Kampania śródziemnomorska – działania wojenne prowadzone przezsiły Osi ialiantów, mające na celu opanowanie basenuMorza Śródziemnego w czasieII wojny światowej. Walki w tym rejonie były spowodowane przystąpieniemfaszystowskich Włoch do wojny po stronienazistowskich Niemiec.
|Mimo początkowych sukcesów Osi (zajęcieGrecji iJugosławii, zwycięstwa wAfryce Północnej) z biegiem czasu alianci zyskiwali coraz wyraźniejszą przewagę. Możliwe to było m.in. dziękiutrzymaniu Malty, która była strategicznie położoną bazą między Afryką a Sycylią oraz utrzymaniu neutralnościHiszpanii.
Główne walki toczyły się wAfryce, naBałkanach iwe Włoszech. Jednym z czynników decydujących o powodzeniu kampanii były też bitwy morskie w zdecydowanej większości wygrane przez aliantów.
Walki w tym rejonie zasadniczo ustały 2 maja 1945 roku, gdy we Włoszech skapitulowały ostatnie jednostki niemieckie. Jedynie likwidacjaNiepodległego Państwa Chorwackiego potrwała do końca maja, a ostatnie starcia toczyły się nawet po oficjalnym zakończeniu II wojny światowej.
Osobny artykuł:Włochy w czasie II wojny światowej.Zdobycie panowania nad obszarem Morza Śródziemnego było ważnym celem dla Włoch. Jednak, z uwagi na niewystarczające siły, zamknięcie floty włoskiej przezRoyal Navy w akwenie tego morza, sztab włoskiej marynarki wojennej (Regia Marina) uznał, że podstawową rolą, jaką powinna ona spełniać w wojnie zFrancją iWielką Brytanią, będzie ochrona własnych linii komunikacyjnych pomiędzy metropolią a posiadłościami kolonialnymi w Afryce Północnej i na wyspachMorza Egejskiego, a w drugiej kolejności atakowanie nieprzyjacielskiej żeglugi[1]. Głównym celem floty brytyjskiej było utrzymanie żeglugi na liniachGibraltar-Malta-Aleksandria[2].
Osobny artykuł:Włoska inwazja na Francję 1940.10 czerwca 1940 roku do wojny przystąpiły Włochy. Rozpoczętoatak na pozycje francuskie w Alpach. 11 czerwca Włosi zbombardowali Maltę. 22 czerwca Francja podpisała kapitulację przed Niemcami, dwa dni później podpisano rozejm z Włochami wRzymie. Wiele kolonii francuskich znalazło się pod władząrządu Vichy, co niezmiernie ułatwiło sytuację Włochom, mającym teraz tylko jednego przeciwnika w tym rejonie – Wielką Brytanię.
Pierwsze walki na Morzu Śródziemnym miały miejsce już 11 czerwca 1940 roku, kiedy brytyjskie okręty zbombardowałyTobruk. Następnego dnia włoskiokręt podwodny „Bagnolini” storpedował i zatopił na południe od Krety brytyjski lekki krążownik HMS „Calypso”[3]. Pierwszym starciem ciężkich okrętów obu flot była nierozstrzygniętabitwa koło przylądka Stilo 9 lipca 1940 roku[4]. Najważniejszą akcją początkowego okresu wojny na Morzu Śródziemnym byłatak na Tarent w nocy z 11 na 12 listopada 1940 roku, kiedy brytyjskielotnictwo pokładowe wyłączyło z akcji trzy włoskiepancerniki, w tym jeden bezpowrotnie[5].
Taktyka Włochów pozwoliła Brytyjczykom przejąć inicjatywę. 9 lutego okręty eskadry gibraltarskiej zbombardowały Genuę[6], zaś w dniach 28 i 29 maja 1941 roku wbitwie u przylądka Matapan Regia Marina utraciła trzykrążowniki ciężkie[7]. Włosi odpowiadali atakami sił dywersyjnych skupionych w Xª MAS. 26 marca 1941 roku poważnie uszkodzilimotorówkami wybuchowymi krążownikHMS „York”[8], zaś 19 grudnia tegoż roku załogiżywych torped przeprowadziły udany atak na port w Aleksandrii, uszkadzając dwa brytyjskie pancerniki[9].
Od czerwca 1941 do lipca 1942 Włochy i Anglia koncentrowały się na ochronie żeglugi zaopatrującej własne wojska w Afryce Północnej. Dużą rolę w zmaganiach na Morzu Śródziemnym odegrała obrona Malty. Stanowiąca bazę morską i lotniczą Wielkiej Brytanii wyspa leżała na drodze szlaków komunikacyjnych z Gibraltaru do Egiptu oraz z Włoch do Afryki Północnej. Stąd próby osłabienia jej obrony przez lotnictwo włoskie i niemieckie oraz nieustanne próby przeprowadzaniakonwojów z zaopatrzeniem przez Brytyjczyków[10]. Do planowanej przez państwa Osi inwazji na Maltę w 1942 roku ostatecznie nie doszło[11]. W niezwykle ciężkiej sytuacji materiałowej obrońców wyspy pomóc miały operacje konwojowe, z których największe:Harpoon iPedestal przyniosły aliantom duże straty zadane przez siły morskie i lotnicze[12]. Pod koniec roku alianckie naloty na porty włoskie oraz poważny kryzys paliwowy, który dotknął Regia Marina spowodowały, że większość ciężkich okrętów została wycofana na północ a inicjatywa na morzu pozostała po stronie sprzymierzonych już do końca działań wojennych[13].
Osobny artykuł:II wojna światowa w Afryce.
13 września 1940 roku WłosizaatakowaliEgipt. Udana kontrofensywa Brytyjczyków pod kryptonimemCompass w grudniu doprowadziła jednak do tego, że włoskich agresorów wyparto nie tylko z Egiptu, ale także z całejCyrenajki.
W 1941 roku, podczas krytycznej sytuacji Włochów na prośbęBenito Mussoliniego, Hitler wysłał do Afryki niemieckie oddziałyAfrika Korps. Ich dowódcą zostałErwin Rommel. Dowodzone przez niego wojska odbiły utracone przez Włochów tereny oraz przeszły do ofensywy. Mimo tegosiłom Osi nie udało się zdobyć Tobruku. Kolejna kontrofensywa aliantów odepchnęła siły Osi z powrotem doTrypolitanii. Alianci wygrali też z Włochami wAfryce Wschodniej, gdzie walki zakończyły się na przełomie listopada i grudnia 1941. W 1942 roku Rommel rozpoczął kolejną ofensywę, zdobywając też Tobruk. Postępy wojsk Osi zostały zatrzymane dopiero podEl Alamein. Stoczono tam 2 bitwy, które zadecydowały o losach kampanii w Afryce. Popierwszej zatrzymano Włochów i Niemców, wdrugiej alianci, dowodzeni przezBernarda Montgomery’ego, przełamali opór Osi i ruszyli w pościg. W listopadzie 1942 roku w północnoafrykańskich koloniach Francji wylądowały siłySprzymierzonych (zobacz:operacja Torch). W 1943 roku Włosi całkowicie opuścili swoją kolonięLibię i razem z Niemcami broniliTunezji. Pomimo początkowo udanego kontratakuna przełęczy Kasserine ostatnie siły Osi skapitulowały w Afryce przed aliantami 13 maja 1943 roku.
Osobny artykuł:Wojna grecko-włoska. Osobny artykuł:Kampania bałkańska.Wojnę na Bałkanach wywołali Włosi atakując 28 października 1940 roku Grecję. Mimo przewagi w ludziach i sprzęcie nie udało im się zająć kraju, Grecy przeszli nawet do kontrofensywy, przez co zagroziliAlbanii. Wobec niepowodzenia ataku Mussolini po raz drugi poprosił Hitlera o pomoc. Operacja ataku na Grecję została opatrzona kryptonimemMarita. W międzyczasie wobec zamachu stanu w Jugosławii Niemcy postanowili podbić także ten kraj. Operację rozpoczęto 6 kwietnia 1941 roku i zakończyła się pełnym sukcesem państw Osi, mimo przysłania do Grecji brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego. Kampanię na Bałkanach zakończyłaoperacja Merkury – desant niemieckich spadochroniarzy naKretę i opanowanie wyspy przez wojska Osi, mimo znacznych strat.
Osobny artykuł:Operacja Exporter.W 1941 roku władzeFrancji Vichy wydały zgodę na używanie ich lotnisk w Syrii i Libanie przez niemieckie i włoskie siły powietrzne. Zagroziło to interesom brytyjskim w tym rejonie. Szalę przechyliło antybrytyjskie wystąpienie Iraku i pomoc dla irackich oddziałów dostarczana przezLuftwaffe. W odpowiedzi głównodowodzący siłami brytyjskimi na Środkowym Wschodzie,marszałek polny Archibald Wavell, opracował plan zajęcia Libanu i Syrii, nazwany oficjalnie operacją Exporter. Wykonywanie planu rozpoczęto 8 czerwca 1941 z terenówPalestyny. Siły alianckie składające się głównie z wojskBrytyjskiej Wspólnoty Narodów iWolnych Francuzów przez ponad miesiąc toczyły ciężkie walki z siłami rządu Vichy. Ostatecznie wojska Vichy poddały się w połowie lipca, a całe terytorium Libanu i Syrii znalazło się pod kontrolą Wolnych Francuzów. Ich przedstawicielem został gen. Georges Catroux, który 26 listopada 1941 roku ogłosił niepodległość obu krajów w imieniu Wolnej Francji.
Osobny artykuł:Kampania włoska w czasie II wojny światowej.
Dzięki zwycięstwu Aliantów w Afryce Północnej poważnie osłabiono Włochy i możliwa stała się operacja desantowa na ten kraj. Na miejsce desantu wybranoSycylię. Operację Husky, bo taki kryptonim nadano inwazji, rozpoczęto 10 lipca 1943 roku. Mimo twardego oporu sił Osi, aliantom udało się opanować Sycylię. Na dodatek 25 lipcaWielka Rada Faszystowska odsunęła od władzyBenito Mussoliniego, co zaskoczyło aliantów. Powołano nowy włoski rząd na czele którego stanąłPietro Badoglio. Mimo zapewnień Badoglio o lojalności Włochów względem Niemców, Hitler nakazał zlokalizować aresztowanego Mussoliniego. Tymczasem, dzięki Niemcom osłaniającym odwrót, udało się siłom Osi przetransportować naPółwysep Apeniński 100 tysięcy żołnierzy i ponad 10 tysięcy pojazdów różnego typu. Walki na Sycylii zakończyły się 17 sierpnia.
Kampania na Półwyspie Apenińskim rozpoczęła się wraz z lądowaniem na Sycylii, ale główne walki w czasie tej kampanii toczyły się od września 1943 roku. Rozpoczęły się one lądowaniem aliantów wSalerno,Kalabrii iTarencie 3 września. Wkrótce, w wyniku tajnych negocjacji z aliantami, Włochy podpisały kapitulację. Król i premier rządu włoskiego uciekli na tereny opanowane przez aliantów, a Niemcy rozbroili włoską armię. Dodatkowo Niemcy w wyniku operacji Eiche odbili duce z aresztu domowego. Uwolniony Benito Mussolini, wraz z grupką nadal lojalnych wobec niego faszystów, utworzył faszystowskąWłoską Republikę Socjalną. Dowódcą niemieckiego frontu zostałAlbert Kesselring. Na jego polecenie przygotowano linię obronną zwanąLinią Gustawa wzdłuż rzekGarigliano,Rapido,Sangro. Alianci posuwali się we Włoszech bardzo wolno, ze względu na trudne warunki terenowe oraz niszczenie linii komunikacyjnych przez wycofujących się Niemców. Linię Gustawa przełamano dopiero w maju 1944 roku, po zdobyciu Monte Cassino przezII Korpus Polski, mimo kilku wcześniejszych prób aliantów orazlądowania pod Anzio, zatrzymanego przez Niemców.Rzym został wyzwolony 4 czerwca 1944 roku, przy aprobacie wiwatujących tłumów. Kolejne żmudne walki toczono nalinii Gotów do wiosny 1945 roku, kiedy tozałamał się niemiecki front. Wskutek działań partyzantów doszło do wybuchu kilku powstań w większych miastach na północy Włoch. 28 kwietnia 1945 roku włoscy partyzanci schwytali Mussoliniego i rozstrzelali go. Jego zwłoki powieszono na stacji benzynowej wMediolanie. Niemcy skapitulowali na froncie włoskim 2 maja 1945 i był to jednocześnie koniec działań wojennych w basenie Morza Śródziemnego.
Osobny artykuł:Bitwa o Dodekanez.Kampania była wynikiem kapitulacji Włoch i jednoczesnego zamierzenia Brytyjczyków i Niemców opanowania wyspDodekanezu. Na wyspach wylądowały małe desanty sił alianckich, a Niemcy jednocześnie wzmocnili swoje garnizony na włoskich wyspach co doprowadziło do walk. Po działaniach trwających półtora miesiąca szczupłe siły alianckie wspomagane przez większość włoskich sił na wyspach uległa atakującym Niemcom. Wojska brytyjskie ewakuowano na Bliski Wschód, Włosi zostali rozbrojeni, a Dodekanez był okupowany przez Niemcy do wyzwolenia Grecji.
Pokapitulacji Włoch 8 września 1943 roku działania morskie przeniosły się naMorze Liguryjskie oraz na Adriatyk iMorze Egejskie[14].
W działaniach na Morzu Śródziemnym alianci stracili: 1 okręt liniowy, 2 lotniskowce, 14 krążowników, 89 niszczycieli i eskortowców, ok. 50 okrętów podwodnych, 35 kutrów. Straty we flocie transportowej wynosiły ok. 1,5 mln. BRT[14]. Włosi stracili: 12 krążowników, 75 niszczycieli i eskortowców, 101 okrętów podwodnych (w tym 38 niemieckich), 41 kutrów. Straty transportowe to 1,6 mln BRT[14].
Osobny artykuł:Operacja Dragoon.15 sierpnia 1944 roku połączone siły brytyjsko-amerykańskie wspierane przez oddziały Wolnych Francuzów wylądowały w południowej Francji. Główne siły niemieckie były zajętewalkami w Normandii, nie napotkano więc silnego oporu. W ciągu kilku pierwszych dni całe południowe wybrzeże znalazło się pod kontrolą sił Sprzymierzonych.
Operacja Dragoon to część zarówno kampanii śródziemnomorskiej, jak ifrontu zachodniego.
Aby opanować akwen Morza Śródziemnego alianci zwalczali głównie włoską flotę. Do najważniejszych bitew morskich i lotniczych należą:
W działaniach na Morzu Śródziemnym aktywnie uczestniczyły jednostkiMarynarki Wojennej iPolskiej Marynarki Handlowej. W eskorcie konwojów naMaltę brały udział niszczyciele:ORP Garland,ORP Piorun,ORP Ślązak iORP Kujawiak (zatopiony 16 czerwca 1942). W operacji desantowej w Afryce Północnej niszczycielORP Błyskawica oraz transportowce:MS Batory,MS Sobieski, SS Kromań i SS Lewant. W operacji desantowej na Sycylii i pod Salerno niszczyciele: ORP Piorun,ORP Krakowiak i ORP Ślązak, oraz transportowce: MS Sobieski, MS Batory,SS Kościuszko,SS Tobruk, SS Lewant, SS Lublin, SS Lwów,SS Narwik iSS Puck. W desantach na Dodekanezie: niszczyciele ORP Kujawiak i ORP Ślązak. W operacji desantowej na południu Francji niszczyciel ORP Garland i transportowce: SS Sobieski, SS Batory i SS Tobruk. 18 września 1944 na północ od Krety niszczyciel ORP Garland zatopił U-407.
W działaniach na Morzu Śródziemnym szczególnie wsławiły się okręty podwodneORP Sokół iORP Dzik, nazwane „strasznymi bliźniakami”[2]. Załogi na okrętach wywieszały pirackie bandery „Jolly Roger” i na nich nanosiły zwycięstwa i trudne misje[15]. ORP Sokół wyplątał się z przeciwpodwodnych sieci pod Navarino (obecniePylos) bez zniszczenia okrętu. W jednym z patroli mimo utraty peryskopu i celownika torpedowego, kontynuował patrol atakując przeciwnika. W czasie ataku na Malcie i obrzuceniu Sokoła włoskimi bombami dowódca i kilku ochotników pracując w maskach w wypełnionym chlorem okręcie, zdołali wyprowadzić jednostkę w bezpieczne miejsce. W czasie kolejnej akcji holowany Sokół wplątał się w sieci zagrodowe, urwał się z holu i wpadł na skały. Ostatecznie niesprawny okręt zdołał przejść doGibraltaru (remont przechodził po tym w Anglii). Sokół i Dzik przeszły do legendy polskich walk na Morzu Śródziemnym[15]. Nie obyło się bez strat. Na minach 15 czerwca 1942, opodal maltańskiej La Valetty, zatonął spiesząc z pomocą innemu niszczycielowi ORP Kujawiak. Większość załogi została uratowana, zginęło 13 marynarzy[15].
Działaniamarynarzy polskich w konwojach i bitwach morskich na Morzu Śródziemnym zostały upamiętnione naGrobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic po 1990 roku - „MORZE Śródziemne 11 IV 1940 - 30 XII 1944”.
| Bitwy i operacje lądowe | |
|---|---|
| Bitwy i operacje morskie | |
| Operacje wywiadowcze |
