Jarosław Kaczyński, matkaJadwiga Kaczyńska, brat Lech Kaczyński,Marta KaczyńskaJarosław Kaczyński z prezydentem Lechem Kaczyńskim i Pierwszą DamąMarią KaczyńskąJarosław Kaczyński na pogrzebie pary prezydenckiej Lecha i Marii Kaczyńskich,Kraków, 18 kwietnia 2010
W 1990 był współzałożycielemFundacji Prasowej „Solidarność”. W tym samym roku wszedł (obok m.in. Lecha Kaczyńskiego,Macieja Zalewskiego,Andrzeja Urbańskiego iKrzysztofa Czabańskiego) w skład władz spółki akcyjnejTelegraf, po czym w 1991 zbył akcje tej spółki na rzecz Macieja Zalewskiego[12]. W 1993 prokurator przedstawił mu zarzut nielegalnego finansowania Porozumienia Centrum przez Fundację Prasową „Solidarność”. Sprawa została ostatecznie umorzona w 2000[13]. W latach 1994–1997 Jarosław Kaczyński kierował działem wydawniczym współce z o.o. „Srebrna”. Objął następnie funkcję przewodniczącego rady fundacji Instytut im. Lecha Kaczyńskiego[14], która jest właścielem Srebrnej[15].
Działalność polityczna w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
W latach 1989–1990 był redaktorem naczelnym „Tygodnika Solidarność”, zastępując na tym stanowiskuTadeusza Mazowieckiego, który desygnowany został na premiera[24]. Sprawował również kontrolę nad Expressem Wieczornym. W 1990 w porozumieniu z członkami episkopatu zakładał Fundację Prasową Solidarność, wraz z Krzysztofem Czabańskim, Maciejem Zalewskim i Sławomirem Siwkiem, zostając jej fundatorem. Został przewodniczącym Rady Fundacji. W grudniu 1990Lech Wałęsa uczynił go szefem swej kancelarii. Z inicjatywy jednego z jego współpracowników Fundacja podpisała umowę dzierżawy z Expressem Wieczornym, co pozwoliło później przejąć majątek gazety, co pozwoliło dalej rozwijać działalność polityczną. Kaczyński reprezentował potem Niezależne Zrzeszenie Studentów i tworzyłPorozumienie Centrum.NIK zarzuciła partii nielegalne finansowanie kampanii z pieniędzy Expressu Wieczornego, jednak oskarżenie nie doprowadziło do skazania[25].
W 1993 udał się z konwojem pomocy humanitarnej doSarajewa[30][31].
Ponownie zasiadł w SejmieIII kadencji w1997, jako kandydatRuchu Odbudowy Polski zokręgu warszawskim, podczas gdy jego ugrupowanie należało doAkcji Wyborczej Solidarność. Odszedł krótko po rozpoczęciu kadencji z koła ROP i został posłem niezrzeszonym. 30 grudnia 1997 ustąpił z funkcji szefa PC, a w 1998 odszedł z partii. Wrócił do niej w 1999 i w październiku tego samego roku został wybrany na honorowego prezesa ugrupowania. Wspólnie zLudwikiem Dornem w styczniu 2000 ponownie przystąpił do koła parlamentarnego ROP (wówczas reaktywowanego, a w marcu tego samego roku przemianowanego na koło ROP-PC), w którym zasiadał do lipca 2001.
W 2005 Prawo i Sprawiedliwość pod jego przewodnictwem wygrałowybory parlamentarne, a on sam uzyskał mandat poselski z najlepszym indywidualnym wynikiem 171 129 głosów w okręgu warszawskim. Nie podjął się misji tworzenia nowego rządu, wskazując z ramienia partii na to stanowiskoKazimierza Marcinkiewicza, co zbiegało się w czasie z drugą turąwyborów prezydenckich, w której znalazł się jego brat. 28 grudnia 2005 otrzymał od Lecha Kaczyńskiego nominację na członkaRady Bezpieczeństwa Narodowego[32].
W połowie 2006 planował ujawnienie dokumentów ze swojej „teczki”, założonej mu przez funkcjonariuszySłużby Bezpieczeństwa. Deklarację takiego zamiaru ogłosił kilka miesięcy wcześniej, następnie jednak tłumaczył, że nie może tego uczynić, gdyżsą w niej ślady ingerencji pułkownikaJana Lesiaka[33]. Dwie znajdujące się w niejdeklaracje lojalności zostały uznane za podrobione nie później niż w 1993, zaś postępowanie przygotowawcze w tej sprawie zostało umorzone w 2008 w związku z przedawnieniem karalności[34]. Po raz pierwszy o jego rzekomej lojalce poinformowałtygodnik „Nie”[35], którego redakcja przyznała, że dokument ten był sfałszowany.Instytut Pamięci Narodowej uznał, że oświadczenie o zaniechaniu szkodliwej dla PRL działalności znajdujące się w tomie 2 Kwestionariusza Ewidencyjnego pod pseudonimemJAR, zostało sfałszowane. W 2010Sąd Okręgowy w Warszawie wydał orzeczenie stwierdzające, że Jarosław Kaczyński jako kandydat w wyborach prezydenckich złożył oświadczenie lustracyjne zgodne z prawdą[36].
1 października tego samego roku, w trakcie powyższego kryzysu rządowego, na wiecu poparcia dla jego partii wStoczni Gdańskiej przyrównał przeciwników rządu do funkcjonariuszyZmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej, którzy w czasach PRL tłumili protesty robotników[40]. Sygnatariuszeporozumień sierpniowych, w tym Lech Wałęsa, wystosowali otwarty list, w którym napisali:Niech Pan cofnie to oskarżenie, wycofa się ze słów, które ranią wielu Polaków[41].
We wrześniu 2007 w okresie kryzysu politycznego i czasowym zdymisjowaniu członków swojego rządu przez kilka dni wykonywał obowiązki ministra spraw zagranicznych, ministra finansów, ministra rozwoju regionalnego, ministra skarbu państwa, ministra transportu, ministra zdrowia, ministra nauki i szkolnictwa wyższego, ministra obrony narodowej, ministra środowiska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, ministra gospodarki oraz ministra sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego[42].
Jako premier złożył kilkanaście wizyt zagranicznych, spotykając się z przedstawicielami władz innych państw. Razem z Lechem Kaczyńskim prowadził negocjacje z europejskimi przywódcami ws.traktatu lizbońskiego, deklarując poparcie dla tak zwanego systemu pierwiastkowego[43].
Sejm VI kadencji
Był liderem listy Prawa i Sprawiedliwości w przedterminowychwyborach do Sejmu VI kadencji w okręgu warszawskim. W trakcie kampaniiJulia Pitera publicznie zarzuciła mu, że dwa lata wcześniej próbował szantażem skłonić ją do głosowania za udzieleniem absolutorium Lechowi Kaczyńskiemu, pełniącemu wówczas funkcję prezydenta m.st. Warszawy[44].
W głosowaniu z 21 października 2007 otrzymał 273 684 głosy[45] i uzyskał mandat poselski. Był to drugi pod względem liczby głosów wynik w okręgu warszawskim – najwięcej głosów (534 241) zdobył liderPlatformy Obywatelskiej,Donald Tusk.
5 listopada tego samego roku złożył w Sejmie dymisję z urzędu prezesa Rady Ministrów, która w tym samym dniu została przyjęta przez prezydenta. Rada Ministrów pod jego kierownictwem sprawowała obowiązki do 16 listopada 2007, tj. do dnia zaprzysiężeniarządu Donalda Tuska.
26 kwietnia 2010 ogłosił, że będzie kandydował z ramienia Prawa i Sprawiedliwości w przedterminowychwyborach prezydenckich[47], rozpisanych po śmierci jego brata wkatastrofie lotniczej w Smoleńsku. Szefem sztabu jego komitetu wyborczego zostałaJoanna Kluzik-Rostkowska, zaś rzecznikiem sztabu –Paweł Poncyljusz. 6 maja 2010 przedstawiciele komitetu wyborczego złożyli wPaństwowej Komisji Wyborczej dokumenty rejestracyjne, deklarujące zebrane 1,65 mln podpisów poparcia dla kandydata[48]. Dzień później Jarosław Kaczyński oficjalnie został zarejestrowany jako kandydat na urząd Prezydenta RP.
Poparcia jego kandydaturze udzieliły Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność” (29 kwietnia 2010)[49], kierowany przez jednego z senatorów PiSNSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych (28 kwietnia 2010), Europa Wolnych Ojczyzn – Partia Polska (3 maja 2010)[50], Ruch Odbudowy Polski (6 maja 2010)[51]. 8 maja 2010 otrzymał poparcie ze strony partiiPolska Plus[52], przeciwko czemu zaprotestował kierujący kołem poselskim tego ugrupowania Ludwik Dorn[53], który wystąpił z ugrupowania, popierając kandydaturęMarka Jurka[54].
Powołano warszawski społeczny komitet poparcia dla Jarosława Kaczyńskiego[55][56]. Podobne komitety zaczęto powoływać w kolejnych województwach i powiatach, a także poza granicami Polski. Poparcie dla Jarosława Kaczyńskiego zadeklarowała „Gazeta Polska”[57]. Hasłem kampanii kandydata było „Polska jest najważniejsza”[58].
Po wiecu wyborczym z 9 czerwca Jarosław Kaczyński został pozwany przez komitet wyborczyBronisława Komorowskiego, w związku z jego wypowiedzią, w której stwierdził, jakoby jego konkurent popierał prywatyzację służby zdrowia. Sąd Okręgowy w Warszawie w trybie wyborczym uwzględnił powództwo, nakazując kandydatowi PiS, pouprawomocnieniu się wyroku, sprostowanie tej informacji jako nieprawdziwej[59]. Komitet wyborczy Jarosława Kaczyńskiego złożył zażalenie na to orzeczenie do Sądu Apelacyjnego, który częściowo je uchylił, kierując sprawę do ponownego rozpoznania[60]. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w Warszawie ponownie nakazał sprostowanie podawanej przez Jarosława Kaczyńskiego informacji jako nieprawdziwej, Sąd Apelacyjny nie uwzględnił jego odwołania[61].
W pierwszej turze wyborów prezydenckich z 20 czerwca 2010 uzyskał 6 128 255 głosów (36,46%), zajmując 2. miejsce spośród 10 pretendentów[62]. Wszedł do drugiej tury głosowania razem z Bronisławem Komorowskim, który uzyskał poparcie na poziomie 41,54%. Spośród kandydatów, którzy odpadli w pierwszej turze, oddanie na niego głosu zadeklarowali Marek Jurek[63],Kornel Morawiecki[64] orazJanusz Korwin-Mikke[65]. W drugiej turze głosowania Jarosław Kaczyński uzyskał 7 919 134 głosów ważnych, tj. 46,99%, przegrywając z Bronisławem Komorowskim[66].
Działalność od 2010
Jarosław Kaczyński i premierBeata Szydło w Sejmie podczas wotum nieufności dlarządu, 7 kwietnia 2017
Wwyborach parlamentarnych w 2011 Jarosław Kaczyński ponownie startował do Sejmu jako lider listy PiS w okręgu stołecznym. Uzyskał mandat posłaVII kadencji, otrzymując 202 297 głosów[67]. Ponownie był to drugi wynik w okręgu warszawskim oraz w kraju (za Donaldem Tuskiem – 374 920 głosów). W trakcie kampanii wyborczej została wydana jego książkaPolska naszych marzeń, zawierająca m.in. jego program wyborczy[68]. 29 czerwca 2013 kolejny raz wybrany na stanowisko prezesa partii.
11 listopada 2014 ogłosił, że zarekomenduje partii decyzję, aby kandydatem Prawa i Sprawiedliwości wwyborach prezydenckich w 2015 zostałAndrzej Duda[69], który zwyciężył w drugiej turze tych wyborów. 20 czerwca 2015 ogłosił natomiast, że kandydatką PiS na premiera powyborach parlamentarnych w 2015 będzieBeata Szydło[70]. W wyborach tych PiS uzyskało bezwzględną liczbę mandatów w Sejmie, a Jarosław Kaczyński został wybrany na posła w okręgu stołecznym, zdobywając 202 424 głosy[71]. Również tym razem był to drugi wynik w okręgu warszawskim oraz w kraju (zaEwą Kopacz – 230 894 głosów). Kierowane przez niego ugrupowanie utworzyło następnie gabinet zPolską Razem iSolidarną Polska z premier Beatą Szydło[72]. Sam Jarosław Kaczyński nie objął żadnej funkcji w strukturach administracji rządowej, Sejmu ani klubu parlamentarnego PiS, a mimo to uznawany jest przez wielu komentatorów za kluczową postać w państwie[73][74][75]. 2 lipca 2016 został ponownie wybrany na stanowisko prezesa Prawa i Sprawiedliwości[76]. W2019 utrzymał mandat poselski z wynikiem 248 935 głosów[77], a PiS zachowało bezwzględną większość sejmową.
6 października 2020 objął funkcjęwiceprezesa Rady Ministrów w rekonstruowanymdrugim rządzie Mateusza Morawieckiego[78]. Został także przewodniczącym Komitetu Rady Ministrów do spraw Bezpieczeństwa Narodowego i spraw Obronnych. Jako wicepremier rady ministrów i szef koalicji rządzącej realizował politykę, której skutkiem były zmiany w działaniu Trybunału Konstytucyjnego, co spotkało się z oskarżeniami opozycji o nielegalne przejęcie Trybunału i obsadzenie politycznymi nominatami[79]. 3 lipca 2021 został wybrany prezesem PiS na kolejną kadencję[80].
Jarosław Kaczyński w pierwszej od inwazji delegacji u Wołodymyra Zełenskiego, Kijów, 15 marca 2022 roku. Do ostrzeliwanego miasta delegacja dotarła koleją[81]
Poinwazji Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022, 15 marca tego samego roku wraz z premieremMateuszem Morawieckim, premieramiPetrem Fialą (Czechy),Janezem Jansą (Słowenia) Kaczyński dotarł pociągiem do ostrzeliwanego przez Rosjan Kijowa. Na spotkaniu z prezydentem UkrainyWołodymyrem Zełenskim Kaczyński wezwałNATO do powołania pokojowej misji o charakterze militarnym w celu zatrzymania mordów na ukraińskiej ludności cywilnej. Apel Kaczyńskiego był szeroko komentowany na świecie. W Kijowie Kaczyński zaznaczył, że misje rozjemcze, również prowadzące działania militarne, odbywały się wcześniej i nie wymagają członkostwa państwa, na którego terytorium są prowadzone. Przykładem była interwencja NATO podczaskonfliktu serbsko–kosowskiego w latach 1996–1999, kiedy to myśliwce NATO (głównie amerykańskie), bombardowały serbskie transporty militarne. Dziękując za wizytę prezydent Ukrainy zaznaczył, że ambasadorzy wielu państw opuścili już dawno Kijów, natomiast w mediach odrzucił możliwość misji pokojowej zaproponowanej przez Kaczyńskiego mówiąc, że Ukraina nie potrzebuje zamrożonego konfliktu na terytorium swojego państwa[82]. W osobistym wystąpieniu bezpośrednio Kaczyńskiemu dziękował też mer Kijowa,Witalij Kłyczko. Formalne złożenie wniosku o powołanie pokojowej misji NATO na Ukrainie zapowiedział trzy dni później premier Mateusz Morawiecki, wskazując również na pojawienie się pozytywnej reakcji rządu Danii. Media światowe w przeszłości odnotowywały zaangażowanie Kaczyńskiego w 2013 podczasEuromajdanu[83][84][85][86][87][88]. 1 czerwca 2022Wołodymyr Zełenski odznaczył goOrderem Księcia Jarosława Mądrego drugiej klasy[89].
Prezydent Andrzej Duda na jego własną prośbę[93] odwołał go z funkcji wicepremiera postanowieniem z 17 czerwca 2022[94]; o czym poinformował dzień później w rozmowie wPAP[95]. Kaczyński przestał wówczas pełnić również funkcję przewodniczącego rządowego komitetu ds. bezpieczeństwa.21 czerwca 2023 został ponownie powołany na stanowisko wicepremiera, zastępując czterech polityków dotychczas pełniących tę funkcję[96][97].
Wwyborach w 2023 uzyskał mandat posła na Sejm X kadencji jako lider kieleckiej listy PiS, zdobywając 177 228 głosów[98]. Prawo i Sprawiedliwość otrzymało w nich największą liczbę mandatów i jako pierwsza od 1989 roku partia wygrała wybory parlamentarne po raz trzeci z rzędu, lecz w przeciwieństwie do wyborów w2015 i2019, jej komitet nie uzyskał większości mandatów, co de facto oznaczało utratę władzy. 27 listopada tego samego roku zakończył pełnienie funkcji wicepremiera. Jak przyznał w wywiadzie dlaPolskiej Agencji Prasowej był autorem pomysłu składutrzeciego rządu Mateusza Morawieckiego – gabinetu utworzonego i zaprzysiężonego, mimo większości parlamentarnej uzyskanej przez opozycję[99], który po czternastu dniach upadł nie uzyskawszywotum zaufania[100].
Jako prezes Prawa i Sprawiedliwości oraz poseł na Sejm RP uważany jest za jednego z najbardziej wpływowych polityków w kraju[101]. W czasie rządów kierowanej przez niego partii pojawiły się m.in. głosy mówiące o łamaniu w Polscepraworządności, nastąpiłkryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego[102][103], a także wybuchła afera związana z nielegalną inwigilacją przez służby specjalne polityków opozycji oprogramowaniemPegasus[104] orazafera wizowa[105]. Z zasady obiektywne media publiczne,Telewizja Polska iPolskie Radio, zdaniem wielu niezależnych obserwatorów jawnie popierały rząd i krytykowały opozycję, a kierowane były przez osoby bezpośrednio lub pośrednio związane z reprezentowaną przez niego opcją polityczną[106][107][108]. Pejoratywne określenie ideologii Kaczyńskiego, stosowane przez niektórych przeciwników jego polityki, to „kaczyzm”[109][110].
W 2019 opublikowane zostały nagrania, na których Kaczyński omawia z biznesmenem planowaną budowę komercyjnych budynków. Głosy krytyczne podnosiły, że polityk w ogóle nie powinien takich rozmów przeprowadzać, gdyż stoją w sprzeczności z duchem ustawy omawiającej finansowanie partii politycznych, negatywnie oceniały takie związki polityki z biznesem, a zwłaszcza uzależnianie sukcesu planowanego biznesu od sukcesu politycznego PiS. Z kolei zwolennicy Kaczyńskiego zwracali uwagę na kulturę wypowiedzi, brak przekleństw i brak złamania litery prawa przez Kaczyńskiego[126]. Zwrócono również uwagę na podporządkowanie systemu bankowego władzy politycznej, umożliwiające reprezentującym ją ludziom usługi bankowe niedostępne dla innych obywateli bądź w niezależnych od władzy bankach[127]. Rozważano także możliwość spowodowania przez ujawnienie nagrań kryzysu politycznego władzy PiS[128].
Jarosław Kaczyński podczas pracy w Sejmie korzysta z usług prywatnej firmy ochroniarskiej Grom Grup, mimo obecności w tym gmachuStraży Marszałkowskiej, oraz przysługującej mu ochronyBOR/SOP[139].
Roman Giertych złożył w lipcu 2024 w prokuraturze zawiadomienie o możliwości popełnienia przez Kaczyńskiego przestępstwa polegającego na niepowiadomieniu organów ścigania o tym, żeFundusz Sprawiedliwości może być wykorzystywany na cele wyborcze[140].
6 marca 2025 roku w Sejmie RP przegłosowano odebranie immunitetu poselskiego Jarosławowi Kaczyńskiemu w związku z przesłuchaniem przed komisją śledczą ds. Pegasusa. Za uchyleniem immunitetu Kaczyńskiemu głosowało 236 posłów, przeciw było 200, a 3 osoby wstrzymały się od głosu[141].
Czas na zmiany: z Jarosławem Kaczyńskim rozmawiają Michał Bichniewicz i Piotr M. Rudnicki, Wydawnictwo: Editions Spotkania, Warszawa 1993,ISBN 83-85195-99-8.
Pradziadek Jarosława po mieczu, Piotr Kaczyński (1857–?) był oficeremcarskiej armii, zasłużonym wwojnie turecko-rosyjskiej[169]. Pochodził z rodziny szlacheckiejKaczyńskich herbu Pomian, wywodzącej się zKaczyna Starego iKaczyna-Herbasów w ziemi łomżyńskiej[170]. Piotr żonaty był z Zofią z Gutkowskich (ok. 1861–?), a z ich małżeństwa urodził się Aleksander, dziadek Jarosława. Aleksander był urzędnikiem kolejowym, zaś jego żona Franciszka, babcia Jarosława, miała spory majątek podOdessą[171]. Tuż po ślubie[169], dziadkowie Jarosława osiedlili się wGrajewie podpruską granicą. Tam urodził się ich syn,Rajmund, którego dwójka rodzeństwa: siostra i brat, zmarli w młodości[171].
Filmografia
Jarosław Kaczyński wystąpił w fabularnej baśni (razem z bratem bliźniakiem Lechem Kaczyńskim):
O dwóch takich, co ukradli księżyc (12 listopada 1962), reżyseria:Jan Batory[172].
Jest bohaterem filmu dokumentalnego:Lider (26 września 2011)[173].
W kulturze masowej
Film
W latach 2017–2019 głównym bohaterem polskiegopolitycznokomediowegoserialu internetowegoUcho Prezesa był przywódca pewnej partii wzorowany na osobie Jarosława Kaczyńskiego. W postać tę wcielił się twórca serialuRobert Górski[174]. Akcja rozgrywa się głównie w gabinecie tytułowego prezesa, przyulicy Nowogrodzkiej w Warszawie, gdzie przyjmuje on różnych gości. Najczęściej są nimi politycy obozu rządzącego[175], którym wydaje polecenia lub słucha ich sprawozdań z podejmowanych działań.Adam Bielan poinformował, że Jarosław Kaczyński wkrótce po premierze dwóch pierwszych odcinków obejrzał je i nie miał zastrzeżeń do przedstawionych postaci[176], w tym do siebie samego. Kaczyński zwrócił jedynie uwagę, że w serialu błędnie pokazano, że jego kot pije mleko, podczas gdy dorosłe koty tego nie robią[177].
W telewizyjnym programie satyrycznym emitowanym w latach 1991–1994Polskie zooMarcina Wolskiego Jarosław Kaczyński został przedstawiony jakochomik[178]. Razem z czołowymi politykami początku XXI wieku był bohaterem serialu animowanegoSaloon gier (emisja: w 2005 wTVP i w 2008 wPolsacie)[179][180]. Bywał wielokrotnie parodiowany w kabaretach, m.in. w programieRozmowy w tłoku (2006–2011; od III do XII serii)Szymona Majewskiego, gdzie w jego postać wcielał sięMichał Zieliński[181].
Postać Jarosława Kaczyńskiego często wykorzystywali znani polscy muzycy.
Animowana postać Kaczyńskiego pojawiła się obok wielu innych postaci ze świata polityki wteledysku do piosenkiMacieja Maleńczuka pt.Fajnie z albumuThe Ant[183]. Kaczyński jest w nim przedstawiony w dwóch postaciach – jako matrioszka mówiąca jego znane cytaty oraz w telewizorze, jakoWojciech Jaruzelski ogłaszający wprowadzeniestanu wojennego[184].
UtwórPrezesMichała Wiśniewskiego stanowi atak na osobę Kaczyńskiego, choć w tekście nie pada jego nazwisko[187].
PiosenkaTwierdza 2020 zespołuBig Cyc opowiada o Kaczyńskim, którego nagrania pojawiają się w teledysku[188].
Teledysk do piosenkiKazika Staszewskiego i grupy SatoriOddział Beznadziejnych Przypadków ukazuje postać stylizowaną na Kaczyńskiego grającą w szachy, podczas gdy dookoła padają martwi lekarze. Utwór atakuje działania rząduPiS wobecpandemiiCOVID-19 oraz oskarżaną o propagandęTVP[189].
Komiks
Jarosław Kaczyński jest pierwowzorem epizodycznej postaci Bullduck’a, członka gangu motocyklowego z miasteczka Twinducks, w komiksieFunky Koval „Wbrew sobie”[190]. Postać Jarosława Kaczyńskiego pojawia się także w komiksachLikwidator – Prawda smoleńska,Likwidator kontra Kaczystan iLikwidator kontra Dobra Zmiana z seriiLikwidatorRyszarda Dąbrowskiego[191].
↑Sławomir Cenckiewicz, Anna Piekarska, Adam Chmielecki, Janusz Kowalski,Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949–2005, Zysk i S-ka, Poznań 2013, s. 339–359,ISBN 978-83-7785-229-3.
↑Teresa Bochwic,Odwrotna strona medalu. Z Jarosławem Kaczyńskim rozmawia Teresa Bochwic, Oficyna Wydawnicza „Most”, Wydawnictwo Verba, Warszawa 1991, s. 66,ISBN 83-85061-18-5.
↑ViolettaV.KrasnowskaViolettaV.,Biedny prezes, „Polityka”, 6 (3197), 6 lutego 2019, s. 14–16.
↑Teresa Bochwic,Odwrotna strona medalu. Z Jarosławem Kaczyńskim rozmawia Teresa Bochwic, Oficyna Wydawnicza „Most”, Wydawnictwo Verba, Warszawa 1991, s. 5,ISBN 83-85061-18-5.
↑Wańka wstańka. „Wprost” nr 29/2010. [dostęp 2011-09-13].
↑NicolasN.RichardsonNicolasN.,Jaki kryzys konstytucyijny?, [w:]JoJ.Harper,Nieliberalna Rewolucja w Polsce, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2020, s. 111–119,ISBN 978-83-65390-33-2(pol.).
.jpg)
.JPG)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
