Słowo „katolicyzm” pochodzi odgreckiego przymiotnikaκαθολική (katholiké), ale też: κατά – ὅλος [kata – holos], czyli: w – całość (cały, powszechnie) „katolicki” znaczyłoby więc: „w całości, w powszechności”. Termin „katolicyzm” był używany przezOjców Kościoła już od czasówIgnacego Antiocheńskiego około roku 115: „Tam gdzie jest Jezus Chrystus, tam jest Kościół powszechny” (List do wiernych Kościoła w Smyrnie 8, 2)” (por. KKK 830).Sobór konstantynopolitański I (381 r.) wwyznaniu wiary uznał, że słowo to opisuje jedną z czterech podstawowych cech wspólnoty Kościoła, jako „jednej, świętej, powszechnej (katholiké) i apostolskiej”. Sobór użył słowa „powszechna” w sensie potocznym tego słowa[3]. Tak bowiem Sobór rozumiał Kościół – jako odnoszący się do całego świata, jako „uniwersalny”, czyli „cały” lub „zupełny” (por.KKK 830). W tym rozumieniu termin „katolicki” odnosi się także do Kościołówprawosławnych lubanglikańskich.
Jak zauważyłHenri de Lubac SJ, od IV wieku słowo „catholicus” było praktycznie synonimem słowa „prawowierny”, choć nie utraciło jednocześnie swego zasadniczego znaczenia powszechności. „Np. gdy Augustyn mówi: «Vera catholica membra Christi» (prawdziwe katolickie członki Chrystusa), to określeniem «catholicus» posługuje się jako równoważnikiem słowa «orthodoxus», ale określenie to występuje tylko w formie przymiotnikowej i zachowuje związek z pojęciem powszechności (Państwo Boże, XVIII, r. 51, n. 1)». Bardzo wyraźne rozgraniczenie znaczenia tych słów widoczne jest u Florusa wExpositio missae, c. 48, n. 3, gdzie kolejno wyjaśnia się każdy z tych wyrazów. Podobnie w liście papieża Zachariasza z 1 maja 748 roku:Orthodoxae professionis et catholicae unitatis (M.G.H., Concilia, II, s. 48)”[4].
Od czasureformacji w XVI wieku coraz częściej nazwy „katolicki” zaczęto używać jako przeciwstawienie przymiotnika „protestancki”. Jak zauważył Henri de Lubac SJ, słowo „katolicki” nabrało wtedy w potocznym myśleniu znaczenia partykularyzmu – wręcz przeciwstawne w stosunku do pierwotnego jego znaczenia:
Zamiast przypominać nie tylko czujną prawowierność, ale także rozkwit chrystianizmu i pełnię ducha chrześcijańskiego, stało się ono dla niektórych symbolem pewnej rezerwy i zacieśnienia. Wyznawanie katolicyzmu łączyło się dla nich z jakimś nieufnym i obronnie w stosunku do wszystkiego „najeżonym” partykularyzmem[5].
Zaczęto dodawać określenie „rzymski” dla podkreślenia wiernościprymatowi biskupa Rzymu. Mimo tego potocznego znaczenia, Kościół katolicki w swymnauczaniu nie przestał uznawaćpowszechności jako podstawowego znaczenia nazwy katolicki. Mówi o tym katechizm Kościoła Katolickiego:
Kościół jest powszechny w podwójnym znaczeniu: Kościół jest powszechny, ponieważ jest w nim obecny Chrystus. „Tam gdzie jest Jezus Chrystus, tam jest Kościół powszechny” /Św. Ignacy Antiocheński,Epistula ad Smyrnaeos, 8, 2/. Istnieje w nim pełnia Ciała Chrystusa zjednoczona z Głową (Por. Ef 1, 22-23), w wyniku czego Kościół otrzymuje od Niego „pełnię środków zbawienia” (Sobór watykański II, dekretAd gentes 6), której On chciał mu udzielić: poprawne i pełne wyznanie wiary, integralne życie sakramentalne, posługa święceń w sukcesji apostolskiej. W tym podstawowym znaczeniu Kościół był już powszechny w dniu Pięćdziesiątnicy (Sobór watykański II, dekretAd gentes 4) i taki będzie aż do dnia Paruzji (KKK 830).
Dlatego też, mówiąc o katolicyzmie, trzeba wziąć pod uwagę te dwa jego wymiary: po pierwsze, jego misję powszechną, którą historycznie można wywieść odJezusa Chrystusa iApostołów (por. Mt 28,19). Po drugie, jego znaczenie partykularne jako jednego z wielu wyznań chrześcijańskich – znaczenie, które z biegiem wieków weszło w zakres słowa katolicki.
W ujęciureligioznawczym pojęcie „katolicyzm” odnosi się do licznych wspólnot chrześcijańskich wyznających tę samą doktrynę zaś „Kościół rzymskokatolicki” (inaczej rzymski katolicyzm) do jednejorganizacji wyznaniowej pod zwierzchnictwempapieża[6].
Z racji tego, że Kościół rzymskokatolicki przewyższa zdecydowanie swoją liczebnością inne Kościoły katolickie, w obiegowej opinii często jest on błędnie utożsamiany z katolicyzmem w ogóle.
Katolicyzm ukształtował się z pierwotnego chrześcijaństwa. Cezury jego podziału na katolicyzm w formie starożytnej, średniowiecznej i nowożytnej stanowią daty: przełom II i III wieku – proces strukturyzacji wspólnoty chrześcijańskiej, 692 rok – zerwanie nasynodzie trullańskim jedności kościołów wschodnich z rzymskim, XVI wiek – reformacja[7].
Powstanie Kościoła wiąże się zkerygmatem, głoszonym po zmartwychwstaniuJezusa Chrystusa przezApostołów – wybranych, uformowanych i posłanych przez niego. Kerygmat był tym, co od początku tworzyłozgromadzenie chrześcijan, zwanepo hebrajskuQahal, po greckuἐκκλησία (ekklesia). Podobnie jak w starożytnychAtenach oficjalne zebranie obywateli, zwaneεκκλησία (ekklesia), było zwoływane w imieniu uprawnionych władz miasta przez heroldów zwanychκήρυκες (kerykes), tak też działo się w świętym mieścieJerozolimie. LudIzraela stanowiłQahal –zgromadzenie. WNowym Testamencie Apostołowie określali się za heroldówkróla Izraela, których zadaniem było poprzez SłowoJezusa zbieranie po całym świecie nowychwybranych Boga i wyjaśnianie, nauczanie tegoSłowa. Poprzednikiem takiego głoszenia było wStarym Testamencie odczytywaniePrawa na zgromadzeniu zwanymqahal. WBiblii są trzy przykłady takiego świętego zgromadzenia Izraela: zgromadzenie podSynajem opisane wKsiędze Wyjścia rozdz. 19; Zgromadzenie odnowieniaprzymierza synajskiego, opisane w2-ej Księdze Królewskiej 23, 1-2 oraz zgromadzenie po powrocie zniewoli babilońskiej opisane wKsiędze Nehemiasza rozdz. 8 oraz 13,1. To znaczenieqahal kontynuował Kościół katolicki od samego początku, owocem głoszenia-kerygmatu Apostołów było zgromadzenie wiernych, którzy trwali w ich nauce (por. Dz 2,42)[8].
Naturalnie termin „kościół” przeszedł do języka używanego w tekstach pisanych w II wieku. Używają go np. listyKlemensa Rzymskiego,Ignacego Antiocheńskiego,Polikarpa ze Smyrny. Wyraz ten był synonimem gminy, czyli lokalnej wspólnoty kościelnej. Na przełomie II i III wiekuIreneusz z Lyonu używał słowa „kościół” w znaczeniu ogółu chrześcijan, wspólnoty wspólnot kościołów lokalnych. Aby określić poszczególne gminy chrześcijańskie, stosowano wyraz „kościół” z przymiotnikiem odmiejscowym (np. kościół aleksandryjski)[9].
Klemens Rzymski ok. 95 r. pisał wLiście do Koryntian osukcesji apostolskiej, jako mającej sprzyjać pokojowi w Kościele. Jej pierwowzór odnajdywał w Starym Testamencie. Biskupa można porównać do arcykapłana, aprezbiterów do kapłanów-lewitów, mających szczególny udział w jego posłudze[10]
Najwcześniejszym po-Pawłowym świadectwem o roli biskupa wKościele antiocheńskim, ale późniejszym od Klemensa o ok. 15 lat, sąListy Ignacego Antiocheńskiego (ur. 30, zm. 107) napisane ok. 110 r. W jego okresie wyraźnie widać już jasno wyznaczoną trzystopniowąhierarchię: jednegobiskupa, grupy prezbiterów (rada lub starsi lubprezbyterium), i grupydiakonów (por. List do Magnezjan 2-3)[11].
Według J. Kellera, hierarchizacja i strukturyzacja organizacji kościelnej miały się rozpocząć dopiero w II w. Celem było strzeżeniewiary,dogmatów ikanonów ksiąg świętych. Według tego autora do ukształtowania się katolicyzmu w jego starożytnej formie doprowadziły właśnie ów proces hierarchizacji oraz stopniowe wchłanianie elementówsynkretyzmu hellenistycznego, którego wpływ nasilił się w II wieku[12]. Teza o synkretycznych początkach chrześcijaństwa została wypromowana na początku XX w. przez niemiecką szkołę religioznawcząReligionsgeschichtliche Schule (Szkoła historii religii). Postrzegała ona Jezusa jako Żyda żyjącego w świecie hellenistycznym, całkowicie przesiąkniętym synkretyzmem i gnozą, które uwarunkowały powstanie chrześcijaństwa. Według przeciwników tej tezy, np. w opiniiPapieskiej Komisji Biblijnej, przyjęcie jej w badaniach nad osobą Jezusa,ogołaca naszą wiedzęchrystologiczną z najistotniejszych elementów[13]. Wielu autorów wysuwa argumenty przeciwne wobec twierdzeń o wchłanianiu przez wczesny katolicyzm elementówhellenistycznych, ukazując, że podstawowe wierzenia chrześcijańskie były zupełnie nie do przyjęcia dla świata i kultury greckiej.Alois Grillmeier wskazał, że np.wcielenie Logosu (Słowa) było nie do przyjęcia dla filozofów średniegoplatonizmu. Tym bardziej modlenie się do człowieka, którego uznaje się za Boga, i to ukrzyżowanego, było wyśmiewane przezCelsusa[14]. O hellenizacji można mówić, według Grillmeiera, w sensie, że myśl grecka posłużyła jako narzędzie do opisania teoretycznego kwestii monoteizmu i nauczania o wcieleniu[15][16].
Również opinia, że hierarchizacja zaczęła się dopiero w drugim wieku jest kontestowana przez wielu autorów. WedługJacka SalijaOP dwie koncepcje urzędu biskupiego: jerozolimski i św. Pawła, można dostrzec już u samych początków chrześcijaństwanowotestamentalnego wKościele apostolskim. WJerozolimie bardzo szybko ukształtowała się hierarchia typu monarchicznego (por.Dz 12,3; 15,3; 18,1;1 Kor 15,7;Ga 1,19; 2,9.12). Wśródprezbiterów szczególne miejsce zajmował tamJakub Brat Pański (Młodszy). Pod koniec I wieku ustrój monarchiczny widoczny jest we wszystkich kościołach związanych zApostołem Janem, tak należałoby interpretować symbolanioła Kościoła zKsięgi Apokalipsy (rozdz. 2 i 3). WAntiochii ustrój kościoła był inny, na czele stała grupa „proroków i nauczycieli” (Dz 13,1), związana zależnością hierarchiczną z kościołem w Jerozolimie. Taki system przyjąłPaweł w zakładanych przez siebie wspólnotach. Sam sprawował opiekę hierarchiczną nad tymi kościołami, codzienną pieczę pozostawiając w ręku miejscowychstarszych-prezbiterów (por. Dz 14,23). Jego pomocnikami z podobną władzą, np. ustanawianiastarszych, byliTytus,Sylwan,Tymoteusz,Tychik iSostenes[17].
Hieronim ze Strydonu uważał, że władza w gminach ewoluowała z demokratyczno-prezbiteriańskiej do monarchicznej[potrzebny przypis]. Za tym przemawia analogia, jaką przeprowadza się pomiędzy gminami chrześcijańskimi ażydowskimi, na których ustroju prawdopodobnie wzorowali się pierwotni chrześcijanie. Możliwe też, że struktura gminy chrześcijańskiej była podobna do organizacji hierarchii, opisanej w „Regule Zrzeszenia” zKumran. Gminą rządziła Rada Wielkich (Starszych) na czele z nadzorcą (episcopos). Ta teoria znajduje potwierdzenie w listach Ignacego Antiocheńskiego, które wzmiankują o biskupach, kierujących gminami wSyrii iAzji Mniejszej. Z czasem władza biskupa zwiększyła się kosztem władzy rady, która zachowała swoje funkcje doradczą i zastępczą. Bezpośrednimi pomocnikami biskupa stali się natomiast diakoni. Pierwotnie za działaniami biskupa stała wola członków gminy. Kierownika wybierali wierni. Ten zwyczaj zaczął zanikać w IV wieku, a w VI wieku w niektórych krajach o wyborze decydowali królowie. Kwestie doktrynalne lub organizacyjne rozwiązywano na zjazdach kierowników prowincji. Najwyższą rangę miały postanowienia w sprawach Kościoła, przyjęte nasoborach powszechnych[18].
W II wieku chrześcijaństwo stanęło przed wyborem: izolacja (petryniści) albo otwarcie na nowe nurty (pauliniści). Do obrania drogi dalszego rozwoju przyczynili się apologeci aleksandryjscy –Pantenus z Sycylii,Klemens Aleksandryjski iOrygenes – którzy podjęli próby włączenia do religii chrześcijańskiej dotychczasowego dorobku kultury antycznej[19]. Pełny obraz katolicyzmu wykreował w V wiekuAugustyn z Hippony,a na jego tezie[potrzebny przypis], że nie ma zbawienia poza kościołem, rzymskiKościół zbudował swoją pozycję[potrzebny przypis]. Ponadto w swoich pismach Augustyn rozważał religijność prymitywną, mistyczną i legalną oraz przywiązywał wagę dorytów i ceremonii religijnych[20].
Z chrześcijańskim prymatem Rzymu nie zgadzało się wielu biskupów Wschodu, a także cesarz wschodniorzymski, którzy na soborze trullańskim w 692 roku uznali papieża zaprzeklętego heretyka[potrzebny przypis]. Na tym tle zarysował się konflikt pomiędzy Kościołami wschodnim i zachodnim, który z biegiem czasu doprowadził doschizmy.
Zasady doktryny, kultu i prawa katolickiego kształtowały się na przestrzeni wieków od I do VIII podczas soborów powszechnych isynodów, z wyjątkiemnicejskiego I i konstantynopolitańskiego, i zaliczają się do nich:
Kształtowaniu się katolicyzmu towarzyszyłyherezje i rozłamy (schizmy). Ortodoksja kościelna kształtowała się w polemice z licznymi ruchami religijnymi.
Decyzje soborów oraz dzieła teologów frankońskich z okresu VIII oraz IX wieku wskazują na pewną niezależność od Rzymu katolików w Galii oraz Hiszpanii we wczesnym średniowieczu. Rzym oficjalnie i ostatecznie potępiłikonoklazm oraz zaakceptowałkult obrazów w pierwszej połowie VIII wieku, podczas gdy 100 lat później zgromadzenie biskupów galijskich jednomyślnie potępiło kult obrazów na synodzie w Paryżu w 824 r. n.e. Także św. Agobard oraz arcybiskup Turynu,Klaudiusz, obaj piszący w IX wieku, otwarcie wyśmiewali i sprzeciwiali się kultowi obrazów w swoich dziełach. Co więcej, Klaudiusz, promowany przez Ludwika Pobożnego, podważał sens modlitwy za zmarłych, zbawienie z uczynków, nieomylność papieża i Kościoła, odpuszczenie grzechów dzięki pielgrzymkom do Rzymu i wiele innych przekonań wyznawanych ówcześnie w Rzymie, przez co nazywany jest czasami pierwszym reformatorem Kościoła. Fakt, że Agobard został uznany za świętego Lyonu, zaś Klaudiusz pozostał metropolitą Turynu aż do śmierci, świadczy o dużej autonomii kościoła galijskiego za panowania Karolingów.
W VII i VIII w. Kościoły wschodni i zachodni utrzymywały między sobą kontakty. Wsparciu papieża przypisuje się m.in. sukces w zwalczaniumonoteletyzmu iikonoklastów na wschodzie. Później jednak wBizancjum istniała tendencja do uznawania prymatuRzymu za czysto honorowy, albo nawet do jego negowania. W IX wieku doszło do zerwania kontaktów między kościołami w wyniku tzw.schizmy Focjusza.Anatemy ogłoszone w 1054 roku przezlegata papieskiego ipatriarchęMichała Cerulariusza zapoczątkowały ostateczny rozłam w chrześcijaństwie – tzw. wielką schizmę wschodnią. Rozłam ten został przypieczętowany przezzdobycie Konstantynopola przezKrzyżowców w 1204 roku. Od tej pory określenieKościół katolicki używane jest przez oba Kościoły: rzymski igrecki, który jako spadkobierca Bizancjum również go używa.
Niedługo poniewoli awiniońskiej – okresie z lat 1309–1377, kiedy to siedmiu papieży narodowości francuskiej urzędowało wAwinionie, ponieważ bali się spisków włoskich kardynałów w Rzymie[21] – nastąpiła wielka schizma zachodnia, która była okresem rozłamu w Kościele zachodnim spowodowanym niezgodnościami w wyborze papieża – w 1378 roku część kardynałów pod wpływem francuskich dostojników kościelnych wybrała na papieżaKlemensa VII, co zapoczątkowało pewną linię antypapieży urzędujących w Awinionie[22] (nie mylić z wcześniejszymi papieżami okresu niewoli awiniońskiej, którzy byli legalnymi papieżami[21]). Jednocześnie w Rzymie urzędowali papieże uznawani współcześnie przez Kościół za legalnie wybranych papieży[22], zaś posoborze w Pizie w 1409 r. powstała jeszcze obediencja pizańska, która także miała swych antypapieży[21]. Okres wielkiej schizmy zachodniej zakończył dopierosobór w Konstancji w 1417 r., na którym wybranoMarcina V – został on powszechnie uznawanym papieżem i przywrócił jedność Kościoła[22].
XVI wiek był dla katolicyzmu niezwykle bolesny. W całej Europie wybuchła reformacja, czyli ruch mający na celu odnowę chrześcijaństwa. Był on reakcją na negatywne zjawiska, które miały miejsce w Kościele katolickim – w hierarchii kościelnej i w papiestwie. W wyniku reformacji w XVI wieku wyłoniły się w Europie nowe odłamy chrześcijaństwa:luteranizm,kalwinizm,anglikanizm,anabaptyzm,unitarianizm.
W 1870 roku w łonie Kościoła katolickiego powstał opór wobec postanowieńI soboru watykańskiego. Sobór uchwalił konstytucję Pastor aeternus, która zawiera wypowiedź doktrynalną:„Romani Pontificis definitiones esse ex sese irreformabiles, non autem ex consensu Ecclesiae” (Orzeczenia Papieża Rzymskiego są same z siebie niewzruszalne, a nie wynika to ze zgody Wspólnoty Kościelnej). To zdanie oraz dogmat o nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności kształtują dziś w znacznej mierze stosunki w Kościele katolickim, nie wszyscy jednak zgodzili się na te postanowienia. Protest rozpoczęliteologowieUniwersytetu wBonn, pod przywództwem Johanna Döllingera, poparli ich również wybitni teologowieUniwersytetów we Wrocławiu czyPradze. Starokatolicy, czy też, jak ich się nazywa, chrześcijańscy katolicy, nawiązali kontakt z niezależnym od papiestwa Kościołem Utrechtu, przejęli od niego sukcesję apostolską i stworzyli własną organizacje kościelną o ustroju episkopalno-synodialnym. Zniesionospowiedź indywidualną,posty,celibat księży iłacinę w liturgii. W 1899 r. doszło do założenia zrzeszającej kościoły starokatolickie z całego świataUnii Utrechckiej. Istnieją też wspólnoty chrześcijańsko-katolickie (starokatolickie), które nie należą do Unii Utrechckiej, m.in. wspólnoty zjednoczone wEkumenicznej Wspólnocie Katolickiej.
Polskokatolicyzm narodził się w wyniku sporów w Kościele katolickim wśródPolonii amerykańskiej wXIX wieku. Przyczyną były konflikty z księżmi pochodzeniairlandzkiego iniemieckiego, którzy nie rozumieli zwyczajów i problemów polskichemigrantów. Początkowo opór katolików pochodzenia polskiego miał charakter żywiołowy, a w latach 1897–1904 formalnie powstały trzy główne ośrodki[potrzebny przypis]:
Buffalo – ośrodek w Buffalo genezą sięga nieporozumień Polaków z ks. Janem Pitassem, który sprzeciwiał się budowie nowego kościoła i erygowaniu drugiej parafii polskiej. Ośrodek w Bufallo przyjął nazwęKościoła Polskokatolickiego w Ameryce Północnej.
Chicago – chicagowski ośrodek powstał w wyniku sporuparafian zzakonemzmartwychwstańców. Zgromadzenie to nie chciało, aby bardzo lubiany przez wiernych ks. A. Kozłowski, ówczesnywikariusz parafii pw.św. Jadwigi, został mianowany jejproboszczem.[potrzebny przypis] Spór zakończył się pozbawieniem ks. A. Kozłowskiego 18 grudnia 1894 funkcji wikariusza i rozłamem parafii. 11 listopada 1895 r. ukonstytuował sięKościół Polskokatolicki w Chicago.
Scranton – ośrodek w Scranton genezą sięga konfliktu, jaki wybuchł w najstarszej polskiej parafii pw. Najsłodszego Serca Jezusa pomiędzy wiernymi aproboszczem ks. Ryszardem Austem. W marcu 1909 r. ośrodek wChicago, a pięć lat później ośrodek wBuffalo połączyły się z ośrodkiem w Scranton i utworzyłyPolski Narodowy Kościół Katolicki (PNKK). Na swojego przywódcę polskokatolicy wybrali ks.Franciszka Hodura, który niedługo potem przyjął sakrę biskupią z rąk arcybiskupaUnii Utrechckiej i włączył PNKK do rodziny kościołów starokatolickich.
Po dziesięciu latach działalności tajne zgromadzenie księży mariawitów podjęło próby jego zalegalizowania. Napotkało ono jednak opór polskiej hierarchii kościelnej i mimo starań w samymWatykanie doszło do jego rozwiązania. Członkowie zgromadzenia postanowili jednak kontynuować swoje dzieło i w 1906 odłączyli się od Kościoła katolickiego – ich przywódcy zostali wkrótce ekskomunikowani przez papieża. Powstanie mariawityzmu było na rękę zaborcy. Wprawdzie nie udało się mu pozyskać mariawityzmu dla swoich celów, ale przez sam fakt swego istnienia osłabiał on Kościół katolicki i czynił z ruchu szczególnego rodzaju, bo nieświadomego, sojusznika. W tym samym roku na mariawityzm przeszło ok. 60–100 tys. wiernych. Nowy kościół przystąpił wkrótce do Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich. 5 października 1909sakrę biskupią przyjął w Utrechcie dotychczasowy przełożony zgromadzenia ks.Jan Maria Michał Kowalski. W październiku następnego roku władze rosyjskie zatwierdziły biskupa Jana M.M. Kowalskiego „administratorem wszystkich mariawickich parafii”. Po śmierci założycielki ruchu w 1921 roku przeprowadził on szereg reform, które wywołały kontrowersje w samym ruchu, m.in. wprowadził małżeństwa duchownych z siostrami zakonnymi czykapłaństwo kobiet. Doprowadziło to do rozpadu mariawityzmu na dwa odłamy:Kościół Starokatolicki Mariawitów, który powrócił do tradycji wczesnomariawickiej, orazKościół Katolicki Mariawitów, który kontynuował nurt reformatorski arcybiskupa Michała.
Nauczanie doktrynalnewiary i moralności jest jednym z trzech, obok życia i kultu, podstawowych wymiarów katolicyzmu[23]. Wierność tzw.analogii wiary, czyli zasadniczemu zrębowi nauczania katolickiego, zagwarantowana jest przezMagisterium Kościoła. Jest ono realizowane przezbiskupów zjednoczonych zbiskupem Rzymu, który pełni posługęprymatu i cieszy się przywilejem nieomylności w sprawach wiary i moralności (por.Dogmat o nieomylności papieża). Oprócz tradycyjnychwyznań wiary (Credo) oraz dokumentówSoborów powszechnych doktryna katolicka określana jest przez nauczanie papieskie. Nie wszystkie wypowiedzi biskupa Rzymu mają jednak tę samą wagę doktrynalną, istnieje ich stopniowalność[24]. Podstawową formą zwyczajnego nauczania papieskiego sąencykliki,adhortacje ilisty apostolskie. Dokumenty te nie mają charakteru nieomylności zdefiniowanej przez dogmat – mają go jedynie tzw. uroczyste orzeczenia dogmatyczneex cathedra – są jednak częścią posługi nauczania, która z zasady jest uznana za nieomylną[25]. W pierwszych wiekach Kościoła podstawowe zasady i twierdzenia wiary katolickiej były przekazywane nowym adeptom (katechumenom) w ramach tzw.katechezy mistagogicznej, integralnie wpisanej w proceswtajemniczenia chrześcijańskiego. Od czasówśredniowiecza doktryna katolicka zaczęła być przekazywana za pomocą książki zwanejkatechizmem. Z czasem oficjalnie wydane z polecenia papieży katechizmy zaczęły pełnić rolę kompendium doktryny katolickiej. Taką funkcję pełnił wydany poSoborze trydenckim (1545–1563)Katechizm Rzymski, a współcześnie rolę tę odgrywaKatechizm Kościoła Katolickiego, wydany w 1992 r. jako owoc reform i odnowy doktrynalnejsoboru watykańskiego II[26]. Choć, zgodnie z przekonaniem samego Kościoła katolickiego, jego doktryna nie zmieniła się od czasów Chrystusa i Apostołów, sposób jej wyrażania oraz akcenty różniły się w ciągu wieków. Jak stwierdził papieżJan Paweł II: „orzeczenia dogmatyczne, choć czasem można w nich dostrzec wpływy kultury danej epoki, w jakiej zostały sformułowane, wyrażają prawdę trwałą i ostateczną” (Fides et Ratio 95)[27][28]. W tym duchu tuż po zakończeniu soboru watykańskiego II, przeciwstawiając się niektórym niewłaściwym interpretacjom odnowy nauczania Kościoła, papieżPaweł VI przypomniał niezmienną doktrynę katolicką w formie rozszerzonegoCredo, które nazwałWyznaniem wiary Ludu Bożego (1968). Doktrynę katolicyzmu poznać można, czerpiąc z Magisterium Kościoła katolickiego, wyrażanego w dokumentach publikowanych po Soborze watykańskim II (1962–1965). Dokumenty doktrynalne od roku 1865 są publikowane w oficjalnym organie prasowymStolicy Apostolskiej, który od 1908 r. nazywa się Acta Apostolicae Sedis.
Głównymi prawdami wiary, których naucza katolicyzm, są twierdzenia zawarte wApostolskim symbolu wiary (tzw.Skład apostolski).Katechizm Kościoła Katolickiego został napisany i ułożony praktycznie jako wykład wiary „wyznawanej w Credo, celebrowanej w liturgii oraz przeżywanej w praktykowaniu przykazań i w modlitwie” (KKK 26).Credo apostolskie, jego poszczególne artykuły, jest więc streszczeniem doktryny katolickiej. W Katechizmie można odnaleźć podsumowanie jego części doktrynalnej:
Credo chrześcijańskie – wyznanie naszej wiary w Boga Ojca, syna i Ducha Świętego oraz w Jego stwórcze, zbawcze i uświęcające działanie – osiąga punkt kulminacyjny w głoszeniu zmartwychwstania umarłych na końcu czasów oraz życia wiecznego (KKK 988).
W wypowiedziachsoboru watykańskiego II i papieży można znaleźć wskazania pozwalające wyodrębnić serce doktryny katolickiej. Konstytucja Soboru o Objawieniu BożymDei Verbum (DV) stwierdziła, żeObjawienie, które dokonało się w życiu i działalnościJezusa, wyraziło się najpełniej wmisterium paschalnym. Chrystus „zwłaszcza zaś przez śmierć swoją i pełne chwały zmartwychwstanie, a wreszcie przez zesłanie Ducha prawdy, objawienie doprowadził do końca i do doskonałości” (DV 4). Jak wskazał Gerald O’CollinsSJ, ze względu na to, że Objawienie iHistoria zbawienia są ze sobą ściśle zespolone (por. DV 2), „tajemnica paschalna stanowi jednocześnie punkt kulminacyjny zbawczej i objawieniowej komunikacji Boga w Chrystusie”[29].Myśl Konstytucji „Dei Verbum” podjął i rozwinął Jan Paweł II w encykliceDives in misericordia (30 listopada 1980 r.). Papież wypowiedział się o tajemnicy męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa – określonej przez Sobór watykański II terminem łacińskimMysterium paschale – jako o najwyższym i najważniejszym wyrazie objawienia Bożej miłości miłosiernej:
Misterium paschalne stanowi szczytowy punkt tego właśnieobjawienia i urzeczywistnienia miłosierdzia, które jest zdolne usprawiedliwić człowieka, przywrócić sprawiedliwość w znaczeniu owego zbawczego ładu, jaki Bóg od początku zamierzył w człowieku, a przez człowieka w świecie (Dives in misericordia 7). Tajemnica paschalna – to Chrystus u szczytu objawienia niezgłębionej tajemnicy Boga. Właśnie wtedy wypełniają się do końca owe wypowiedziane w Wieczerniku słowa: „Kto Mnie zobaczył, zobaczył także i Ojca” /J 14, 9/ (Dives in misericordia 8).
Papież Franciszek w adhortacjiEvangelii gaudium (24 listopada 2013 r.) n. 44 wskazał, że Kościół winien być w „procesie nieustannego rozeznawania” co do tego, które zwyczaje, a także normy i przykazania kościelne, mają dziś siłę wychowawczą:
Nie bójmy się dokonać ich rewizji. Podobnie istnieją normy lub przykazania kościelne, które mogły być bardzo skuteczne w innych epokach, ale które nie mają już tej samej siły wychowawczej jako drogi życia (EG 44).
Papież stwierdził też, że główną treścią nauczania Kościoła i jegokatechezy jestkerygmat, mówiący o Jezusie. Przez misterium swej męki, śmierci i zmartwychwstania Jezus Chrystus objawia miłosierdzie Boże:
Odkryliśmy, że także w katechezie rolę fundamentalną odgrywa pierwsze przepowiadanie lub «kerygma», która powinna zajmować centralne miejsce w działalności ewangelizacyjnej i w każdej próbie odnowy Kościoła. Kerygma jest trynitarna. Jest ogniem Ducha udzielającego się pod postacią języków i sprawiającego, że wierzymy w Jezusa Chrystusa, który przez swą śmierć i zmartwychwstanie objawia nam i komunikuje nieskończone miłosierdzie Ojca. W ustach katechety nieustannie rozbrzmiewa pierwsze orędzie: «Jezus Chrystus cię kocha, dał swoje życie, aby cię zbawić, a teraz jest żywy u twego boku codziennie, aby cię oświecić, umocnić i wyzwolić». Gdy mówimy, że to orędzie jest «pierwsze», nie oznacza to, że jest na początku, a potem się o nim zapomina albo zastępuje się je innymi treściami, które je przewyższają. Jest pierwszym w sensie jakościowym, ponieważ jest głównym orędziem, tym, do którego trzeba stale powracać i słuchać na różne sposoby i które trzeba stale głosić podczas katechezy w tej czy innej formie, na wszystkich jej etapach (EG 164).
Papież podkreślił, że nauczanie (gr.kerygma) o wyzwalającej, zbawczejmiłościJezusa wobec ludzi jest głównym orędziem katolicyzmu.
W polskim systemie katechetycznym funkcjonuje zestaw tzw. „Głównych prawd wiary”. Brzmią one następująco:
Jest jeden Bóg.
Bóg jest sędzią sprawiedliwym, który za dobre wynagradza, a za złe karze.
Są trzy Osoby Boskie: Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Święty.
Syn Boży stał się człowiekiem i umarł na krzyżu dla naszego zbawienia.
Dusza ludzka jest nieśmiertelna.
Łaska Boska jest do zbawienia koniecznie potrzebna[30].
Zestaw ten jest owocem pracy katechetów z okresu przed odnową soboru watykańskiego II. Najstarszy znany zapis „Sześciu prawd wiary” pochodzi z katechizmu dla młodzieży wydanego w 1833 roku w Wilnie. Od tego czasu upowszechnił się w polskim nauczaniu religii katolickiej, nie jest jednak znany z wydań z innych krajów. Nie ma też bezpośredniego powiązania z powszechnym katechizmem[31]. Jest świadectwem pedagogii kościelnej w okresie, gdy do przekazu wiary podchodzono jako do nauczania twierdzeń intelektualnych. Czyniono to indywidualistycznie[32], bardzo podkreślano też Bożą sprawiedliwość, interpretując ją nieraz w duchu legalistycznym, prawniczym. Lista ta jest niekompletna, brakuje w niej np. choćby wzmianki o wierze w zmartwychwstanie Chrystusa czy też wKościół. Porównanie tego „tradycyjnego”, katechizmowego ujęcia z wyżej ukazanym nauczaniem Magisterium Kościoła pokazuje, jakie zmiany zaszły w katolicyzmie ostatnich dwóch wieków.
W tej sprawie treść wiary głównych wyznań chrześcijańskich jest zasadniczo jednolita; między katolicyzmem i prawosławiem istnieje rozbieżność w kwestii pochodzeniaDucha Świętego (kwestiaFilioque); natomiast oba wyznania przeciwstawiają się poglądom części protestantów akcentujących raczej człowieczeństwo niż boskośćJezusa i przyznają szczególne miejsceMarii, uznanej za Matkę Bożą (tytuł Bogarodzicy) i Matkę ludzi, wierząc w jejdziewictwo (przez całe życie) i wniebowzięcie (katolicyzm także w Niepokalane Poczęcie).
Bóg jest jeden w trzech Osobach. W Bogu jest jedność natury i istoty, natomiast troistość poszczególnych Osób: Ojca, Syna i Ducha Świętego. Wcielony Jezus Chrystus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem – oznacza to, że jest w nim cała pełnia Bóstwa i człowieczeństwa. Duch Święty jako trzecia Osoba Boska pochodzi od Ojca i Syna, przez jedno tchnienie.
Pismo Święte stanowi podstawową Księgę dla wierzących. Jednak, jak podkreślono wKatechizmie Kościoła Katolickiego, należy dostrzec różnicę między tekstem Pisma świętego i Tym, o którym ów tekst mówi,Słowem-Osobą Jezusa Chrystusa. Wiara Kościoła buduje się poprzez Pismo święte, które jednak jest jedynie pomocą w spotkaniu Chrystusa w życiu:
Wiara chrześcijańska nie jest jednak „religią Księgi”. Chrześcijaństwo jest religią „Słowa” Bożego: „Słowa nie spisanego, lecz Słowa Wcielonego i żywego” (KKK 108).
Czerpiąc z tego jednego źródła Biblii i Tradycji, Kościół rozwijał doktrynę poprzez pogłębione ich rozumienie, szukając w nich odpowiedzi na pojawiające się w ciągu wieków pytania. Zgodnie ze słowamiChrystusa: „każdy uczony w Piśmie, który stał się uczniem królestwa niebieskiego, podobny jest do ojca rodziny, który ze swego skarbca wydobywa rzeczy nowe i stare” (Mt 13,52). Tradycja to przekaz ustny, z którego wyrosło Pismo Święte, i który zawsze jemu towarzyszył (por.Dei Verbum 7).
Święty Jan Ewangelista zaznacza: „I wiele innych znaków, których nie zapisano w tej księdze uczynił Jezus wobec uczniów. Te zaś zapisano, abyście wierzyli, że Jezus jestMesjaszem, Synem Bożym, i abyście, wierząc mieli życie w imię Jego” (J 20,30n), podobnie pisze on w swoim liście: „Wiele mógłbym wam napisać, ale nie chciałem użyć karty i atramentu” (2J 12). Z Tradycji znamy rodziców NMP:Joachima iAnnę. Niekiedy przekaz ustny wchodził do doktryny, stając się jej częścią (np. dogmat oNiepokalanym Poczęciu NMP).
Także katolickateologia moralna doznała odnowy po soborze watykańskim II. Katolicy wraz z przyjęciemchrztu są wezwani do życia duchowego oraz pełnienia woli Bożej, wyrażonej w przykazaniach, a zwłaszcza w przykazaniu miłości Boga i bliźniego. To przykazanie jest podstawą i streszczeniemDekalogu, któremu pełny sens nadał Chrystus wKazaniu na górze[34]. Dokonuje się to przezcnoty teologalne:wiary,nadziei imiłości, orazcnoty moralne: roztropność, sprawiedliwość, wstrzemięźliwość, męstwo. Moralność chrześcijańska nie jest moralnością kazuistyczną (rób to, nie rób tego), ale polega właśnie na wzroście w cnotach nadprzyrodzonych i ludzkich.
Katolicyzm naucza też określonych zasad moralnych w pożyciu małżeńskim (por.katolicka etyka seksualna). Sferą relacji między mężczyzną a kobietą ma kierować cnota czystości, która jest postawąmiłości. Polega ona na umiejętnym łączeniu ludzkiej władzy nad namiętnościami i daru Ducha Świętego zwanego „darem czci” lub „darem pobożności”[35]. Pożycie seksualne z samej swej natury, według doktryny katolickiej, ma być podejmowane jako wyraz wiernej miłości ślubowanej wsakramentalnym małżeństwie i nie może być oddzielone od swej funkcji prokreacyjnej. Dlatego katolicka moralność odrzucaantykoncepcję, jak również stosunki przerywane, petting oraz masturbację. Podkreślił to papieżPaweł VI w encykliceHumanae vitae (25 lipca 1968), która spotkała się ze sprzeciwem części hierarchów Kościoła[36]. Katolicyzm uznaje akty homoseksualne za grzech, gdyż skłonność seksualną do osób tej samejpłci uważa za niezgodną z naturą. Jednocześnie wzywa do szacunku dla osób, które odnajdują w sobietendencje homoseksualne, uznając, że nie sama orientacja odmienna od heteroseksualnej jest grzeszna, lecz dopiero przyzwolenie woli na czyny niezgodne z cnotą czystości i miłością małżeńską, możliwą, zgodnie z naturą, jedynie między jednym mężczyzną i jedną kobietą. Nauczanie to zostało na nowo sformułowane m.in. w deklaracjachKongregacji Nauki WiaryPersonae Humanae (29 grudnia 1975) orazHomosexualitatis Problema (1 października 1986).
Kościół katolicki naucza, że ludzie obciążeni sągrzechem pierworodnym (z wyjątkiemMarii Panny), są skłonni dozłego mimo znajomościdobra i ulegają pokusomSzatana. Dozbawienia potrzebują łaski, na którą są zobowiązani odpowiedzieć przez wiarę, którą potwierdzają czyny (owoce wiary); poznanie istnieniaBoga i moralnego prawa naturalnego są, mimo ludzkiej grzeszności, dostępne rozumowi ludzkiemu nawet bez znajomościObjawienia; oznacza to, że ludzie są odpowiedzialni za swoje czyny; każda osoba ludzka kochana jest przez Boga i powołana do zbawienia, lecz przez grzech oddala się od Niego. Wszystkich ludzi czeka na końcu świataSąd Ostateczny, na którym zostaną osądzeni wszyscy ludzie i trafią z duszą bądź do życia wiecznego w niebie, bądź na potępienie w piekle.
Ludzie, którzy trafili do nieba, mogą dalej kontaktować się z żyjącymi przez tzw.świętych obcowanie. Są oni w stanie np. usłyszeć ludzkie modlitwy, a następnie przedstawić je Chrystusowi jako jedynemu pośrednikowi między Bogiem a człowiekiem. Bierze się stądkult świętych, czyli otaczanie niektórych zmarłych ludzi szczególną czcią i szacunkiem jako pośredników. Najbardziej rozwinięte obrzędy poświęcone sąMaryi, matce Jezusa, która z duszą i ciałem została wzięta do Nieba (Wniebowzięcie NMP). Kościół utrzymuje listęświętych (kanonizowanych), otaczanych czcią na całym świecie orazbłogosławionych (beatyfikowanych), mających kult lokalny. Warto dodać, że liczba zbawionych nie ogranicza się tylko do oficjalnie kanonizowanych. Każdemu zbawionemu przysługuje mianoświętego, kanonizowani są jedynie ci, co do których istnieje pewność, że są zbawieni. Ogłoszenie kogoś świętym (zwanewyniesieniem na ołtarze) poprzedzająproces beatyfikacyjny i ogłoszenie gobłogosławionym, a następnieproces kanonizacyjny, w czasie którego przedstawiane są argumenty za i przeciw beatyfikowaniu lub kanonizowaniu danej osoby. Jedną z okoliczności umożliwiających beatyfikację jest fakt otaczania danej osoby czcią jeszcze za życia. Kult świętych występuje także w prawosławiu, natomiast odrzuca go większość Kościołów protestanckich.
Celem człowieka jest zmartwychwstanie przy powrocie Chrystusa na ziemię (paruzja) i wieczne życie z Bogiem wKrólestwie. Tych zaś, którzy odrzucą zbawienie, czeka wieczne potępienie.Dusza ludzka jest nieśmiertelna, dlatego poSądzie ostatecznym także ci, którzy nie wejdą do życia – nie umrą, choć będą trwali w śmierci, określanej tradycyjnie mianempiekła. Chrystus bowiem, jak przypomniałoWyznanie wiary Ludu Bożego ułożone przez papieżaPawła VI: „ponownie przyjdzie sądzić żywych i umarłych, każdego wedle jego zasług; ci, którzy odpowiedzieli na miłość i łaskawość Boga, pójdą do żywota wiecznego, a ci, którzy aż do śmierci odrzucali je, skazani będą na ogień nigdy nie gasnący”. Niektórzy z tych, którzy odpowiedzieli na miłość Boga, będą musieli „jeszcze dopełnić ekspiacji przez ogieńczyśćcowy”. Bóg stworzył ludzi z miłości, ale zerwawszy więź z Bogiem przezgrzech pierworodny, żyją oni z dala od Niego, podlegającśmierci, od której mogą być wybawieni jedynie przez zasługimisterium paschalnego Chrystusa.
Odnowione nauczanie oKościele stanowiło jeden z głównych tematów, któremu poświęcone zostały pracesoboru watykańskiego II. Konstytucja dogmatyczna o KościeleLumen gentium (21 listopada 1964 r.) stanowiła przełom katolickiego nauczania na ten temat. Myśl przewodnią dokumentu wyraża zdanie z pierwszego akapitu:
Kościół jest w Chrystusie niejakosakramentem, czyli znakiem i narzędziem wewnętrznego zjednoczenia z Bogiem i jedności całego rodzaju ludzkiego (LG 1).
Kościół jakoCiało Chrystusa jest, według doktryny katolickiej, rzeczywistością, obejmującą nie tylko ludzi na ziemi (Kościół pielgrzymujący), lecz i zmarłych zbawionych w niebie (Kościół triumfujący) oraz tych, którzy odeszli i przebywają wczyśćcu (Kościół oczyszczający). Kościół pielgrzymujący na ziemi ma charakter widzialnej i zorganizowanej (zhierarchizowanej) wspólnoty wierzących, której przewodzi kolegiumbiskupów, pozostających w jedności zbiskupem Rzymu, uznawanym za następcęśw. Piotra (por.Prymat św. Piotra). Jest ona rozumiana jako święta, chociaż złożona z grzeszników. Do Kościoła katolickiego należą wszyscyochrzczeni wyznający wiarę katolicką. Błędne jest utożsamianie Kościoła jedynie z jego hierarchią, gdyż Kościół jest, zgodnie ze słownictwem, które na nowo wprowadził Sobór watykański II, Ludem Bożym, społecznością skupiającą wiernych różnych stanów i dróg życiowych wkomunii miłości (gr.koinonia). Jan Paweł II wyraził to w adhortacjiChristifideles laici:
Ten sam bowiem Duch, który odwiecznie łączy jedyną i niepodzielną Trójcę, który „w pełni czasu” (por. Ga 4, 4) Syna Bożego na zawsze przyoblekł w ludzkie ciało, ten Duch jest w dziejach chrześcijańskich pokoleń stałym i niewyczerpanym źródłem jedności w Kościele i jedności Kościoła. Kościelna wspólnota jest, ujmując rzecz jeszcze ściślej, jednością „organiczną”, analogiczną do jedności żywego i sprawnego ciała. Odznacza się ona w istocie współistnieniem wielorakich powołań i stanów, tajemnic, charyzmatów i zadań, które, choć różne, są w stosunku do siebie komplementarne (Christifideles laici 19-20).
Głównym zadaniem Kościoła katolickiego (całej wspólnoty wierzących) jest głoszenieChrystusa światu i udzielaniesakramentów, widzialnych znaków niewidzialnej łaski Bożej, czerpiących swą moc z Chrystusa. Jest ich siedem, ułożonych w trzech grupach, na podobieństwo, jakie istnieje między etapami życia naturalnego a etapami życia duchowego (Katechizm Kościoła Katolickiego, 1210–1666):
Istnieje kilka głównych skodyfikowanych liturgii oraz wiele odmian regionalnych, wynikających z tradycji lokalnych. Mnogość ta w dużym stopniu odpowiada strukturze Kościoła zawierającego liczne Kościoły lokalne wraz z ich tradycjami liturgicznymi.
Według Rocznika Statystycznego Kościoła (Annarium Statisticum Ecclesiae 2018) w 2018 roku na świecie katolicyzm wyznawało 1,329 mld ludzi[37]. Liczba ta plasuje katolicyzm jako wyznanie na pierwszym miejscu – przedsunnickim odłamemislamu, a drugim – po islamie jako całej religii, wliczając wszystkie jej odłamy.
Spośród wiernych świeckich Kościoła katolickiego niektórzy pełnią specjalneposługi w Kościele:akolici orazlektorzy. Oprócz tego istnieje odrębnepowołaniezakonne do życia wyłączonego z biegu codzienności, gdzie swój czas oddaje się wyłącznie do dyspozycji chwały Bożej. W Kościele katolickim najwyższa władza należy do papieża. Lokalnie władza nad diecezją spoczywa na biskupie diecezjalnym, następniemetropolitach i krajowym kolegium biskupów –episkopacie.
Wspólnoty z różnych przyczyn i pozycji doktrynalnych nie będące obecnie w pełnej komunii z Kościołem katolickim (nawet jeśli niektóre z nich prowadzą dialog ze Stolicą Apostolską jak Bractwo św. Piusa X[39]), mimo to przyznające się do katolickiej tożsamości i praktykujące liturgię katolicką:
Triduum Paschalne – uroczystości wspominające mękę i zmartwychwstanie Jezusa, obejmujące wieczórWielkiego Czwartku,Wielki Piątek,Wielką Sobotę, orazWielkanoc. Ten ostatni dzień stanowi w myśl zasad liturgii integralną część Triduum, lecz w potocznym rozumieniu jest oddzielnym świętem, a Triduum stanowią: Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wigilia Paschalna.
Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego – przypada na pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca, może wypaść najwcześniej 22 marca, a najpóźniej 25 kwietnia.
Narodzenie Pańskie – uroczystość upamiętniająca narodziny Jezusa (25 grudnia). Jest po Wielkanocy największym i najważniejszym świętem chrześcijańskim.
Wszystkich Świętych – ku czci wszystkich znanych i nieznanych świętych i męczenników (1 listopada).
Oprócz wyżej wymienionych uroczystości istnieją liczne święta ku czci Maryi Panny, świętych i męczenników. Niektóre wspólnoty zakonne posiadają odrębne wspomnienia liturgiczne i uroczystości.
↑Historycy spierają się co do tego, czy to Jezus założył Kościół jeszcze za swojego życia, czy też jest on późniejszą strukturą, powołaną przez Jego uczniów. WEwangeliachNowego Testamentu greckie słowoekklesia, czyli Kościół, pojawia się trzykrotnie. Najbardziej znany jest fragmentEwangelii Mateusza (Mt 16,18): „Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej Skale zbuduję Kościół mój...”. Kościół jako poświadczona historycznie wspólnota wiernych pojawia się jednak dopiero wDziejach Apostolskich, gdzie pod tą nazwą kryje się zgromadzenie wszystkich tych, którzy pełniDucha Świętego oczekują na powtórne przyjście Jezusa. Greckie słowo„ekklisi” (έκκληση) oznaczawezwanie, odwołanie się.
↑Por. hasło καθολικός,ή,όν, które tłumaczy to słowo jako „powszechny”, „ogólny”, w:Słownik Grecko-Polski. Zofia Abramowiczówna (red.). Warszawa: PWN, 1958. Brak numerów stron w książce
↑Por. Rozdział X Sytuacja obecna, przypis 425 w:Henri de Lubac SJ: Katolicyzm. Społeczne aspekty dogmatu. Maria Stokowska (przekład). W drodze, 2011, seria: Alfa - Omega 27.ISBN 978-83-7033-791-9. Brak numerów stron w książce
↑X Sytuacja obecna – Kościół i Eucharystia. W: Henri de Lubac SJ: Katolicyzm. Społeczne aspekty dogmatu. Maria Stokowska (przekład). W drodze, 2011, seria: Alfa - Omega 27.ISBN 978-83-7033-791-9. Brak numerów stron w książce
↑MarcinM.KarasMarcinM.,Katolicyzm, 2000. Brak numerów stron w książce
↑J. Keller,Katolicyzm, w:Zarys dziejów religii, red. J. Keller, s. 628.
↑L. Bouyer: From the Jewish Qahal to the Christian Ecclesia. s. 24–27.
↑J. Keller,Katolicyzm, w:Zarys dziejów religii, red. J. Keller, s. 629.
↑Por.Thurian M.: Tożsamość kapłana. Jan Machniak (przekład), Andrzej Bardecki (wstęp). Kraków: Znak, 1996, s. 35–36, seria: Teologia żywa.ISBN 83-7006-581-3.
↑Meier, John P.: Antioch. W: Brown, Raymond E. S.S., Meier, John P.: Antioch and Rome. New Testament Cradles of Catholic Christianity. Nowy Jork – Ramsey: Paulist Press, 1983, s. 74.
↑J. Keller,Katolicyzm, w:Zarys dziejów religii, red. J. Keller, s. 630–631.
↑Por.Orygenes,Przeciw Celsusowi VI, 74 (tłum. S. Kalinkowski) Warszawa 1986 (2 wyd.) s. 334.
↑A. Grillmeier: Christus vobis licet invitis deus. Ein Beitrag zur Diskussion űber die Hellenisierung der christlischen Botschaft. W: Kerygma und Logos (Fs. Andresen). A.M. Ritter (red.). Getynga: 1979, s. 227–234.
↑Por.Schönborn, Christoph OP: Bóg zesłał Syna swego. Chrystologia. Michael Konrad, Hubert Philipp Weber (współpraca),Lucjan Balter (przekł. i oprac.). Poznań: Pallottinum, 2002, s. 91–92.
↑Salij J. OP: Prymat papieża na tle dwóch koncepcji urzędu biskupiego. W: Tenże: Królestwo Boże w was jest. Poznań: W drodze, 1980, s. 296–298.
↑J. Keller,Katolicyzm, w:Zarys dziejów religii, red. J. Keller, s. 629–630.
↑J. Keller,Katolicyzm, w:Zarys dziejów religii, red. J. Keller, s. 631.
↑J. Keller,Katolicyzm, w:Zarys dziejów religii, red. J. Keller, s. 632.
↑Por. Tomasz PłonkaOFMCap,Stopniowalność orzeczeń Magisterium Kościoła w nauczaniuStolicy Apostolskiej podczas pontyfikatu Jana Pawła II, Instytut Papieża Jana Pawła II, Warszawa 2011, s. 563.
↑Por.L. Balter SAC: Nieomylność encyklik papieskich. Studium teologiczno-historyczne. Warszawa: ATK, 1975, s. 525.
↑Jan Paweł II wkonstytucji apostolskiej ogłaszającej wydanie Katechizmu powiedział: „Każdy katechizm powinien wiernie i w sposób uporządkowany przedstawiać nauczanie Pisma świętego, żywej Tradycji w Kościele i autentycznego Urzędu Nauczycielskiego, a także duchowe dziedzictwo Ojców, Doktorów i świętych Kościoła, by umożliwiać lepsze poznanie tajemnic chrześcijańskich i ożywiać wiarę Ludu Bożego. Musi brać pod uwagę wyjaśnienia nauki, które w ciągu dziejów Duch Święty wskazał Kościołowi. Konieczne jest także, by pomagał rozjaśniać światłem wiary nowe sytuacje i problemy, które w przeszłości nie zostały wyjaśnione”. Konstytucja ApostolskaFidei depositum.
↑Por.Pius XII, encyklikaHumani generis (12 sierpnia 1950 r.): „Nic zatem dziwnego, że niektóre z tych pojęć /filozoficznych/ nie tylko zostały użyte przez Sobory Powszechne, ale zyskały tak zdecydowaną ich aprobatę, że nie możemy od nich odejść”.
↑Por.Kongregacja Nauki Wiary,Deklaracja «Mysterium Ecclesiae» (24 czerwca 1973 r.): „Samo znaczenie formuł dogmatycznych zawsze pozostaje w Kościele prawdziwe i stałe, nawet wtedy, gdy jest głębiej wyjaśniane i pełniej rozumiane”Acta Apostolicae Sedis 65 (1973),s. 403.
↑Gerald O’Collins: Chrystologia. Jezus Chrystus w ujęciu biblijnym, historycznym i systematycznym. Katarzyna Franek, Klementyna Chrzanowska (przekład). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2008, s. 15, seria: Mysterion.
↑Jarema Piekutowski. Prawdy znikąd. „Tygodnik Powszechny”, 26 czerwca 2016.brak numeru strony
↑Wymowna jest opinia Henriego de Lubaca SJ z 1937 r., por.Rozdział X – Sytuacja obecna: Kościół i Eucharystia. W: Henri de Lubac SJ: Katolicyzm. Społeczne aspekty dogmatu. Maria Stokowska (przekład). W drodze, 2011, seria: Alfa – Omega 27.ISBN 978-83-7033-791-9. Cytat: Czyż nie widzieliśmy, że w nowoczesnej teologii Kościoła niekiedy daje się wyczuć indywidualizm protestancki, któremu starała się ona zaradzić, podchodząc do zagadnienia „od zewnątrz”? (...) w praktyce niejednokrotnie zapominano o duchowej solidarności członków Ciała Mistycznego. (...) Łatwiej zaradzić złu, gdy widzi się jego przyczyny. Dają się już zauważyć zapowiedzi pożądanego odnowienia. Sprzyjającą mu atmosferę stworzyło poczucie zawodu, jaki w każdej niemal dziedzinie wywołały gorzkie owoce indywidualizmu. (...) Jeden z teologów w twardych nieco słowach nawołuje do tego, mówiąc: «Trzeba wyrwać nasze nauczanie spod wpływu indywidualizmu, któremu poddaliśmy się, zdaje się od XVI wieku, dla uzyskania tym większej jasności i dla potrzeb kontrowersji. Dość układania traktatów o łasce, sakramentach, Eucharystii, a nawet o Kościele w taki sposób, jak gdyby w obliczu Boga Zbawiciela nie było nic poza mrowiem jednostek, z których każda na własny rachunek układa bilans swych osobistych stosunków z Bogiem...(E. Masure,Semaine sociale de Nice, 1934, s. 230–231)». Brak numerów stron w książce
↑St.C. Napiórkowski w „Jak uprawiać teologię” (Wrocław 1996 s.99-100) podaje, że Sobór Trydencki w dekrecie „Sacrosancta” o Piśmie Świętym i Tradycji (1546) zajął stanowisko, iż tworzą one jedno źródło „wszelkiej zbawczej prawdy i zasad postępowania”. Napiórkowski twierdzi, że do błędnego wydania dekretu z zapisem o dwóch źródłach przyczynił sięMelchor Cano, który złożył pod obrady soboru swój projekt z tym zapisem. Chociaż Sobór Trydencki opowiedział się za jednym źródłem to i tak Cano opublikował niepoprawny tekst. (Melchior Cano, „De locis theologicis”, III, s. 6). Nauczanie o jedności Pisma świętego i Tradycji, jako jednego źródła podjąłSobór watykański II w konstytucji dogmatycznejDei Verbum, n.7-9. Przypomniał je Katechizm Kościoła Katolickiego: „«Tradycja święta i Pismo święte ściśle się z sobą łączą i komunikują..., wypływając z tego samego źródła Bożego, zrastają się jakoś w jedno i zdążają do tego samego celu» (Dei verbum 9). Tradycja i Pismo święte uobecniają i ożywiają w Kościele misterium Chrystusa, który obiecał pozostać ze swoimi „przez wszystkie dni, aż do skończenia świata” (Mt 28, 20)” (KKK 80).
↑Por.Servais Theodore Pinckaers OP: Źródła moralności chrześcijańskiej. Poznań: W drodze, 1994. Brak numerów stron w książce
↑W marcu 2008 kard.Christoph Schönborn stwierdził, że po ukazaniu się encykliki „Humanae vitae” w 1968 r.biskupi austriaccy i niemieccy nie mieli odwagi jej bronićz obawy przed niezrozumieniem przez naszych wiernych, por.Gość Niedzielny, nr 24/2008.
↑W Polsce przykładem jest ks.Piotr Natanek suspendowany przez kard. Stanisława Dziwisza 20 lipca 2011, któremu publicznie wypowiedział posłuszeństwo 23 lipca 2011.
.jpg)
