Hus przyczynił się dokodyfikacji literackiegojęzyka czeskiego. Przypisuje mu się autorstwo traktatuDe Ortografia Bohemica, w którym wyłożone zostały m.in. zasady użyciaznaków diakrytycznych. Jego aktywność pisarska przyczyniła się do rozkwitu polemicznej literatury czeskiej, dzięki czemu język czeski stał się w XV wieku najbardziej rozwiniętym językiem słowiańskim. Niektóre elementy czeskiej (husyckiej) pisowni przeniknęły do ortografiipolskiej.
Kościoły protestanckie uznają Jana Husa za bohatera wiary i męczennika. Wkościołach anglikańskich jest on uznawany za świętego.Luteranie i anglikanie wspominają życie Jana Husa 6 lipca, nawiązując do spalenia go żywcem na stosie 6 lipca 1415 roku.
Dla Czechów Hus jest częścią panteonu narodowego. Stojąc w jednym rzędzie z księciemWacławem, cesarzemKarolem IV i prezydentemTomášem Masarykiem, jest jedną z najważniejszych postaci czeskiej historii[5].
Urodził się w 1370 roku wHusincu[6]. Pierwsze nauki pobierał w szkole parafialnej, a następnie został wysłany na studia naUniwersytecie Praskim[6]. W 1393 roku uzyskałbakalaureat zesztuk wyzwolonych, a rok później zteologii[6]. W 1398 roku został profesorem, dzięki czemu trzy lata później objął funkcję dziekana wydziału filozofii[6]. Również w 1401 roku przyjąłświęcenia kapłańskie i został kaznodzieją wKaplicy Betlejemskiej[7]. Od października 1402 do kwietnia 1403 pełnił funkcjęrektora uniwersytetu[8]. Podczas studiów zapoznał się z poglądamiMacieja z Janowa iJohna Wycliffe’a i sam zaczął je popierać[9]. W swoich kazaniach nawoływał do reformy Kościoła poprzez ukrócenie nadmiernych przywilejów ibogactwa duchownych, likwidacjisymonii i powrót do ewangelicznegoubóstwa (co opisał w dziele „De Ecclesia”)[9]. Krytykował także zwierzchnośćpapieża nad władzą świecką i jego prymat – uważał, że właściwą głową Kościoła jestChrystus[10]. Za największe zagrożenie uważał symonię, lecz twierdził, że jedynie władca świecki i szeregowe duchowieństwo jest w stanie się temu przeciwstawić[11]. Nie podważał natomiastdogmatu eucharystycznego, twierdzącego, że w konsekrowanejHostii znajduje się Ciało i Krew Jezusa[12]. Jednak uważał, że po konsekracji Hostia jest chlebem oraz Ciałem Chrystusa (opisał to w dziele „De corpore Christi”), przez co ściągnął na siebie gniewarcybiskupa Pragi, który twierdził, że po konsekracji Hostia jest wyłącznie Ciałem Chrystusa[13].
Podjął także wysiłek kodyfikacjijęzyka czeskiego[14]. Na uniwersytecie posługiwał sięłaciną, jednak kazania głosił po czesku, a także ułożył czeskie pieśni adwentowe i wielkanocne: „Przybądź Jezu, prosimy Cię”, „Jezu Chryste szczodry książę”, „Powstał Bóg z martwych”, „Jezus Chrystus nasze zbawienie”, „Nie będziesz mieć Bogów innych”, „Po śmierci zobaczymy Pana” i „Królu sławny, Chryste dobry”[14]. W 1406 roku wydał dzieło „Ortographia bohemica” (cz.Abeceda), w którym zawarł regułydiakrytyczne liter, a następnie dokonał korekty czeskiej wersjiNowego Testamentu[15].
Początkowo kazania Husa były odbierane pozytywnie, zarówno przez królaWacława IV, jak i arcybiskupa praskiegoZbynka z Hasenburka[16]. Z nominacji tego ostatniego, Jan został wysłany do zbadania rzekomych cudów w Villsnack, gdzie Hostie miały mieć ślady krwi Jezusa[16]. Po zbadaniu sytuacji, stwierdził, że jest to mistyfikacja i zabronił pielgrzymować do tego miejsca[16]. W 1407 roku relacje ze Zbynkiem znacznie się pogorszyły, ponieważ Hus wystąpił w obronie Stanislava ze Znojma, a także skrytykował niemoralne życie duchowieństwa[17]. Rok później odbyła się publiczna dyskusja, przygotowująca dosoboru w Pizie, w której miano zdecydować o potępieniu dzieł Wycliffe’a[17]. Husowi i jego zwolennikom znacznie ograniczano swobodę wypowiedzi[17]. Nadto, król Wacław IV, potrzebujący wsparcia uniwersytetu (poprzez wydaniedekretu kutnohorskiego), chciał zakończeniaschizmy zachodniej poprzez obalenie papieżaGrzegorza XII i antypapieżaBenedykta XIII[18]. Hus popierał jego plany, czym ściągnął na siebie gniew Zbynka z Hasenburka, który zagroził mu odebraniem Kaplicy Betlejemskiej[18]. Sobór pizański pogłębił kryzys, gdyż wybrał nowego antypapieżaAleksandra V, po którego stronie opowiedzieli się Czesi[19]. Aleksander powołał komisję do spraw zbadania herezji Wycliffe’a w Czechach, co wywołało gwałtowny sprzeciw króla[19]. Komisja orzekła, że nauki Anglika są sprzeczne z doktryną Kościoła i wszystkie księgi powinny zostać spalone, a kazania na jego temat zakazane[20]. Pracownicy uniwersytetu oraz Hus i jego zwolennicy zaprotestowali i odwołali się od tej decyzji najpierw do arcybiskupa, a potem do antypapieżaJana XXIII[21]. 16 lipca 1410 roku Zbyněk postanowił publicznie spalić książki, a dwa dni później rzuciłklątwę na Husa[21]. Wobec tego, Wacław IV nakazał wypłacenie ze skarbca biskupiego odszkodowania za spalone księgi[21]. Krótko potem do Czech przybyli wysłannicy papiescy i para królewska, zwróciła się do nich o opinię[22]. Legaci odrzucili nauki Husa, oskarżyli Królestwo o herezję i nakazało kaznodziei udać się do papieża, aby tam oczyścić się z zarzutów[22]. Król odesłał urzędników i napisał list do papieża, potępiający ich działanie, prosząc by wysłał kompetentnych wysłanników oraz by Hus nie musiał wyjeżdżać z Czech w obawie o jego bezpieczeństwo[23].
Antypapież Jan wyznaczył komisję, której przewodniczył kardynał obediencji pizańskiejFrancesco Zabarella(inne języki)[24]. Ponieważ komisja zwlekała z wydaniem wyroku, 14 kwietnia 1411 roku Zbyněk z Hasenburka polecił ogłosić obłożenie anatemą Husa we wszystkich kościołach w Pradze[24]. Dodatkowo, aby zniechęcić prażan do kaznodziei, zakazał udzielać sakramentów[25]. Wobec tego król postanowił zarekwirować kasę kościelną[25]. Ze względu na to, że nowy król niemieckiZygmunt Luksemburski pogodził się ze swoim przyrodnim bratem Wacławem IV, arcybiskup wycofał się z części oskarżeń i cofnął klątwę[25]. Rok później została ogłoszona bulla, która pozwalała sprzedawać odpusty, celem zbiórki środków na wyprawę przeciwkokrólowi NeapoluWładysławowi I[26]. Hus ostro skrytykował ten pomysł i zorganizował manifestację na uniwersytecie[26]. Oprócz tego, kwestia odpustów pojawiała się także na kazaniach[27]. Po pewnym incydencie, gdy trzech zwolenników Husa, Marcin, Staszek i Janek zostali skazani na śmierć, kaznodzieja udał się do ratusza i wziął całą winę na siebie, aby uchronić skazanych przed wyrokiem[28]. Mimo próśb, młodzieńcy zostali uśmierceni[25]. Wskutek tego opuścił Pragę i powrócił w sierpniu 1412 roku[29]. Wkrótce potem antypapież Jan rzucił następną klątwę na Husa i zapowiedział, że w ciągu 20 dni ma się oczyścić, bo w przeciwnym razie w Pradze nie będzie się udzielać sakramentów[29]. W grudniu Jan opuścił Pragę i przebywał na Kozim Hradku, a potem na Krakovci[30].
W lutym 1413 roku zebrał się synod, na którym strona teologiczna i husyci byli reprezentowani przez znanych teologów[31]. Ponieważ nie udało się wypracować kompromisu, powołano specjalną komisję, w skład której wchodzili m.in. dawni zwolennicy HusaŠtěpán z Pálče i Stanislav ze Znojma (obaj porzucili jego nauki i stali się jego wrogami) oraz zwolennik oskarżonegoJan z Jesenice[32]. Komisja nie osiągnęła jednak porozumienia, wobec czego król ją rozwiązał[32]. W tym samym roku, do Husa dotarła wiadomość od Zygmunta Luksemburskiego o nakazie stawienia się na nowymsoborze[33]. 11 października wyruszył doKonstancji[34], a tydzień później otrzymał od króla Zygmuntalist żelazny[35]. 5 listopada przybył do miasta, a cztery dni później, ze względu na liczne prośby, anatema została zawieszona[35]. 28 listopada został wezwany na przesłuchanie, które dotyczyłotranssubstancjacji i boskiej natury Jezusa[36]. Poskutkowało to zamknięciem Husa w dominikańskim klasztorze[37]. Tam miała go przesłuchać papieska komisja, jednak w grudniu zachorował i przesłuchanie trzeba było odłożyć o dwa miesiące[38]. Gdy komisja skończyła przesłuchanie, spośród 42 zarzutów o herezję, w mocy utrzymała 10[39].
Ponieważ w trakcie soboru dwóch papieży abdykowało Hus został więźniem cesarza[40]. Zygmunt, pomimo nalegań ze strony czeskiej szlachty, oddał go pod władzę biskupa Konstancji[40]. W międzyczasie powołano kolejną komisję do spraw zbadania nauk Wycliffe’a i Husa, w której zasiadali m.in.:Jan Gerson iPierre d’Ailly[41]. Tuż przed przesłuchaniem 5 czerwca 1415 roku, lektor Oldřich odkrył podpisany zawczasu wyrok na Husa[42]. Dwa dni później odbyło się drugie przesłuchanie dotyczące transsubstancjacji, w którym Hus zdecydowanie odciął się od nauk Wycliffe’a[43]. Ostatnie przesłuchanie odbyło się 8 czerwca, gdzie omawiano kwestię prymatu papieża i jego zwierzchności nad władzą świecką[44]. Jan powtórzył swój pogląd, że to cesarz i królowie powinni mieć prawo do kontroli duchowieństwa[45]. Komisja po naradzie przedstawiła dwa wyjścia: albo odwoła swoje tezy, albo zda się na wyrok soboru[46]. Kaznodzieja postanowił bronić swoich przekonań, pomimo rad Zygmunta, by tego nie robił[47]. 18 czerwca władze soboru przedstawiły mu ostateczne ultimatum, aby odwołał swoje tezy bądź poddał się karze[48]. 1 lipca Hus przesłał odpowiedź odmowną[49]. Cztery dni później sobór złagodził nieco stanowisko i nakazał odwołanie tylko części tez (pozostałe Hus uważał ze niesłusznie mu przypisane przez przeciwników), jednak Jan ponownie odmówił[50]. 6 lipca odczytano wyrok, w którym oficjalnie potępiono jego tezy, a jego księgi uznano za heretyckie[51]. Podjęto decyzję o pozbawieniu go stanu duchownego, na głowę założono mu koronę z wizerunkiem trzech diabłów i wydano wyrok śmierci[52]. Następnie Hus został wyprowadzony poza bramy miasta, gdzie miał zostaćspalony na stosie[53]. Przed śmiercią odmówił wyspowiadania się, twierdząc, że nie ma grzechów ciężkich[53]. Został obnażony z szat i po raz kolejny poproszony o odwołanie swoich nauk, co pozwoli mu zachować życie[53]. Ten ponownie odmówił, wobec czego kat wykonał wyrok i spalił kaznodzieję, który podczas płonięcia śpiewał pieśni religijne[54]. Po jego śmierci pal ze szczątkami został obalony na ziemię, a strażnicy ponownie je podpalili, zaś kości i czaszkę rozbili kijami i następnie wrzucili doRenu[54].
W następstwie spalenia na stosie Jana Husa wybuchło powstanie w Pradze, które ogarnęło całe Czechy i stało się początkiemwojen husyckich[55].
Ukształtował się również w Czechach odrębnyKościół husycki (mimo iż nie było to bezpośrednim zamiarem Husa), który udzielał wiernym komunii pod dwiema postaciami i który uznał Husa iHieronima z Pragi za męczenników, a następnie stopniowo stworzył doktrynę podobną do późniejszegokalwinizmu. Wyznawcy tego Kościoła to znani wPolsce, Niemczech i wielu innych krajachbracia czescy (znani później jakobracia morawscy).Kościół husycki odrodził się wCzechosłowacji w 1920, a wspólnoty braci morawskich istnieją w wielu krajach świata. Trwałym skutkiem epoki wojen religijnych pozostał na ogół niechętny stosunek Czechów doKościoła rzymskokatolickiego.
Janowi Husowi przypisuje się powiedzenie:O, sancta simplicitas –O, święta naiwności – ponoć wypowiedziane przez niego na stosie, a odnoszące się do starej kobiety, która pobożnie pomagała podkładać chrust pod jego stos. Używał też często zaczerpniętego z3 Księgi Ezdrasza (3,12) zdaniaVeritas omnia vincit (prawda wszystko zwycięży), które dostało się w skróconej formie na flagęczechosłowackich orazczeskich prezydentów[56][57].
