 Jessye Norman (2014) | |||
| Data i miejsce urodzenia | 15 września 1945 | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | 30 września 2019 | ||
| Typ głosu | |||
| Gatunki | opera | ||
| Zawód | solistka operowa | ||
| Odznaczenia | |||
  | |||
| |||
Jessye Norman (ur.15 września1945 wAuguście, zm.30 września2019 wNowym Jorku[1][2]) – amerykańska śpiewaczka,sopran dramatyczny.
Jej głos wyróżniał się znaczną nietypowością i był trudny do jednoznacznej klasyfikacji: śpiewaczka wykonywała najczęściej role przeznaczone dla sopranu dramatycznego, ale także (z równym powodzeniem)mezzosopranowe, a nawetkontraltowe. Dysponowała głosem niemieszczącym się w powszechnie przyjętym systemie klasyfikacji głosów, – potężnym, cechującym się znaczną siłą wyrazu dramatycznego oraz nietypową dla sopranu ciemną barwą, znaczną skalą i tessyturą (choć pod koniec kariery wysokie sopranowe nuty straciły wiele z dawnego blasku). Cechowała ją majestatyczna prezencja sceniczna (była bardzo wysoka i potężnej postury) oraz cenione umiejętności aktorskie (co jest jedną z przyczyn dla których Norman występowała często poza standardowym repertuarem operowym, wykonując muzykę dawną lub utwory kompozytorów współczesnych). Śpiew Norman cechowały nie tylko siła i dramatyzm czy doskonała technika oddechowa, ale także muzykalność i subtelność interpretacyjna[3]. Śpiewaczka była znana z doskonałego kontaktu z publicznością, a jej wyrazista, silna osobowość przejawiała się także w czasie występów.
Urodziła się 15 września 1945 w Auguście w stanie Georgia w rodzinie afroamerykańskiej jako córka Silasa Normana, agenta ubezpieczeniowego i Janie Norman (King), nauczycielki i gospodyni domowej. Rodzice interesowali się muzyką, ojciec śpiewał w chórze kościelnym w Mount Calvary Baptist Church, matka była pianistką-amatorką. Jessye Norman wraz z czworgiem rodzeństwa od wczesnego dzieciństwa pobierała lekcje gry na fortepianie. Rodzice w burzliwych czasachruchu na rzecz praw obywatelskich, nie tylko wspierali zainteresowania artystyczne córki, ale też wpajali dzieciom poczucie odpowiedzialności społecznej i zamiłowanie do ciężkiej pracy[4]. Od dzieciństwa często śpiewała publicznie, np. w kościelnym chórze (w wieku siedmiu lat zajęła trzecie miejsce w kościelnym konkursie)[5]. Wychowywała się w tradycyjnej atmosferze afroamerykańskiego Południa (wraz z jego kulturą muzyczną) – rodzina była żywo religijna, według własnych wspomnień Norman religijność odgrywała znaczną rolę w jej życiu do późnych lat. Od dzieciństwa słuchała muzyki operowej (transmisje radiowe z Metropolitan Opera), jazzowej i bluesowej; gdy miała dziesięć lat, ogromne wrażenie wywarło na niej nagranieRapsodii na altJohannesa Brahmsa zMarian Anderson (Marian Anderson, a takżeLeontyne Price, stanowiły dla Jessye Norman autorytety osobiste). W 1963 ukończyła z wyróżnieniem szkołę średnią, Lucy Craft Laney High School w Auguście.
Początkowo nie rozważała podjęcia studiów muzycznych, pragnąc zostać lekarzem. W wieku 16 lat, zachęcona przez nauczycielkę gry na fortepianie, wzięła jednak udział w konkursie wokalnym w Filadelfii (Marian Anderson Award), dzięki któremu (choć nie zdobyła nagrody) została zauważona i uzyskała stypendium, co skłoniło ją do podjęcia studiów wokalistycznych. Studiowała wHoward University w Waszyngtonie pod kierunkiem Carolyn Grant – studia ukończyłacum laude. Po ukończeniu Howard University, latem 1967 kontynuowała naukę wPeabody Conservatory w Baltimore pod kierunkiemAlice Duschak. Następnie wUniversity of Michigan, gdzie do jej nauczycieli należeliPierre Bernac iElizabeth Mannion; tam w 1968 uzyskała tytuł magistra. Pierre Bernac, francuski baryton, był znawcą problematyki interpretacji pieśni – pod jego kierunkiem Jessye Norman zbudowała szeroki repertuar obejmujący dzieła wielu kompozytorów.
W 1968 została laureatką prestiżowego konkursuInternationaler Musikwettbewerb der ARD w Monachium, zwracając na siebie uwagę krytyków – dzięki czemu uzyskała trzyletni kontrakt w berlińskiejDeutsche Oper. Tam też zadebiutowała – 12 grudnia 1969 jako Elżbieta wTannhäuserze (tę trudną rolę wykonywała jako zaledwie 24-letnia śpiewaczka, odnosząc przy tym znaczny sukces). Początkowo występowała jedynie w Europie, jak wiele młodych śpiewaczek amerykańskich tamtych czasów: jej europejska kariera rozwijała się jednak wyjątkowo szybko, w ciągu samych tylko lat 70. Norman zdobyła znaczną popularność, występując na najbardziej znanych festiwalach i koncertach oraz gromadząc wiele entuzjastycznych recenzji[6]. W Berlinie występowała także jako hrabina Almaviva (Wesele Figara), Elza (Lohengrin),Aida oraz w innych rolach. W 1971 wystąpiła naMaggio Musicale we Florencji jako Selika (Afrykanka), w 1972 debiutowała wLa Scali jakoAida, następnie wystąpiła wThe Royal Opera House jako Kassandra (Trojanie, 1972) i Elżbieta (1973). Wielokrotnie – w Deutsche Oper, Covent Garden, w Stuttgarcie (1982), na festiwalu w Aix-en-Provence, w Wiedniu (1985) oraz w wielu innych teatrach operowych – wykonywała rolę Ariadny (Ariadna na Naksos), jedną z najbardziej cenionych[przez kogo?] w jej karierze. W 1972 powróciła na krótko do Stanów Zjednoczonych, wykonując (w wersji koncertowej, pod batutąJamesa Levine’a) wHollywood Bowl partię Aidy. W latach 1975–1980, ze względu na potrzebę dalszego rozwoju wokalnego, zaniechała występów w spektaklach operowych, ograniczając się do koncertów i recitali; zamieszkała wtedy na stałe w Londynie.
W Ameryce debiutowała w spektaklu operowym dopiero w 1982 w Filadelfii, jako Dydona (Dydona i Eneasz) i Jokasta (Król Edyp). We wrześniu 1983 po raz pierwszy wystąpiła wMetropolitan Opera, jako Kassandra w produkcjiTrojan przygotowanej na stulecie tego teatru, z transmisją w telewizji PBS. Już od pierwszych występów w ojczystym kraju stała się jedną z najbardziej popularnych wśród publiczności amerykańskiej śpiewaczek. W 1985 odniosła w Metropolitan Opera wielki sukces jako Ariadna. Z Metropolitan Opera związała się odtąd na wiele lat, odtwarzając (nie licząc recitali i koncertów) role Ariadny (w 22 przedstawieniach), Elżbiety, Jokasty, Dydony, Judyty (Zamek Sinobrodego), madame Lidoine (Dialogi karmelitanek), Zyglindy (Walkiria, 1990),Kundry (Parsifal, 1991), Emilii Marty (Sprawa Makropulos, 1996). W Metropolitan Opera wykonywała także monodramErwartungSchönberga (1988, także w 1995 w Hamburgu).
W 1990 zadebiutowała w Chicago w innowacyjnej produkcjiAlcestyGlucka. W 1992 wystąpiła w Japonii naFestiwalu Matsumoto jako Jokasta wKrólu Edypie. Do jej pozostałych ról operowych należą m.in. Rosina (La vera costanzaHaydna),Armida (Haydna), Leonora (Fidelio),Euryanthe, Giulietta (Dzień panowania Verdiego), Medora (Korsarz),Carmen,Salome, w operetce zaśPiękna Helena. Nie wykonywała w całości wagnerowskich ról Izoldy i Brunhildy, istnieją jednak nagrania obszernych fragmentów, które wykonywała niekiedy także na żywo.
Od końca lat 90. rzadko występowała w spektaklach operowych, nadal jednak koncertowała na całym świecie, na stałe mieszkając w Londynie. W 2000 wykonała wCarnegie Hall zamówiony specjalnie dla niej przezJudith Weir utwórwoman.life.song, z tekstemToni Morrison,Mayi Angelou iClarissy Pinkoli Estés. W 2001 paryskiThéâtre du Châtelet wystawił głośną inscenizowaną wersjęPodróży zimowej Schuberta z jej udziałem.
Repertuar pieśniowy, koncertowy i oratoryjny Jessye Norman, ceniony[przez kogo?] nie mniej niż jej role operowe, obejmował zwłaszcza utwory niemieckiego klasycyzmu i romantyzmu, zwracała w nim także uwagę stosunkowo duża obecność kompozytorów współczesnych. Śpiewaczka współpracowała przy nim z najwybitniejszymi dyrygentami, jakClaudio Abbado,Riccardo Muti,Colin Davis,Daniel Barenboim czySeiji Ozawa. Bardzo szeroki repertuar pieśniowy obejmuje m.in.Wesendock-Lieder Wagnera, pieśniGustava Mahlera,Gabriela Fauré,Henriego Duparca,Modesta Musorgskiego i innych kompozytorów rosyjskich, kantatęGurre-Lieder Schönberga,Altenberg-LiederAlbana Berga,Vier letzte LiederRicharda Straussa,Les nuits d’étéBerlioza. Jessye Norman wykonywała takżenegro spirituals, afroamerykańskie pieśni chrześcijańskie – często w koncertach i nagraniach zKathleen Battle – oraz muzykę jazzową i rozrywkową (m.in.Sacred ConcertsDuke’a Ellingtona). Tak opery, jak i pozostałe utwory muzyczne wykonywane przez Jessye Norman utrwalone są w znacznym, obejmującym przeszło 70 pozycji materiale nagraniowym.
Wielokrotnie występowała w czasie różnego rodzaju wydarzeń publicznych. 14 lipca 1989 odśpiewała na Placu Zgody w ParyżuMarsyliankę na dwusetlecierewolucji francuskiej, przed prezydentami Francji, Stanów Zjednoczonych i setkami tysięcy słuchaczy. W 1985, z okazji inauguracji prezydenturyRonalda Reagana (mimo niechęci, jaką żywiła do Partii Republikańskiej), wykonała pieśń ludowąSimple Gifts, w 1986 wystąpiła z okazji 60. urodzin królowejElżbiety II. W 1996 wystąpiła na ceremonii otwarcia olimpiady w Atlancie. W 1997 wystąpiła na uroczystości inauguracji prezydenturyBilla Clintona. Na uroczystościach kommemoracyjnych 6 miesięcy po ataku na World Trade Cener wykonała pieśńAmerica the Beautiful. Występowała w 1999 na zaproszenie prezydenta Billa Clintona na 50-lecieNATO, a w 2002 w Oslo na ceremonii wręczenia Pokojowej Nagrody Nobla byłemu prezydentowi Stanów ZjednoczonychJimmy’emu Carterowi.
Otrzymała kilkadziesiąt doktoratów honoris causa, m.in. Howard University,Boston Conservatory of Music iUniversity of the South. W 1984 została komandorem francuskiegoOrderu Sztuki i Literatury. W 1990 została honorowym ambasadorem ONZ. W 1997 otrzymałaKennedy Center Honors, nagrodę przyznawaną najwybitniejszym artystom amerykańskim. Rodzinne miasto Augusta nazwało jej imieniem amfiteatr w parkuRiverwalk Augusta, zaś w 1999 została wprowadzona doGeorgia Music Hall of Fame. Otrzymała wiele orderów i odznaczeń, m.in.Legię Honorową. Została nagrodzona pięcioma nagrodamiGrammy (w tymGrammy Lifetime Achievement Award w 1996),Grand Prix National du Disque,Gramophone Award iEdison Prize.
Była aktywna w życiu publicznym i społecznym, m.in. działa na rzeczJessye Norman School of the Arts, nazwanej jej imieniem szkoły muzycznej dla dzieci z ubogich rodzin w swoim rodzinnym mieście. Była członkiem zarządów i rad powierniczych wielu organizacji, w tymNew York Public Library,Paine College w Auguście,Lupus Foundation,New York Botanical Garden,Dance Theatre of Harlem,National Music Foundation iElton John AIDS Foundation. Poświęcono jej wiele publikacji, w tym monograficznych; sama była autorką wspomnień (Stand Up Straight and Sing!, 2014).
| 1980 | |
|---|---|
| 1981 | |
| 1982 | |
| 1983 | |
| 1984 | |
| 1985 | |
| 1986 | |
| 1987 | |
| 1988 | |
| 1989 |
| 1990 | |
|---|---|
| 1991 | |
| 1992 | |
| 1993 | |
| 1994 | |
| 1995 | |
| 1996 | |
| 1997 | |
| 1998 | |
| 1999 |
| 2000 | |
|---|---|
| 2001 | |
| 2002 | |
| 2003 | |
| 2004 | |
| 2005 | |
| 2006 | |
| 2007 | |
| 2008 | |
| 2009 |
| 2010 | |
|---|---|
| 2011 | |
| 2012 | |
| 2013 | |
| 2014 | |
| 2015 | |
| 2016 | |
| 2017 | |
| 2018 | |
| 2019 |
| 2020 | |
|---|---|
| 2021 | |
| 2022 | |
| 2023 | |
| 2024 | |
| 2025 |
