 Julian Tuwim (ok. 1950) | |||
| Data i miejsce urodzenia | 13 września 1894 | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | 27 grudnia 1953 | ||
| Dziedzina sztuki | |||
| Ważne dzieła | |||
 | |||
| Odznaczenia | |||
    | |||
| Nagrody | |||
Nagroda Literacka m. Łodzi (1928, 1949), nagroda polskiegoPEN Clubu (1935), nagroda państwowa I stopnia (1951) | |||
| |||
| |||
| |||
| |||
.jpg)
Julian Tuwim (ur.13 września1894 wŁodzi, zm.27 grudnia1953 wZakopanem) –polskipoeta,pisarz, autorwodewili,skeczy,librettoperetkowych i tekstów piosenek; jeden z najpopularniejszych poetówdwudziestolecia międzywojennego. Współzałożyciel kabaretu literackiego „Pod Picadorem” i grupy poetyckiej „Skamander”. Bliski współpracownik tygodnika „Wiadomości Literackie”[a]. Tłumacz poezjirosyjskiej,francuskiej,niemieckiej orazłacińskiej. Brat polskiej literatki i tłumaczkiIreny Tuwim, kuzyn aktora kabaretowego i piosenkarzaKazimierza „Lopka” Krukowskiego oraz aktoraWłodzimierza Boruńskiego.
Podpisywał się ponad czterdziestoma pseudonimami[1] m.in. Oldlen, Tuvim, Schyzio Frenik, Jan Wim, Pikador, Roch Pekiński, Owóż, Czyliżem, Atoli, Wszak, On-że, Folcio-Berżer, Mulek Róż, Gibz i Marmureg, Peer, Tik, Mik i Optyk, Quis, Korek i Amorek, Dr Jodocus, Dr Moraviglio, Dr Pietraszek, dr Zajączkowski, Dyzio, T. Slaz, Teofil, Torreador, Sigma, Twardzioch, St. Brzost, Jerzy Wł. Urbański, Robert Galant, Alcybiades Kminek, Ariostefanes, Old Ack, Julian Rozbij Tuwicki, Fra Filippo Sconoppi, Harryman, I. Dem, Ikacy Ikacewicz początkujący poeta, Barbiere di Varsavia, Prof. Baltazar Dziwacki, Profesor Ptaszek, Edumion, Stary małpiarz, Tandal Endymion, Zenon Pseudeckq, Madam Ickiewicz.
Urodził się wŁodzi, przy ul. Widzewskiej 44 (obecnieKilińskiego 46), w mieszczańskiej rodziniezasymilowanychŻydów Izydora i Adeli Tuwimów. W latach 1904–1914 uczęszczał doMęskiego Gimnazjum Rządowego w Łodzi. Na początku uczył się słabo, nie okazywał zainteresowania przedmiotami ścisłymi, zwłaszcza matematyką, przez co powtarzał szóstą klasę.
Zadebiutował w 1911 przekładem naesperanto wierszyLeopolda Staffa, którego twórczością inspirował się od młodości (pisał o tym w swych pamiętnikach)[2]. W 1913 miał miejsce jego właściwy debiut poetycki, wierszProśba opublikowany został w „Kurierze Warszawskim”[3][4]. Utwór poeta podpisał inicjałamiSt. M., poznanej w 1912, swojej przyszłej żonyStefanii Marchwiówny.
W 1916, z myślą rozpoczęcia studiów, przeniósł się do Warszawy. Studiował prawo i filozofię[1] na Uniwersytecie Warszawskim (1916–1918). Ukończył jedynie jeden semestr studiów.
W trakcie studiów rozpoczął współpracę z czasopismemPro Arte et Studio. Publikował w czasopismach: „Zdrój” (1919), „Naród” (1920–1921), „Kurier Polski” (1920–1923), „Skamander” (1920–1928, 1935–1939), „Pani” (1922–1925), „Wiadomości Literackie” (od 1924), „Cyrulik Warszawski” (1926–1933), „Ilustrowany Kurier Codzienny” (1929–1933), „Szpilki” (1936–1939). W latach 1925–1926 razem zMieczysławem Grydzewskim iAntonim Bormanem wydawał magazyn ilustrowany „To-To”. Był w zespole redakcyjnym miesięcznika „Szpargały” (od 1934)[5].
Tworzył teksty dla kabaretów: Miraż (1916–1919), Czarny Kot (1917–1919), Argus (1918), Sfinks (1918),Qui Pro Quo (1919–1932),Kabaretu Banda (1932–1934), Cyganeria (od 1924), Stara Banda (1934–1935),Cyrulik Warszawski (1935–1939)[5].
Był jednym z założycieli grupy poetyckiejSkamander w 1916. Pisał teksty do programów Teatru Sfinks[6]. W latach 1922–1930 wspólnie zAntonim Słonimskim iJanem Lechoniem pisałszopki polityczne. Od 1927 roku współpracował zPolskim Radiem (od 1935 był kierownikiem artystycznym działu humoru)[5].
W czasiewojny polsko-bolszewickiej pracował w Biurze PrasowymJózefa Piłsudskiego[7].
Członek założycielZwiązku Artystów i Kompozytorów Scenicznych (ZAiKS) (od 1932 członek zarządu). Od 1920 członek ZZLP (Związek Zawodowy Literatów Polskich). Należał doPEN Clubu[5].
W 1939 wyemigrował przezRumunię,Włochy doFrancji. Wspólnie z Janem Lechoniem, Antonim Słonimskim,Kazimierzem Wierzyńskim orazMieczysławem Grydzewskim (określanymi jako poeci satelici) spotykali się wparyskiej kawiarniCafé de la Régence.
W obliczuupadku Francji (1940) i osobistego zagrożenia, Tuwim i Lechoń udali się przez Hiszpanię doLizbony, a następnie doRio de Janeiro, gdzie dołączył do nich Kazimierz Wierzyński. Ostatecznie wspólnie też wyjechali doNowego Jorku, gdzie poeta mieszkał przez blisko pięć lat (1942–1946).
Tuwim iOskar Lange pisali dla pism „Nowa Polska” oraz „Robotnik”, natomiast Wierzyński i Lechoń utworzyli „Tygodnik Polski”. Z kolei Grydzewski wyjechał doLondynu, gdzie pozostał redaktorem naczelnym demokratyczno-liberalnego tygodnika „Wiadomości Polskie, Polityczne i Literackie”, a po wojnie „Wiadomości”, odpowiednika krajowych „Wiadomości Literackich”. Członkowie grupy poetyckiej „Skamander” stanowili pierwszą, wielką falę emigracji polskich literatów i poetów.
W czasieokupacji niemieckiej całość twórczości Tuwima trafiła na niemieckielisty proskrypcyjne jako szkodliwa i niepożądana, z przeznaczeniem do zniszczenia[8].
Do Polski Tuwim wrócił w czerwcu 1946 i stał się osobą chronioną, adorowaną i uprzywilejowaną przez ówczesne władze. Zamieszkał w domu przyul. Wiejskiej 14[9]. Został okrzykniętypoetą państwowym. W tym samym roku Tuwimowieadoptowali córkę Ewę. W latach 1947–1950 pełnił funkcję kierownika artystycznegoTeatru Nowego. W listopadzie 1949 został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzinJózefa Stalina[10]. Po wojnie Tuwimowie otrzymali dom wAninie przy ul. Zorzy 19, gdzie mieszkali wraz zIreną Tuwim (siostrą poety). Dom ten po śmierci Tuwima nabyłPiotr Jaroszewicz[11].
W ostatnich latach życia stworzył niewiele wierszy; czasami tylko ulegał prośbom zaprzyjaźnionych redaktorów, potrzebujących wierszy na rocznicowe okazje. Pisał prywatnie (bez publikowania). Do końca zajmował się też tłumaczeniami i zbieraniem kuriozów literackich, które publikował w miesięczniku „Problemy” w cyklu „Cicer cum caule”. W 1949 zredagował antologięPolska nowela fantastyczna[12].
Zmarł 27 grudnia 1953 w pensjonacieZAiKS-u „Halama” wZakopanem[13]. Według Mariusza Urbanka, autora monografii pt.Tuwim: Wylękniony bluźnierca, przyczyną śmierci poety byłwylew krwi do mózgu[14].
Został pochowany w Alei Zasłużonych naCmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A24-tuje-14/15)[15]. W imieniu władz PRL przemówienie pożegnalne na pogrzebie wygłosił minister kultury i sztukiWłodzimierz Sokorski.
Ojciec poety, Izydor Tuwim (ur. 22 lipca 1858 wKalwarii, zm. 1935)[16], ukończył szkołę wKrólewcu, następnie studiował w Paryżu, znał kilka języków obcych. Był urzędnikiem oddziału łódzkiegoAzowsko-Dońskiego Banku Handlowego(inne języki). Zmarł w 1935 i jest pochowany naNowym cmentarzu żydowskim w Łodzi.
Matka, Adela z Krukowskich (ur. 9 stycznia 1872 wMariampolu, zm. 1942)[16], była córką właściciela drukarni, pochodziła z rodzinyinteligenckiej, jej czterej bracia byli adwokatami oraz lekarzami. Po śmierci męża popadła w poważną chorobę psychiczną, próbowała popełnić samobójstwo. Ostatni okres życia spędziła wszpitalu dla psychicznie chorych w Otwocku. Podczas likwidacji otwockiego getta została zastrzelona przez Niemców 19 sierpnia 1942[b]. Pierwotnie pochowana w Otwocku, w masowym grobie. Odnalezione w Otwocku ciało matki Julian Tuwimekshumował i złożył na Nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi, gdzie wcześniej pochowany został jego ojciec.
W 2013, z okazji obchodów „Roku Tuwima”, jako jeden z jego istotnych elementów, władze Łodzi sfinansowały prawie dokładną rekonstrukcję pierwotnego[c] – przedwojennego – pomnika na grobie ojca J. Tuwima[17].
Julian Tuwim poślubiłStefanię Marchew[d] (1894–1991) 30 kwietnia 1919 r. wWielkiej Synagodze w Łodzi.
Po powrocie z emigracji adoptowali z otwockiego domu dziecka córkę Ewę, która w 2006 r. założyła „Fundację im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim”. Celem Fundacji jest udzielanie pomocy niepełnosprawnym i nieuleczalnie chorym dzieciom oraz niepełnosprawnej i nieuleczalnie chorej młodzieży, a także sprawowanie opieki nad dorobkiem artystycznym poety oraz jego siostry.
Przez całe życie nosił nieusuwalne dużeznamię na lewym policzku, tzw. myszkę. Przez znaczną część swego życia cierpiał nazaburzenia nerwicowe (agorafobia, nerwica wegetatywna) idepresję, które ograniczały jego normalne funkcjonowanie i pracę[18]. Jedną z przyczyn jego problemów zdrowotnych byłalkoholizm[19]. W atmosferze nasilających się ataków antysemickich wymierzonych w Tuwima, poeta zaczął cierpieć naagorafobię[20]. Pierwszy atak agorafobii miał miejsce w 1932 roku, kolejne ataki pojawiały się coraz częściej, przez co w pewnych okresach Tuwim miewał problem z opuszczeniem mieszkania[20]. Do tego przeszedł ciężką operację wrzodów żołądka, a jego nerwica lękowa zaczęła się nasilać[20]. Dodatkowym obciążeniem były problemy rodzinne: śmierć ojca i postępująca choroba matki[21]. W 1936 r. podjął leczenie w Bad Gräfenberg (dzisiejszeLázně Jeseník) metodąVincenza Priessnitza[22].
Był autorem tekstówkabaretowych,rewiowych ilibrecistą oraz autorem tekstów politycznych. Był współautorem i redaktorem pism literackich i satyrycznych (Skamander,Wiadomości Literackie, „Cyrulik Warszawski”). Tłumaczliteratury rosyjskiej, m.in.Aleksandra Puszkina (Jeździec miedziany,Połtawa),Władimira Majakowskiego (Obłok w spodniach). Był autorem popularnych wierszy dla dzieci, m.in.Lokomotywa,Ptasie radio,Pan Hilary,Słoń Trąbalski,Bambo. Byłbibliofilem i kolekcjonerem kuriozów (Czary i czarty polskie,Pegaz dęba,Cicer cum caule).
Znany był ze swojego specyficznego humoru objawiającego się bystrością umysłu i świeżością. Świeżości tej szukał najczęściej w języku – głównym orężu modernizmu, a szczególnie postmodernizmu. Swe badania językowe rozpoczął od naukiesperanto jeszcze w latach gimnazjalnych. Tłumaczone na esperanto wierszeStaffa, a takżeTestament mój (Mia testamento)Juliusza Słowackiego i inne wiersze zostały opublikowane na łamach „Esperantysty Polskiego” („Pola Esperantisto”). W późniejszych badaniach nad językiem tworzył neologizmy. Podobnie jakB. Leśmian,A. Wat iS. Młodożeniec, tworzył tak zwany język pozarozumowy (zaum), którego poznanie miało być aprioryczne i zgodne ze skojarzeniami każdego odbiorcy. Próby te wyraził wSłopiewniach.
Poezja Tuwima uważana jest za jedną z najtrudniejszych ze względu na częstegry słów, zwielokrotnienia znaczeń jednego wyrazu poprzez inne, nie zawsze jasne podkreślenia niektórych słów w zdaniu jakby było ono niedokończone. Ogromna giętkość i błyskotliwość tego języka przyjmuje często koloryt humorystyczny, jak wBalu w Operze. Słowa przyjmują cechy opisywanej rzeczywistości (np. mistrzowsko zastosowana została rytmika i szelest polskich słów wLokomotywie, przez co jest to wiersz-onomatopeja).
Oprócz dzieł charakteryzujących się niebywałym pięknem i kulturą słowa, Julian Tuwim tworzył także wiersze pisane językiem potocznym (np.Do prostego człowieka), czy wprost wulgarnym (np.Wiersz, w którym autor grzecznie, ale stanowczo uprasza liczne zastępy bliźnich, aby go w dupę pocałowali, czyBal w operze).
Jedynym właścicielem autorskich praw majątkowych wszystkich utworów poety oraz jego siostry Ireny Tuwim-Stawińskiej jestFundacja im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim, założona w 2006 r., przez córkę Tuwima Ewę Tuwim-Wozniak[23].
Dla polskichantysemitów, szczególnie w okresie międzywojennym, na zawsze pozostał Żydem i jako taki był w tym czasie przedmiotem brutalnych ataków. Zarzucano mu „zażydzanie” polskiej literatury:„Tuwim nie pisze po polsku, lecz tylko w polskim języku (...), a jego duch szwargoce” („Prosto z mostu”, publikacje w latach 1930). Nazywano go gudłajskimMickiewiczem. Natomiast dla wielu Żydów był zdrajcą, który wybrał polskość. Tuwim zmagał się z tą swoją podwójną tożsamością przez całe życie[24]. Pisał o tym wielokrotnie przed wojną, choćby w wierszu dedykowanymStanisławowi Piaseckiemu „Poeta zazdrości pewnemu literatowi imieniem Staś, że jest Sarmatą; on zaś, nieszczęsny poeta, żydem parchatym jest. Takoż obojej stron żywot wiernie opisany”, który ukazał się na łamach „Szpilek”[25].
Konsekwentnie odmawiano wyboru Tuwima doPolskiej Akademii Literatury ze względu na pochodzenie[26], w 1938 r. prezes akademiiWacław Sieroszewski wprost apelował o zignorowanie Tuwima[27]. Przed II wojną światową Tuwim opowiadał się zaasymilacją Żydów.
Najmocniej problem swojej tożsamości narodowej poruszył w manifeście „My, Żydzi Polscy” opublikowanym w sierpniu 1944 r. w Londynie, w którym mówi „[j]estem Polakiem, bo mi się tak podoba”, ale pisze także, że jest Żydem, gdyż czuje więź ze wszystkimi, którzy zginęli w Zagładzie[28]. Problem swojej tożsamości narodowej J. Tuwim poruszył także m.in. w pierwszych wersach wiersza napisanego z okazji pochowania matki na łódzkim cmentarzu żydowskim („Matka”):Jest na łódzkim cmentarzu, / Na cmentarzu żydowskim, / Grób polski mojej matki, / Mojej matki żydowskiej. (...).
Swoistym manifestem związków ze społecznością żydowską, a także poparciem dlaidei syjonistycznej było przyjęcie w 1948 r. przez Tuwima funkcji prezesaTowarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie[29].
Z tym tematem związana jest kategoria:Twórczość Juliana Tuwima.
Piosenki powstałe na podstawie utworów Juliana Tuwima, bądź specjalnie pod tym kątem napisane przez autora (alfabetycznie):
W 2008 r. nakłademwytwórni muzycznej 4ever Music ukazała się składankaCo nam zostało z tych lat? Piosenki Juliana Tuwima.
W 2011 r. ukazała się płyta CD „Tuwim dla dorosłych. Piosenki ze spektaklu” (wyd. Teatr Muzyczny Roma). Kompozytorami muzyki do wierszy wykorzystanych w spektaklu byli:Leszek Możdżer, Jacek Kita,Jerzy Satanowski,Zygmunt Konieczny, Władysław Dan, Tadeusz Muller, Władysław Bugajski,Włodzimierz Korcz, Marcin Partyka i Krzysztof Łochowicz. Spektakl miał premierę w 2011 r. wTeatrze Muzycznym „Roma” (Nova Scena) w Warszawie[42].
| Dzieła |
|
|---|---|
| Inne | |
| Upamiętnienie |
