Ten artykuł dotyczy oficera piechoty. Zobacz też: inne postaci noszące imię i nazwiskoJan Chodźko. Jan Chodźko-Zajko w mundurze podpułkownika 58 pułku piechoty (1928–1929) | |||
 podpułkownik piechoty | |||
| Data i miejsce urodzenia | 22 lipca 1890 | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | wiosna 1940 | ||
| Przebieg służby | |||
| Siły zbrojne | |||
| Jednostki | |||
| Stanowiska | komendant miasta | ||
| Główne wojny i bitwy | I wojna światowa | ||
.jpg) | |||
| Odznaczenia | |||
        | |||
| |||
Jan Chodźko-Zajko[a], ps.Zajączek (ur.10 lipca?/22 lipca 1890[2] wSopoćkiniach, zm. wiosną1940 wCharkowie) –podpułkownik piechotyWojska Polskiego, działacz niepodległościowy,kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiarazbrodni katyńskiej.
Syn Józefa i Anny z domu Szukieć urodzony 22 lipca 1890 w Sopoćkiniach, w ówczesnympowiecie augustowskimguberni suwalskiej[3][4]. W 1911, po złożeniu egzaminu z zakresu szkoły średniej wMoskwie, został powołany doarmii rosyjskiej i wcielony do 13 pułku strzelców syberyjskich (ros. 13-й Сибирский стрелковый полк), należącego do4 Dywizji Strzelców Syberyjskich[3]. 17 października tego roku został mianowany młodszym podoficerem[2]. Od 1914 w szeregach 15 kompanii tego oddziału walczył nafroncie[3][2]. 30 września 1915 został mianowanychorążym ze starszeństwem z 8 lipca 1915[2]. 21 sierpnia 1916 został mianowanypodporucznikiem ze starszeństwem z 9 lutego 1916[2][b]. Był trzykrotnie ranny[3]. W lipcu 1917 został wybrany delegatem do Komitetu WykonawczegoZwiązku Wojskowych Polaków12 Armii[3]. W komitecie pełnił funkcję sekretarza i oficera łącznikowego[3]. 13 września 1917 został awansowany na stopieńsztabskapitana[3].
18 grudnia 1917 został wezwany do sztabuI Korpusu Polskiego w Rosji i wyznaczony emisariuszem na front północny[3]. W marcu 1918, w drodze powrotnej do korpusu, został zatrzymany przez Niemców i internowany wGrodnie[3]. 6 maja tego roku, po uwolnieniu, przybył do korpusu, został zaliczony doLegii Rycerskiej i przydzielony do wydziału spraw poufnych2 Dywizji Strzelców Polskich[3]. W tym samym czasie związał się zPolską Organizacją Wojskową[3]. Z polecenia kapitanaTadeusza Lechnickiego zajmował się wywożeniem i magazynowaniem broni i materiałów wybuchowych[3]. W czerwcu 1918, po kapitulacji korpusu, razem z kapitanem Lechnickim wyjechał zBobrujska doKijowa, gdzie został oficerem do zleceń ówczesnego komendanta placu, kapitanaLeopolda Lisa-Kuli[3]. Przybrał pseudonimZajączek[3]. 4 sierpnia na własną prośbę został odkomenderowany do Organizacji Werbunkowo-Agitacyjnej i wyznaczony na stanowisko oficera do zleceń pułkownikaLeona Bobickiego[3]. 10 sierpnia pułkownikMichał Rola-Żymierski powierzył mu funkcję oficera łącznikowegoII Korpusu Polskiego w Rosji z generałemLucjanem Żeligowskim na Kubaniu[3]. W czasie pełnienia tej funkcji był aresztowany przezbolszewików (dwukrotnie, wBriańsku iOrle),Petlurowców (wKonotopie) i Austriaków na stacji kolejowejSynelnykowe[3].
W grudniu 1918 został mianowany komendantem sztabu4 Dywizji Strzelców Polskich, a w lutym 1919 dowódcą kompanii sztabowej dywizji[3]. 28 marca tego roku został przeniesiony do13 pułku strzelców polskich i odkomenderowany do szkoły oficerskiej 4 DSP w charakterze frekwentanta[3][c]. Razem z 4 Dywizją generałaLucjana Żeligowskiego wrócił do Polski[3]. 8 lipca 1919 został przydzielony do30 pułku piechoty na stanowisko dowódcy kompanii[3]. Nawojnie z bolszewikami dowodził III batalionem 30 pp[3]. Wyróżnił się 7 czerwca 1920 w boju oHermanowicze[3]. 23 grudnia 1920 dowódca 30 pp, podpułkownikKazimierz Jacynik sporządził wniosek na odznaczenie orderem „Virtuti Militari”, w którym napisał: „dnia 7 czerwca 1920baon otrzymał rozkaz zaatakowania Hermanowicz. Na wschód od folwarkuPodolszczyzna, w lasku odrzucony w poprzednim dniu, nieprzyjaciel zgromadził nocą znaczne siły i umocnił linię lasu około 20 karabinami maszynowymi. Po walce ogniowej poprowadził kpt. Chodźko swój batalion doataku na bagnety, przy czym wzięto 37 jeńców i 5 karabinów maszynowych. Brawura i szybka orientacja kpt. Chodźki spowodowała ten sukces”[3].
Od 1 grudnia 1920 do 15 marca 1921 był słuchaczem kursu dowódców batalionów wRembertowie, a po jego ukończeniu ponownie objął dowództwo III baonu 30 pp[3]. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniumajora ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 348. lokatą w korpusie oficerów piechoty[6][7]. 22 lipca tego roku ogłoszono jego przeniesienie do1 pułku piechoty Legionów w Wilnie i zatwierdzenie na stanowisku dowódcy batalionu[8][d]. Później został przydzielony do Rezerwy Oficerów Sztabowych przyDowództwie Okręgu Korpusu Nr III w Grodnie[9]. Z dniem 1 marca 1924 został przydzielony do macierzystego 1 pp Leg., „ponad etat, bez wyznaczenia funkcji do czasu dalszych zarządzeńMSWojsk.”[10][11] 1 grudnia 1924 prezydent RP nadał mu stopień podpułkownika z dniem 15 sierpnia 1924 i 96. lokatą w korpusie oficerów piechoty[12][13][14]. 22 maja 1925 ogłoszono jego przeniesienie do10 pułku piechoty w Łowiczu i zatwierdzenie na stanowisku zastępcy dowódcy pułku[15][e]. W styczniu 1927 został przeniesiony do58 pułku piechoty w Poznaniu na stanowisko zastępcy dowódcy pułku[16][17][f]. 24 października 1929 został przeniesiony do52 pułku piechoty w Złoczowie na stanowisko dowódcy pułku[3][18][19]. Obowiązki dowódcy pułku łączył z społeczną funkcją zastępcy prezesa zarządu Komitetu Powiatowego Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego wZłoczowie[3]. W 1937 został mianowany komendantemMiasta Lwów[20][21].
W czasiekampanii wrześniowej 1939 pełnił służbę na stanowisku komendanta Garnizonu Lwów i wziął udział wobronie miasta[22]. Po kapitulacji załogi miasta dostał się do niewoli sowieckiej i został osadzony w obozie jenieckim wStarobielsku[4]. Wiosną 1940 został zamordowany przez funkcjonariuszyNKWD wCharkowie[4]. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych wPiatichatkach, gdzie od 17 czerwca 2000 mieści się oficjalnieCmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie[23]. Figuruje na tzw.liście Gajdideja pod pozycją 3567[24].
5 października 2007 minister obrony narodowejAleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopieńpułkownika[25]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Był żonaty z Janiną z Chrystowskich (1901–1987), z którą miał syna Witolda Józefa (ur. 1926) i córkę Danutę Janinę (ur. 1928)[3][26]. Żona z dziećmi została 13 kwietnia 1940 deportowana do Kożzawodu Kirpicznyj Zawod 1 wsemipałatyńskim obwodzieKazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, gdzie przebywała do 1942[27][28]. Później żona z córką zostały ewakuowane zZSRR do obozu Koja wUgandzie, a syn doTeheranu[29][30].
