| II wojna światowa,kampania śródziemnomorska | |||
 Porzucone brytyjskie czołgiCruiser Mk II w Grecji | |||
| Czas | |||
|---|---|---|---|
| Miejsce | |||
| Terytorium | |||
| Przyczyna | |||
| Wynik | decydujące zwycięstwo państw Osi | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
| brak współrzędnych | |||
| |||
Kampania bałkańska (plan Marita) – działania wojenne prowadzone w 1941 roku na terenachJugosławii iGrecji, podczasII wojny światowej. Niemiecki plan inwazji na Grecję pod kryptonimem „Marita” został opracowany wiosną 1941 roku. W związku ze sprzeciwem Jugosławii na przemarsz wojsk niemieckich przez jej terytorium, plan poddano modyfikacjom, tak aby uwzględniał podporządkowanie siłą także tego kraju. Do agresji po stronieIII Rzeszy przyłączyły się takżeWęgry orazBułgaria. Atak rozpoczął się 6 kwietnia 1941 roku i zakończył się wygranąpaństw Osi. Jugosławia skapitulowała już 17 kwietnia, natomiast armia grecka, wspomagana przez wojskabrytyjskie, poddała się 23 kwietnia. Walki w kontynentalnej części Grecji z wycofującymi się Brytyjczykami trwały jednak aż do 29 kwietnia. Kampania zakończyła się 1 czerwca 1941 roku, wraz z opanowaniemKrety przez niemieckie wojska powietrznodesantowe (operacja Merkur).
Tuż po zakończeniu zwycięskiej dla Niemieckampanii francuskiej, Hitler rozpoczął polityczne i militarne przygotowania do inwazji naZwiązek Radziecki. W tym celu dążył do podporządkowania sobie krajówEuropy południowo-wschodniej, stanowiących naturalne zaplecze dla przyszłego frontu walk. Niebagatelne znaczenie miało także zagwarantowanie dostaw ropy zrumuńskich pól naftowychPloeszti. Dlatego też wkrótce po podpisaniu 27 września 1940 rokuPaktu Trzech,dyplomacja niemiecka zaczęła wywierać naciski na państwa regionu, aby również do niego przystąpiły.
Osobny artykuł:Wojna grecko-włoska.W międzyczasie, 28 października, włoski dyktatorBenito Mussolini zaatakował z terenu okupowanejAlbanii Grecję. Bardzo szybko jednak ofensywa zamieniła się w całkowitą klęskę. 14 listopada siły greckie przeszły do kontrofensywy i odepchnęły armię włoską w głąb terytorium Albanii. Po niespodziewanej śmiercipremiera Metaksasa, przeciwnego takiej opcji, jako grożącej niemiecką agresją[1], kolejny grecki rząd przyjął brytyjską propozycję pomocy na kontynencie i zezwolił Wielkiej Brytanii na wykorzystanie baz wojskowychKrety. Wobec groźby usadowienia się Brytyjczyków w kontynentalnej Grecji, Hitler wydał rozkaz opracowania planu inwazji na Grecję o kryptonimie „Marita”. Wbrew późniejszym doniesieniom, włoski atak był skonsultowany z Niemcami[2].
Jednakże o ataku lądowym nie mogło być mowy, dopóki armia niemiecka nie dostałaby zgody na przemarsz przez terytoria Jugosławii i Bułgarii. Był to kolejny powód, dla którego Hitlerowi zależało na rozciągnięciu Paktu Trzech na krajePółwyspu Bałkańskiego. Wkrótce do grona sojuszników Niemiec dołączyły Węgry (20 listopada), Rumunia (23 listopada) iSłowacja (24 listopada). Nadal jednak niechętne sygnowaniu paktu pozostawały Bułgaria i Jugosławia.
W końcu, 1 marca 1941 roku rząd bułgarski ugiął się pod naciskamiIII Rzeszy i wyraził zgodę na przystąpienie do sojuszu oraz przemarsz wojsk niemieckich. Natychmiast przerzucono do Bułgarii12 Armię pod dowództwem feldmarszałkaWilhelma Lista, z zamiarem wykorzystania jej w nadchodzącej kampanii greckiej. Jednakże aby ułatwić jej zadanie i ominąć dobrze ufortyfikowanąLinię Metaksasa, osłaniającą Grecję przed atakiem od strony bułgarskiej, należało uzyskać także zgodę Jugosławii na przemarsz przez jej terytorium.Książę Paweł (regent jugosłowiański) nadal się jednak wahał i ustąpił dopiero w obliczu niejasnego stanowiska Wielkiej Brytanii, w sprawie pomocy na wypadek niemieckiego ataku. W końcu rząd, po wynegocjowaniu pewnych warunków (dotyczących m.in. rezygnacji Włoch i Niemiec z przemarszu przez Jugosławię), zgodził się przystąpić do Paktu Trzech. Podpisano go 25 marca, pod wpływem ultimatum wystosowanego przezJoachima von Ribbentropa, pomimo niezadowolenia ludności i kół wojskowych oraz ostrzeżeń ze strony Wielkiej Brytanii iStanów Zjednoczonych. Jednakże już 27 marca doszło wBelgradzie do bezkrwawego zamachu stanu, inspirowanego przez brytyjskieSOE, w wyniku którego obalono regencję. Władzę objął niepełnoletni jeszcze królPiotr II Karadziordziewić. Powołano także nowy rząd, który natychmiast zerwał porozumienie z Niemcami, natomiast 1 kwietnia zawarł układ o przyjaźni ze Związkiem Radzieckim. W międzyczasie, 7 marca zaczęły przybywać do Grecji (Pireus, Velos) wojska brytyjskie („W Force” pod dowództwem generałaHenry’ego Wilsona).
Wobec niepewnej sytuacji politycznej w Jugosławii Hitler zdecydował się na zbrojne rozwiązanie. Błyskawicznie opracowano plan inwazji, modyfikując plan „Marita”. Do ataku na Jugosławię wyznaczono2 Armię generałaMaximiliana von Weichsa stacjonującą na terenieAustrii oraz część 12 Armii. W ofensywie wzięły także udział wojska włoskie (2 Armia generałaVittoria Ambrosia) i węgierskie (3 Armia generałaEleméra Gorondy-Nováka), które to kraje zostały skuszone widmem łatwych zdobyczy terytorialnych.
W założeniach kampania miała być kolejnym pokazem skuteczności niemieckiegoBlitzkriegu, którego rdzeń stanowiły szybkie rajdy korpusów pancernych i zmotoryzowanych na tyły wroga oraz doskonała współpraca z lotnictwem, zwłaszcza eskadramibombowców nurkujących.Główną rolę w ataku na zachodnią Jugosławię miała odegrać niemiecka 2 Armia, a zwłaszcza XLVI Korpus Pancerny rozmieszczony w zachodnich Węgrzech, na południe od jezioraBalaton. Wraz z XLIX Korpusem Górskim i LI Korpusem Armijnym (atakującymi z terenu Austrii), miały opanowaćSłowenię i jak najszybciej dotrzeć doZagrzebia, wychodząc na tyły obrońców. Następnie, jednostki szybkie XLVI Korpusu miały się rozdzielić i w szybkim marszu opanowaćSlawonię,Bośnię i zachodniąSerbię oraz spotkać się ponownie w stolicy Bośni –Sarajewie. Jednostki tej armii miały współpracować z włoską 2 Armią (rozmieszczoną w rejonieTriestu), posuwającą się wzdłuż wybrzeżaAdriatyku. Jej zadaniem było opanowanieDalmacji oraz, wspólne z jednostkami niemieckimi, eliminowanie oporu jugosłowiańskiego w południowejChorwacji. Pomocnicze uderzenie miała wykonać część włoskiej Grupy Armii „Albania”, której celem było opanowanieCzarnogóry i nawiązanie kontaktu z jednostkami 2 Armii wDubrowniku. Reszta wojsk w Albanii miała wiązać walką siły greckie i spróbować zepchnąć je na południe. ZdobycieWojwodiny przypadło w udziale węgierskiej 3 Armii. Jej korpusy miały posuwać się w kierunku południowym wzdłuż dwóch rzek:Dunaju iCisy, tworząc kleszcze, które miały zamknąć się w pobliżuNowego Sadu, zamykając wewnątrz wojska jugosłowiańskie.
Ambitne zadanie przypadło w udziale niemieckiej12 Armii. Przeznaczona ona była pierwotnie wyłącznie do ataku na Grecję, jednak wobec zaistniałej sytuacji, jednostki 1 Grupy Pancernej musiały wspomóc atak na Jugosławię. XLI KZmot, nacierając z terytorium Rumunii, miał zdobyć Belgrad, natomiast XIV KZmot miał opanować wschodnią Serbię i wraz z XL KPanc, poprzez jugosłowiańskąMacedonię, zaatakować centralną Grecję, omijając fortyfikacje na Linii Metaksasa i odcinając siły obrońców od zaplecza. Było to najważniejsze uderzenie kampanii, którego powodzenie zapewniało szybkie zwycięstwo. Oba korpusy szybkie były rozmieszczone w zachodniej Bułgarii. Atak na Grecję miały także wspierać dwa niemieckie korpusy nacierające z południowej Bułgarii. XVIII KGór miał zdobyć umocnienia w greckiej Macedonii oraz dotrzeć doSalonik. XXX KA miał zająć zachodniąTrację i greckie wyspy naMorzu Egejskim.
W chwili wybuchu konfliktu Jugosławia była całkowicie nieprzygotowana do obrony. Wciąż trwałamobilizacja i wiele jednostek nie miało pełnego stanu. Część nie zdążyła dotrzeć do wyznaczonych im pozycji. Sytuację pogarszały warunki polityczno-geograficzne: z wyjątkiem wybrzeża adriatyckiego i krótkiej granicy z Grecją kraj był z każdej strony otoczony przez państwa Osi i ich sojuszników. Do tego dochodziło także zagrożenie ze strony wewnętrznego wroga, jakim byli chorwaccy separatyści –ustasze – dążący do uzyskania niezależności od dominującej w Jugosławii Serbii. Poza tym jugosłowiańskie dywizje były bardzo słabo nasyconebronią przeciwpancerną. Przeciwko ok. 500 niemieckimczołgom posiadali zaledwie ok. 30 armat ppanc.
Planowane rozmieszczenie armii było następujące:
Sytuacja Grecji wydawała się dużo lepsza. Przez ostatnich pięć miesięcy skutecznie radziła sobie z włoską agresją. W związku z tym Armie Epiru oraz Zachodniej Macedonii były w pełnej gotowości bojowej i co więcej, odnosiły sukcesy. Od strony Bułgarii kraj chroniła linia fortyfikacji, zwanalinią Metaksasa, którą obsadzała Armia Wschodniej Macedonii. Sytuacja jednak diametralnie się zmieniła w obliczu pokojowego lub zbrojnego zajęcia przez Niemcy Jugosławii. Granica z Jugosławią stanowiła teraz najsłabszy odcinek greckiej obrony. Stacjonujące tam oddziały Armii Środkowej Macedonii nie miałyby najmniejszych szans w walce z niemieckimi jednostkami pancernymi, tym bardziej, że na etacie greckiej dywizji piechoty nie było żadnych armat ppanc. Aby wspomóc obronę w tym rejonie, rozmieszczono w nim brytyjskie siły „W Force”, które przybyły do Grecji w marcu.
Zgodnie z oczekiwaniami, agresorzy czynili na froncie jugosłowiańskim niebywale szybkie postępy.6 i 7 kwietnia 19414 Flota Powietrzna Luftwaffe pod dowództwem gen.A. Löhra dokonałanalotów naBelgrad, w których zginęło od 5 do 10 tys. cywilów[3]. Atak nastąpił z zaskoczenia, bez uprzedniego wypowiedzenia wojny Jugosławii i miał na celu zdezorganizowanie obrony, złamanie oporu i sterroryzowanie ludności cywilnej.
Atak XIV KZmot całkowicie zdezorganizował obronę 5 Armii. Po dotarciu doNiszu, 11. DPanc uderzyła od południa na Belgrad, natomiast 5. DPanc skierowała się na południe, ku Macedonii. Tam połączyła się z XL KPanc, który już 7 kwietnia zdobyłSkopje, a dwa dni później dotarł do granicy Grecji. Jugosłowiańska 3. Armia nie była w stanie zahamować niemieckich postępów. Tego samego dnia padły również greckieSaloniki, zdobyte przez 2. DPanc, która okrążyła lewe skrzydło umocnień Linii Metaksasa. Tym samym grecka Armia Wschodniej Macedonii została okrążona i skapitulowała. W obliczu okrążenia przez XL KPanc, Armia Zachodniej Macedonii rozpoczęła odwrót z Albanii.
10 kwietnia oddziały niemieckiej 2. Armii bez większych przeszkód dotarły do Zagrzebia. Było to spowodowane działalnością ustaszy, którzy operowali na tyłach jugosłowiańskiej 4 Armii. Już 13 kwietnia, niemal jednocześnie, do Belgradu dotarły 8. DPanc, 11. DPanc, oraz XLI KZmot. Dwa dni później XLVI KZmot zajął Sarajewo. Oznaczało to, że obrona została generalnie całkowicie rozbita i walkę kontynuują jedynie samodzielne oddziały. 17 kwietnia podpisano akt kapitulacji Jugosławii.
Na froncie greckim walkę kontynuowano. Pod wpływem naporu niemieckiego XVIII KGór oraz XL KPanc, najpierw siły brytyjskie, następnie odsłonięte tak powstałymi wyrwami w obronie siły greckie w środkowej Macedonii 16 kwietnia zaczęły wycofywać się w głąb kraju. Niemcy ruszyli w pościg, jednak na skutek złego stanu sieci drogowej, fatalnej organizacji ruchu i świadomych zniszczeń czynionych przez obrońców, ulegał on opóźnieniu. Dało to Brytyjczykom czas na spokojny odwrót na linięDelfy –Termopile. Okazało się jednak, że Grecy nie będą w stanie wspomóc obrony w tym rejonie, gdyż wojska brytyjskie podejmowały decyzje o odwrocie szybciej i następnie wycofywały się znacznie szybciej niż nieposiadające odpowiednich środków transportu oraz wiązane w walki osłonowe wojska greckie. A że siły „W Force” były zbyt małe, by następnie samodzielnie sprostać zadaniom, podjęto decyzję o ewakuacji całości korpusu.
20 kwietniaBPZmot SS LSSAH dotarła doJaniny i osiągnęła brzegMorza Jońskiego. Oznaczało to okrążenie Armii Epiru, która poddała się następnego dnia. Wobec niecelowości i niemożności dalszej walki oraz wycofywania się sił brytyjskich, 23 kwietnia Grecy podpisali akt kapitulacji. Następnego dnia rozpoczęła się ewakuacja „W Force” na Kretę i doAleksandrii, która trwała do 29 kwietnia. W międzyczasie, 25 kwietnia Niemcyzajęli historyczne Termopile, 27 kwietnia wkroczyli doAten, a do końca miesiąca opanowali cały terenPółwyspu Peloponeskiego. 20 maja rozpoczęła się największa, do czasu lądowań anglo-amerykańskich w Europie, operacja powietrznodesantowa w czasieII wojny światowej, w wyniku której niemieccyspadochroniarze opanowali Kretę (operacja Merkur).
Operacja „Marita” okazała się wielkim sukcesemWehrmachtu. W niespełna miesiąc podbito dwa sporej wielkości kraje za cenę niewielkich strat. W Jugosławii Niemcy ponieśli straty w wysokości 150 zabitych i 390 rannych. W Grecji niemieckie straty były wyższe: 1685 zabitych i 3750 rannych. Podczas całej kampanii na Bałkanach Włosi stracili 13 755 zabitych, 25 067 zaginionych (głównie w trakcie wojny włosko-greckiej) i 115 350 rannych oraz żołnierzy z ciężkimi odmrożeniami. Ogółem do niewoli dostało się 374 000 żołnierzy jugosłowiańskich i 223 000 greckich. Adolf Hitler ogłosił następnie, że tylko Grecy stawili jego armii opór godny uwagi historycznej[4].
Po zakończeniu walk oba kraje podzielono między zwycięzców. Niemcy anektowali północną Słowenię. Bezpośrednio do Włoch przyłączono południową część Słowenii i północno-zachodnią częśćDalmacji (ze Splitem), aKosowo,Metochię i niewielką częśćMacedonii Wardarskiej do należącej wówczas do WłochWielkiej Albanii. Poza tymCzarnogóra została włoskimprotektoratem. Włochy zdobyły także niewielką flotę jugosłowiańską. Duże zdobycze terytorialne dostały się Bułgarii, mianowicie znaczna część jugosłowiańskiej Macedonii Wardarskiej i część greckiejMacedonii Egejskiej, a także greckaTracja Zachodnia. Węgry wynagrodzonoWojwodiną (Baczką), słoweńskimPrekmurjem i chorwackąBaranją iMeđimurjem (w przypadku Bułgarii i Węgier oraz częściowo Niemiec można tu mówić o odzyskaniu terytoriów utraconych po I wojnie światowej). Na terenie Chorwacji, Bośni, Hercegowiny,Slawonii iSremu proklamowanoNiepodległe Państwo Chorwackie, całkowicie zależne od Niemiec. Serbia i Grecja zostały strefami okupowanymi[5].
Mimo klęski, rządy oraz głowy obu państw emigrowały do Wielkiej Brytanii, gdzie kontynuowały walkę z najeźdźcą. W obu krajach narodził się także silny ruch oporu, głównie lewicowy i komunistyczny.
Operacja „Marita” opóźniła moment uderzenia Niemców na ZSRR o co najmniej 2 miesiące, czego skutkiem było zbyt szybkie zahamowanie postępów wojsk inwazyjnych przez rosyjską zimę. Trwają dyskusje, czy okoliczność ta nie zdeterminowała całego wynikuoperacji „Barbarossa”, a co najmniej, czy nie wpłynęła na szybsze zakończenie II wojny światowej.
Nieoczekiwanie wysoki okazał się też koszt, który Rzesza i jej sojusznicy ponosili następnie za utrzymywanie Grecji i Jugosławii w posłuchu. Samo tylko zabezpieczenie greckich dróg transportowych i selektywna okupacja, głównie niektórych dzielnic miast, doprowadziły do zaangażowania łącznie 290 tysięcy żołnierzy niemieckich, włoskich i bułgarskich[6].
W poniższym zestawieniu ujęto tylko duże związkioperacyjne itaktyczne, a także samodzielnepułki. Nie ujęto w nim jednakarmijnych anikorpuśnych jednostekartylerii,saperów, rozpoznawczych i innych pomocniczych.
| Bitwy i operacje lądowe | |
|---|---|
| Bitwy i operacje morskie | |
| Operacje wywiadowcze |
