 Jak-12 – wariant bazowy wMuzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie | |||
| Dane podstawowe | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Producent | |||
| Typ | jednosilnikowy zastrzałowygórnopłat | ||
| Konstrukcja | metalowa | ||
| Dane techniczne | |||
| Napęd | 1silnik gwiazdowy AI-14R | ||
| Moc | |||
| Wymiary | |||
| Rozpiętość | 12,6 m | ||
| Długość | 9,0 m | ||
| Wysokość | 3,12 m | ||
| Powierzchnia nośna | Jak 12M: 23,8 m² | ||
| Masa | |||
| Własna | Jak 12M: 1026 kg | ||
| Startowa | Jak 12M: 1450 kg | ||
| Osiągi | |||
| Prędkość maks. | Jak 12M: 182 km/h | ||
| Prędkość przelotowa | Jak 12M: 160 km/h | ||
| Prędkość wznoszenia | Jak 12M: 4,1 m/s | ||
| Pułap | Jak 12M: 4169 m | ||
| Zasięg | Jak 12M: 765 km | ||
| Długotrwałość lotu | Jak 12M: 3 h | ||
| Rozbieg | Jak 12M: 126 m | ||
| Dobieg | Jak 12M: 90 m | ||
| Dane operacyjne | |||
| Użytkownicy | |||
| ZSRR,Czechosłowacja,Jugosławia,Węgry,Polska | |||
| Rzuty | |||
 | |||
| |||
Jak-12 (ros. Як-12) –radzieckisamolot wielozadaniowy z 1947, skonstruowany przez biuro konstrukcyjneAleksandra Jakowlewa, produkowany na licencji także w Polsce i używany m.in. w polskim lotnictwie wojskowym i cywilnym.
Samolot został skonstruowany przez biuro konstrukcyjne Aleksandra Jakowlewa w odpowiedzi na złożone w roku 1944 zapotrzebowanie na samolot wielozadaniowy, przeznaczony zarówno dla lotnictwa wojskowego jak i cywilnego. Miał służyć jakosamolot łącznikowy, lekki samolot pocztowo-pasażerski isamolot szkolny waeroklubach, częściowo zastępując przestarzałydwupłatPo-2 i budowany w małej serii przed wojną samolot JakowlewaAIR-6. Jako pierwszy, Jakowlew zaprojektował 4-miejscowygórnopłatJak-10 (oznaczony początkowo Jak-14), któregoprototyp ukończono w styczniu 1945. Jednocześnie, zaprojektował oparty na tym samymkadłubie 4-miejscowydolnopłat z chowanympodwoziem Jak-13. Oba samoloty posiadały silnik gwiazdowy M-11M o mocy 145 KM. Pomimo nieco gorszych osiągów, Jak-10 miał lepsze własności startu i lądowania i po próbach porównawczych, został skierowany do produkcji.
Po wyprodukowaniu niewielkiej serii samolotów Jak-10, w 1947 samolot przekonstruowano, wyposażając go w mocniejszy silnik M-11FR (160 KM), kadłub o nieco innym obrysie, większeusterzenie i nowe skrzydło ze stałymislotami. Nowy samolot oznaczonoJak-12. Wyprodukowano następnie 788 sztuk podstawowego modelu Jaka-12, większość dla wojska w wersji łącznikowej i obserwacyjnej, a część samolotów w wersjach:sanitarnejJak-12S,rolniczejJak-12SCh iwodnosamolotuJak-12GR. Jak-12, podobnie jak Jak-10, odznaczał się 5-cylindrowym silnikiem gwiazdowym z indywidualnymi osłonamicylindrów, miał on konstrukcję mieszaną.
W latach 50. opracowano nową generację samolotu Jak-12, o konstrukcji całkowicie metalowej i z nowym silnikiem gwiazdowym AI-14R o mocy 260 KM, obudowanym tym razem jednolitą metalową osłoną. Nieco zwiększono też wymiary samolotu i wprowadzono 3 miejsca pasażerskie. Nową wersję, oznaczonąJak-12R, przyjęto od 1952 do masowej produkcji. Po dalszym wzmocnieniu konstrukcji i innych drobnych zmianach, do produkcji w 1955 wprowadzono wersję zmodyfikowanąJak-12M, różniącą się wizualnie płetwą przed statecznikiem pionowym. Samolot zyskał większą uniwersalność, mógł zostać w krótkim czasie przystosowany do zadań łącznikowych, sanitarnych lub rolniczych. Jak-12M stał się najliczniej produkowanym wariantem samolotu.
Ostatnią, produkowaną od 1957 wersją samolotu był ulepszonyJak-12A. Był on dopracowany aerodynamicznie; kadłub samolotu stał się bardziej wysmukły, zmniejszono przekrój osłony silnika. Dzięki temu poprawiły się osiągi i udźwig samolotu. Prostokątne skrzydło otrzymało trapezowy obrys końcówek, podparte było jednymzastrzałem zamiast dwóch i wyposażone w automatyczne sloty. Usterzenie poziome otrzymało obrys trapezowy zamiast prostokątnego. Wzbogacono wyposażenie pilotażowe i nawigacyjne samolotu, zamiast drążka sterowego zastosowanowolant. W ZSRR zbudowano łącznie 3801 samolotów Jak-12 (w tym 3013 wersji R, M i A).
Opracowano też wersjęJak-12B, zbudowaną w układziedwupłata, z małymi dolnymi skrzydłami, lecz z powodu pogorszonych osiągów, pomimo polepszonych charakterystyk startu i lądowania, nie weszła ona do produkcji.
Samoloty Jak-12M budowano od 1956 na licencji w Polsce w wytwórniWSK-4 na Okęciu, a silniki AI-14R produkowano w WSK-Kalisz. Od 1959 w Polsce produkowano wariant Jak-12A. W Polsce zbudowano 1054 samoloty Jak-12M i 137 Jak-12A, z czego większość wyeksportowano do ZSRR. W 1958 opracowano w Polsce ulepszony wariant rozwojowy Jaka-12, produkowany jakoPZL-101 Gawron.
Samolot Jak-12 produkowano na licencji także wChinach pod nazwąShenyang typ 5.
Samoloty Jak-12 weszły najpierw na wyposażenie radzieckiego lotnictwa wojskowego, jako samoloty łącznikowe iobserwacyjne do korygowania ogniaartylerii. Następnie, zaczęły być wykorzystywane również w radzieckim lotnictwie cywilnym – do lotów pasażerskich i komunikacji, do szkolenia pilotów,skoków spadochronowych i holowaniaszybowców waeroklubachDOSAAF, oraz w lotnictwie sanitarnym i rolniczym.
PozaZSRR samolotów tych używano m.in. wCzechosłowacji,Jugosławii i naWęgrzech, w lotnictwie cywilnym i wojskowym. WChinach używano samolotów licencyjnych.
Pierwsze samoloty w wersji Jak-12 trafiły do polskiego lotnictwa wojskowego w 1951. Od 1956 wprowadzono na uzbrojenie nieliczne samoloty Jak-12R, produkcji radzieckiej. W większej liczbie 51 egzemplarzy weszły na wyposażenie polskiego lotnictwa wojskowego. W 1956 WSK-Okęcie otrzymało zamówienie na produkcję licencyjnych zmodyfikowanych samolotów Jak-12M napędzanych 9-cylindrowym silnikiem gwiazdowym AI-14R, produkowanym w WSK-Kalisz. W latach 1956–1960 WSK-Okęcie wyprodukowało w sumie 1054 samoloty. Część z nich (27 samolotów) była w wersji do szkolenia pilotów, z podwójnymi sterownicami, oznaczana także jako UJak-12M. Od 1959 polskie lotnictwo eksploatowało także 32 samoloty Jak-12A. W polskim lotnictwie wojskowym samoloty Jak-12 używane były do zadań łącznikowych, patrolowych, transportu pasażerów i ładunków oraz do celów sanitarnych. Większość przekazano do lotnictwa cywilnego lub wycofano w latach 60. i 70., pozostałe w latach 80.Aeroklub PRL otrzymał pierwszy samolot w wersji Jak-12 od wojska w 1952 (o znakach SP-ASZ). Kolejne samoloty w wersjach Jak-12M i Jak-12A trafiły do lotnictwa cywilnego, głównie aeroklubów, dopiero od 1956, kiedy podjęto produkcję ich w Polsce. Od 1963 również wojsko zaczęło przekazywać swoje samoloty do lotnictwa cywilnego. W lotnictwie sanitarnym od 1956 używano 18 samolotów Jak-12A i 3 Jaki-12M. W 1983 w Polsce wciąż latało 38 cywilnych Jaków-12M i 18 Jaków-12A. Część samolotów tego typu używana jest w dalszym ciągu, głównie w aeroklubach do szkolenia, lotów pasażerskich lub holowania szybowców (2014). W 1958 opracowano w Polsce ulepszony wariant rozwojowy Jaka-12M, produkowany jakoPZL-101 Gawron. Egzemplarz samolotu Jak-12(SP-CFO) z silnikiem M-11 FR, wyprodukowany w 1952 w ZSRR i sprowadzony do Polski, a następnie przekazany przez wojsko Aeroklubowi PRL, został poddany próbom wytrzymałościowym oraz próbom w locie w celu oceny przydatności tej konstrukcji do holowania szybowców. OrzeczeniaInstytutu Lotnictwa stwierdzały, że konstrukcja kadłuba nie spełnia wymaganych warunków technicznych do wykorzystania maszyny do tego celu. Samoloty Jak-12 z silnikiem M-11 FR będące w posiadaniu APRL dopuszczone były jedynie do lotów treningowych i pasażerskich. W połowie 1959 Zakład WytrzymałościInstytutu Lotnictwa kierowany przez inż.Tadeusza Chylińskiego przeprowadził kontrolne kompleksowe próby statyczne w celu sprawdzenia jakości i zgodności wykonania samolotu Jak-12M z wymaganymi warunkami technicznymi.
Jednosilnikowygórnopłat zastrzałowy konstrukcji metalowej (Jak-12R, M, A) lub mieszanej (Jak-12). Kadłub w wersjach R, M i A: kratownica zrurstalowych, kryta w przedniej częściblachąduralową, w tylnejpłótnem. Skrzydła o obrysie prostokątnym (w wersji Jak-12A – z trapezowymi końcówkami), konstrukcji metalowej, kryte duralem i płótnem. Usterzenie klasyczne. Skrzydło wyposażone wklapy isloty (stałe we wczesnych wersjach, automatyczne w Jak-12A). Zakryta przeszklonakabina czteromiejscowa (w wersji Jak-12 – dwu lub trzymiejscowa) z dwoma fotelami z przodu i kanapą z tyłu. Niektóre wersje miały podwójne sterownice.Podwozie samolotu stałe, klasyczne, z kółkiem ogonowym. Bez uzbrojenia. Samolot był wyposażony wradiostację.
Silnik gwiazdowy, w wersji Jak-12: 5-cylindrowyM-11FR o mocy nominalnej 140 KM i startowej 160 KM (118 kW); w wersjach Jak-12R, M i A: 9-cylindrowyAI-14R o mocy nominalnej 220 KM (161 kW) i startowej 260 KM (191 kW). Silnik w nosie kadłuba. W wersji Jak-12 cylindry z indywidualnymi oprofilowaniami; w wersjach z silnikiem AI-14R silnik w cylindrycznej osłonie, przepływ powietrza regulowany żaluzją.Śmigło dwułopatowe o regulowanym skoku. Dwazbiorniki paliwa w skrzydłach o łącznej pojemności 225 l.
Dla Jaka 12M, w nawiasie różnice dla Jaka 12A.
.svg)
