w Katowicach-Załężu (ul. Gliwicka 78)[690], Zakład Opieki Długoterminowej Epione (ul. Szopienicka 10)[691], Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy (ul. A. Sokołowskiego 2)[692], Niepubliczny Zakład Pielęgnacyjno-Opiekuńczy „Karolinka” (ul. N. Barlickiego 5)[693] bądź Zakład Opiekuńczo-LeczniczyCaritasu archidiecezji katowickiej (ul. ks. J. Czempiela 1)[694]. Działają w mieście takżedomy pomocy społecznej, w tym „Przystań” (ul. ks. bp. S. Adamskiego 22)[695] i „Zacisze” (ul. Traktorzystów 42)[696]. W 2006 roku pomocą objęto 2094 osobom starszym i z niepełnosprawnościami, a z dziennych domów pomocy społecznej skorzystało w tym czasie 825 osób[628].
W ramach pomocy dla dzieci chorych w Katowicach działa szereg specjalnych placówek oświatowych dla dzieci, specjalistycznych ośrodków dla dzieci do 7 lat, a także poradnie psychologiczno-pedagogiczne i specjalistyczne poradnie rodzinne. W 2006 roku pomocą objęto blisko 11 tys. dzieci, głównie w zakresie pomocy żywnościowej[628].
Do innych form pomocy działających w Katowicach należą m.in.: ogrzewalnie dla bezdomnych (ul. Sądowa 1 iul. H. Sienkiewicza 23), domy noclegowe (ul. Krakowska 138 iul. Dębowa 23), kluby integracji społecznej, placówki wydające gorące posiłki i używaną odzież czy placówki na rzecz pomocy osobom z problemem alkoholowym (w tym. m.in. Miejska Izba Wytrzeźwień z Ośrodkiem Pomocy dla Osób Uzależnionych od Alkoholu; ul. Macieja 10)[628].
Na rzecz pomocy dzieciom i młodzieży działa w Katowicach także szereg stowarzyszeń i fundacji, w tym m.in.Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom i Młodzieży „Dom Aniołów Stróżów” z siedzibą przyulicy Andrzeja 12a i placówkami w kilku miastach metropolii, w tym Świetlicami Terapeutycznymi, Klubem Młodzieżowym, miejscem Pracy Ulicznej i Centrum Wspierania Rodzin przy ulicy Gliwickiej 182 w katowickimZałężu[697].
Katowice według danych z 2007 roku cechowały się znacznym poziomem przestępczości, jednym z najwyższych w Polsce. W tym czasie zanotowano około 17,5 tys. przestępstw kryminalnych. W 2006 roku wskaźnik wykrywalności przestępstw wynosił 42,4%, z czego w przypadku przestępstw kryminalnych był na poziomie 33%. W podziale na dzielnice w 2007 roku najwięcej przestępstw w przeliczeniu na liczbę mieszkańców zanotowano w: Śródmieściu,Zawodziu, Szopienicach-Burowcu,Dąbrówce Małej iKoszutce, a najmniej wPodlesiu,Giszowcu,Kostuchnie,Zarzeczu iMurckach[703]. Poziom bezpieczeństwa w następnych latach wzrósł – w 2012 roku zanotowano 326 przestępstw na 10 tys. mieszkańców (w 2005 roku poziom ten sięgał 496,7)[704].
W 2007 roku w Katowicach doszło do 450 wypadków komunikacyjnych, z czego najwięcej w Śródmieściu, Szopienicach-Burowcu i Piotrowicach-Ochojcu. Niezależnie od podziału administracyjnego, najwięcej wypadków i kolizji drogowych notuje się średnio na ulicach:Chorzowskiej,T. Kościuszki iMikołowskiej oraz naalei W. Roździeńskiego[703]. W 2011 roku w Katowicach odnotowano 5085 zdarzeń drogowych, w tym 305 wypadków i 4780 kolizji[705].
Przyulicy Żelaznej 18 w dzielnicyZałęże siedzibę ma Straż Miejska[706], która w 2012 roku zatrudniała 135 pracowników. W tym czasie przeprowadziła ona 28 187 interwencji, w tym ok. 20,5 tys. przeciwko porządkowi i bezpieczeństwu w komunikacji[705].
Katowice są siedzibąKomendy Wojewódzkiej Państwowej Straży Pożarnej (ul. W. Stwosza 36), a obszar miasta obejmuje swoim zasięgiem Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej w Katowicach z siedzibą przyulicy Wojewódzkiej 11[532], w skład której wchodzą trzy jednostki ratowniczo-gaśnicze: Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 1 Szopienice (Szopienice-Burowiec; ul. Krakowska 130)[708], Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 2 Piotrowice (Piotrowice-Ochojec; ul. T. Kościuszki 189)[709] i Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 3 Centrum (Śródmieście; ul. Wojewódzka 11)[532].
W 2007 roku w Katowicach odnotowano około 1,4 tys. pożarów i ponad 2 tys.miejscowych zagrożeń[703]. W 2018 roku w przeliczeniu na 1000 mieszkańców doszło do 16 zdarzeń wymagających udziału jednostek straży pożarnej, 4 pożarów i 10 miejscowych zagrożeń[713].
Katowice w działaniach promocyjnych są prezentowane jako miasto, które w ostatnim okresie przeszło dużą przemianę z miasta stereotypowo kojarzonego zGórnym Śląskiem, czyli z miejsca działalności ciężkiego przemysłu i górnictwa węgla kamiennego w nowoczesne centrum dwumilionowejkonurbacji, w którym dokonała się metamorfoza na niemal wszystkich kierunkach, a stereotypowy wizerunek regionu –wieża szybowa kopalni, pozostaje często nadal charakterystycznym jego elementem, ale ma zupełnie inne znaczenie. Przykładowo, wieża szybu „Warszawa II” została przekształcona jakowieża widokowa kompleksuMuzeum Śląskiego w Katowicach. Podkreślane też są atuty komunikacyjne miasta, jakim jest rozbudowana sieć drogowa i kolejowa, a położenie miasta w centrum układu komunikacyjnego Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii sprawia, że Katowice należą do najlepiej skomunikowanych miast w Polsce. Połączenia kolejowe i lotnicze łączą region katowicki z innymi częściami Polski i zagranicy. Jednocześnie Katowice są pokazywane jako miasto, które przyciąga przyjezdnych do odbywających się tutaj cyklicznych wydarzeń i festiwali, jakOff Festiwal czyFestiwal Nowa Muzyka. Katowice są także miejscem spotkań dzięki rozwojowi turystyki biznesowej i odbywających się w mieście różnego typu kongresów[714].
Jedną z nowszych atrakcji miasta jestKatowicki Szlak Beboków, obejmujących grupę figurek rozsianych w różnych częściach miasta. Przedstawiają one postacie związane z legendami i folklorem Górnego Śląska zwanychbebokami, a pomysłodawcą powstania figurek byłGrzegorz Chudy[724].
W Katowicach nastąpił rozwój także sektoraturystyki biznesowej. Dzięki skumulowaniu w stolicywojewództwa śląskiego największej w regionie liczby podmiotów gospodarczych, a wraz z tym poszerzaniu się zakresu oddziaływania katowickich firm, nastąpił wzrost zarówno krajowych, jak i międzynarodowych kontaktów biznesowych, czego przejawem jest wzrost znaczenia tej gałęzi turystyki, a wraz z tym liczby obiektów noclegowych[725], co w latach 2002–2012 doprowadziło m.in. do wzrostu liczby osób korzystający z noclegów w Katowicach z 271,9 tys. do 766,0 tys.[338] Rozwój turystyki biznesowej w Katowicach wynika także z dostępnościinfrastruktury kongresowo-wystawienniczej, tym Międzynarodowego Centrum Kongresowego i innych obiektów przystosowanych do tego typu celów[371].
Regionalne Centrum Informacji Turystycznej w Katowicach działa wbudynku biurowym przyRynku 13. Jest to placówka prowadzona przez Wydział PromocjiUrzędu Miasta Katowice i Śląską Organizację Turystyczną, a sprzedażą wydawnictw i gadżetów zajmuje się Górnośląski OddziałPTTK Katowice. Dodatkowy punkt informacji turystycznej działa także na terenie zabytkowegoosiedla Nikiszowiec, przy ulicy Rymarskiej 4[726].
Szlak Parkowy:Katowice (park T. Kościuszki – Katowicki Park Leśny)[727].
W mieście wyznaczono także szlaki ukazujące charakterystyczne elementy architektury bądź sztuki ulicznej Katowic, w tym: Szlak Murali, Szlak Moderny czy Szlak Neonów[730].
Jeszcze w 2006 roku w mieściły się tutaj 22 skategoryzowane hotele trzy- i więcej gwiazdkowe, w tym 5 cztero- i pięciogwiazdkowych, co stanowiło łącznie blisko 1,2 tys. miejsc noclegowych[519]. W 2012 roku w Katowicach działało 17 hoteli[371], wśród nich jeden hotel pięciogwiazdkowy – Hotel Monopol i cztery hotele czterogwiazdkowe: HotelQubus Prestige, Hotel Diament Plaza, Hotel Angelo i Novotel Katowice. W tym czasie w przeliczeniu na 1000 mieszkańców miasta korzystających z noclegów w Katowicach było 766 osób, z czego turystów zagranicznych 217 osób[371]. W Katowicach w 2018 roku koncentrowało się 33,1% wszystkich miejsc noclegowych w obiektach turystycznych Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii i 10,3% w całym województwie śląskim[19]. Katowice dysponowały wówczas 32 turystycznymi obiektami noclegowymi, w tym 20 hotelami. Obiekty te miały łącznie 4720 miejsc, w tym 3869 w hotelach. Stopień wykorzystania miejsc w ciągu roku wynosił wówczas 48,3%[733].
W Katowicach swoje redakcje mają media katolickie: wydawnictwoKsięgarnia św. Jacka (ul. W. Stwosza 11)[743], drukarnia, redakcje archidiecezjalnej rozgłośniRadia eM[609], ogólnopolskiego tygodnika katolickiegoGość Niedzielny (ul. W. Stwosza 11), miesięcznika dla dzieci i młodzieżyMały Gość Niedzielny (ul. W. Stwosza 11)[744] oraz miesięcznikaApostolstwo Chorych (ul. M. Skłodowskiej-Curie 30/1)[745]. W Katowicach działa także kilka ośrodkówduszpasterstwa akademickiego, a przy ulicy H. Jordana siedzibę ma Centralny Ośrodek Duszpasterstwa Akademickiego[746].
W Katowicach w 2007 roku istniały 24 cmentarze, w tym 5 komunalnych i 19 wyznaniowych (głównie rzymskokatolickich) o łącznej powierzchni ok. 75 ha. Cmentarze komunalne w Katowicach zarządzane są przez spółkę Katowickie Cmentarze Komunalne[834] i obejmują pięć kompleksów:
W 2023 roku Katowice zajęły 5. miejsce w rankingu najbardziej sportowych miast Polski. W 2022 roku znalazły się tuż za główną dziesiątką i nie znalazły się one w rankingu[863].
Infrastrukturę sportowo-rekreacyjną tworzą obiekty różnego typu: hale i sale sportowe, lodowiska kryte, stadiony i boiska do różnych gier, korty tenisowe, pływalnie, baseny i kąpieliska, obiekty do jazdy konnej, place zabaw i inne, w tymlotnisko sportowe Katowice-Muchowiec[709]. Sztandarowym obiektem tego typu jest położona przyalei W. Korfantego 35Hala Widowiskowo-Sportowa Spodek[864]. Kompleks obejmuje: halę wielofunkcyjną, lodowisko „Satelita” i salę gimnastyczną[709]. Jest on prestiżowym miejscem na mapie Katowic, przystosowanym do rozgrywania igrzysk sportowych o randze światowej, a poza tym odbywają się w niej duże przedsięwzięcia kulturalne i gospodarcze[864].
Arena Katowice (ul. Nowa Bukowa 1) – stadion piłkarski używany przezGKS Katowice, o pojemności 15 048 miejsc; połączony jest z halą sportową z 3 002 miejscami siedzącymi[865][866],
Boisko Piłkarskie Rapid (ul. M. Grażyńskiego 51) – składa się z dwóch oświetlonych boisk piłkarskich, w tym pełnowymiarowego z trybunami[867],
Hala Sportowa Józefowska (ul. Józefowska 40) – obejmuje dwie sale gimnastyczne, z czego mniejsza przystosowana jest do sportów walki; dodatkowo posiada dwa zewnętrzne boiska[868],
Ośrodek Sportowy Podlesianka (ul. Sołtysia 25) – obiekt składający się z boiska piłkarskiego, zaplecza sanitarno-socjalnego, boisk treningowych, dwóch kortów tenisowych, trybuny i budynku[869],
Lodowisko Jantor (ul. Z. Nałkowskiej 40) – prócz całorocznego lodowiska z widownią na 1 400 miejsc obiekt posiada siłownię i gabinet odnowy biologicznej[870],
Ośrodek Sportowy Słowian (ul. 1 Maja 99) – kompleks boisk: do piłki nożnej, wielofunkcyjne i do koszykówki; znajdują się tu też dwa korty tenisowe i siłownia z zapleczem sanitarnym[871],
Ośrodek Sportowy Szopienice (ul. 11 Listopada 16) – tworzą go stadion ihala; stadion składa się z dwóch piłkarskich boisk ze sztuczną nawierzchnią, dwóch kortów tenisowych i zaplecza socjalnego[867]; hala sportowa składa się z wielofunkcyjnej hali z 133 miejscami dla publiczności, gdzie odbywają się zawody sportowe w siatkówce, koszykówce, piłce ręcznej i halowej piłce nożnej; w hali mogą odbywać się imprezy sportowe rangi mistrzowskiej[872],
Ośrodek Sportowy Hetman (ul. ks. W. Siwka 2) – składa się z oświetlonego boiska piłkarskiego, boiska treningowego, boiska wielofunkcyjnego do gry w koszykówkę i siatkówkę, kortów tenisowych, siłowni oraz zaplecza socjalnego[867],
Stadion Miejski (ul. Bukowa 1) – obiekt do 2025 roku był wykorzystywany do rozgrywek w piłce nożnej przezGKS Katowice[873]; składa się z boiska głównego o wymiarach 105x68 m i dwóch boisk bocznych[874],
Stadion MK Górnik Katowice (ul. T. Boya-Żeleńskiego 96) – stadion piłkarski z naturalną nawierzchnią trawiastą, boiskiem treningowym i zapleczem sanitarno-socjalnym; ze stadionu korzystaMK Górnik Katowice[869],
Ośrodek Rekreacyjno-Wypoczynkowy Bugla (ul. Żeliwna 26d) – otwarte kąpielisko, składające się z pięciu basenów, z atrakcjami wodnymi i zjeżdżalniami; na terenie obiektu znajduje się też boisko „Orlik” oraz boisko do gry w siatkówkę plażową i piłkę nożną plażową[875].
↑Polityka Rowerowa Miasta Katowice, Załącznik do Uchwały Nr XLVI/1069/14 Rady Miasta Katowice z dnia 26 lutego 2014 r., Katowice 2014, s. 3–4 [dostęp 2023-09-23](pol.).
↑Metrorower: Jak to działa. metrorower.transportgzm.pl. [dostęp 2024-03-04]. (pol.).
↑PawełP.CiecielągPawełP.,ArkadiuszA.GóralczykArkadiuszA.,GrzegorzG.GudaszewskiGrzegorzG.,ZbigniewZ.PasekZbigniewZ.,Wyznania religijne w Polsce w latach 2022–2024, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2025, s. 111,ISBN 978-83-67809-63-4 [dostęp 2025-11-28].
↑abChrześcijańska WspólnotaCh.W.EwangelicznaChrześcijańska WspólnotaCh.W.,Zbory i placówki [online], chwe.pl [dostęp 2023-08-15](pol.).
↑abcdLeszekL.JańczukLeszekL.,Kościół Zielonoświątkowy w RP, [w:]WojciechW.Gajewski,JanJ.Mironczuk (red.),Pentekostalizm w Polsce. Historia i współczesność, Ostrołęka – Warszawa: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. Adama Chętnika w Ostrołęce, 2024, s. 294,ISBN 978-83-62775-85-9.
↑Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w DniachK.J.Ch.Ś.D.OstatnichKościół Jezusa Chrystusa Świętych w DniachK.J.Ch.Ś.D.,Znajdź miejsce spotkań [online], abyprzyszlidochrystusa.org [dostęp 2023-09-27](pol.).
↑Watch Tower Bible and Tract Society ofW.T.B.T.S.PennsylvaniaWatch Tower Bible and Tract Society ofW.T.B.T.S.,Znajdź zebranie. Katowice [online], jw.org [dostęp 2024-04-08](pol.).
↑Kościół Adwentystów Dnia Siódmego Ruch Reformacyjny w RzeczypospolitejK.A.D.S.R.R.R.PolskiejKościół Adwentystów Dnia Siódmego Ruch Reformacyjny w RzeczypospolitejK.A.D.S.R.R.R.,Zbór w Katowicach [online], adsrr.home.pl [dostęp 2023-09-27](pol.).
AndrzejA.PlewakoAndrzejA.,Działalność Kuźnicy Boguckiej w Katowicach, Katowice: Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, 1985(pol.).
Rajza po Kato: przewodnik po Katowicach = Trip round Kato: a guidebook to Katowice, Kraków; Warszawa: Fundacja Sztuk Wizualnych; Fundacja Griffin Art Space, 2015,ISBN 978-83-62978-29-8(pol.).
BarbaraB.Tokarska-GuzikBarbaraB.,AdamA.RostańskiAdamA.,RomanR.KupkaRomanR.,Katowice. Przyroda miasta, Katowice: Wydawnictwo Kubajak, 2002,ISBN 83-87971-49-9(pol.).
.png)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.crop.jpg)
_(cropped).jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
