Język urzędowy –język objęty wyjątkowym statusemprawnym na terenie danegopaństwa lubregionu administracyjnego. Zazwyczaj jest to język używany w krajowych strukturach legislacyjnych, np.parlamencie, choć prawo niektórychkrajów wymaga, bydokumenty urzędowe były przedstawiane również w innych językach.
Z językami urzędowymi są często mylone oficjalnie uznane językimniejszości narodowych. Język oficjalnie uznany w danym kraju, nauczany w szkołach i stosowany w oficjalnych dokumentach, nie musi być językiem urzędowym.
Prawie każde suwerennepaństwo posiada przynajmniej jeden język urzędowy określony wkonstytucji, rządowych dokumentach, stronach internetowych czy innych oficjalnych źródłach. W niektórych krajach język urzędowy nie został oficjalnie określony, a jedynie uzyskał taki statusde facto, np. wSzwecji. Niektóre kraje, np.Albania,Francja czyLitwa, mają tylko jeden język urzędowy pomimo tego, że na ich terytorium powszechnie używa się również innych języków. Są też kraje z więcej niż jednym językiem urzędowym, np.Afganistan,Białoruś,Belgia,Boliwia,Kanada,Finlandia,Indie,Izrael,Malta,Pakistan,Paragwaj,Peru,Południowa Afryka,Singapur czySzwajcaria.
W niektórych państwach, np. wWielkiej Brytanii, język urzędowy nie został określony, choć można tam wskazać jeden,de facto główny język, a także uregulowania i praktyki prawne określające, jaki język powinien być używany w danych sytuacjach.
W krajach takich jakChiny,Irak,Włochy,Filipiny,Rosja czyHiszpania obowiązuje jeden język urzędowy, ale w poszczególnychregionach współistnieją z nim lokalne języki urzędowe.
Językiem urzędowym wielu byłychkolonii jest język niebędący anijęzykiem narodowym, ani najszerzej używanym. Najczęściej jest toangielski,hiszpański,francuski alboportugalski.
Odwrotna sytuacja panuje wRepublice Irlandii, gdzie językiem urzędowym jestirlandzki, chociaż płynnie posługuje się nim mniej niż 10%populacji.Angielski, który jest używany praktycznie przez wszystkich mieszkańców, jest określony przezkonstytucję jako drugi język oficjalny.
W niektórych krajach spór wokół tego, który język powinien być uznany za urzędowy, prowadzi do poważnych konfliktów politycznych.
Popularnie mianem „języka urzędowego” określa się także specyficzną formębiurokratycznegożargonu opartego najęzyku prawniczym, którego konstrukcja i stopień skomplikowania jest ściśle zależny od kultury prawnej danego kraju[1][2].
Wjęzyku polskim typowymi elementami stylu urzędowego są zdania w stronie biernej, zdania bezosobowe (np.uważa się,uprasza się), kalki z języka niemieckiego i rosyjskiego (pozostałość po czasach zaborów – np.zwracam się z uprzejmą prośbą,w odpowiedzi na pismo,w załączeniu), kalki z języka angielskiego (kwota mleczna), bardzo długie i wielokrotnie złożone zdania, przewaga rzeczowników nad czasownikami, nominalizacja (budowanie zdania w oparciu o rzeczowniki odczasownikowe – np.wydanie decyzji poprzedza ocena prawidłowości wykonania czynności ustalenia przebiegu granic nieruchomości), niespotykane w powszechnym języku formy wyrazów (wzbroniony,czasokres[3]), popularne ozdobniki (np.należy zauważyć/podkreślić, iż...)[4][5]. Według zespołu sejmowego przygotowującegoSprawozdanie ze stanu ochrony języka polskiego w latach 2010–2011 utrwalona obecnie urzędowa kultura komunikacji jest wykluczająca i dysfunkcyjna[6].
Długie, wielokrotnie złożone wypowiedzenia, rozbudowane frazy składające się z rzeczowników – to typowe usterki. Szablonowe teksty, w których zamiast konkretu i informacji o czynnościach dominują pojęcia abstrakcyjne, są dla znacznej części społeczeństwa – np. osób starszych czy gorzej wykształconych – zbyt trudne w odbiorze. Powstaje bariera komunikacyjna, której skutkiem jest wykluczenie społeczne.
Mechanizmem ograniczającym w pewnym stopniu barierę języka urzędowego jest tzw.streszczenie w języku niespecjalistycznym oraz szkolenia z komunikacji dla urzędników[8]. W 2012 roku grupa badawcza Logios, w skład której wchodzą naukowcy zUniwersytetu Wrocławskiego i Politechniki Wrocławskiej, udostępniła aplikację FOG-PL umożliwiającą ocenę tekstów pisanych za pomocąindeksu czytelności FOG[9]. W 2012 rokuRzecznik Praw Obywatelskich rozpoczął kampanię „Język urzędowy przyjazny obywatelom”[10][11][12]. Korzystanie z poprawnego i przejrzystego języka jest również ważnym elementemdostępności publikacji i serwisów urzędowych[13].
W 2015 roku izby skarbowe w Poznaniu i Zielonej Górze przeprowadziłytesty porównawcze dwóch wersji pisma wzywającego do uregulowania zaległości podatkowych. Jedna z nich była napisana tradycyjnym biurokratycznym żargonem, druga została zredagowana w języku zrozumiałym dla niespecjalistów. Liczba wpłat od osób, które otrzymały drugie pismo była większa i były one dokonywane szybciej niż wśród odbiorców pierwszego pisma[14].
- ↑Język pism urzędniczych jest tak skomplikowany, że utrudnia prowadzenie biznesu. Forsal.pl, 2012.
- ↑Wśród polskich badaczy administracyjno-prawnej odmiany języka dominuje postulat kształcenia odbiorcy w dziedzinie prawa. (...) W polskim modelu komunikacji urzędowej nadawca zakłada, że to odbiorca musi dołożyć starań, by jego komunikat zrozumieć. Takie założenie każe mu konstruować komunikat nieprzyjazny w tonie.,Milena Hadryan: Demokratyzacja języka urzędowego. Współczesne tendencje polityki językowej w Szwecji i w Polsce. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wydział Neofilologii. Instytut Językoznawstwa, 2012.
- ↑czasokres. [w:]Poradnia językowa [on-line]. PWN. [dostęp 2015-08-31].
- ↑Nasz język urzędowy. Polskie Radio, 2012.
- ↑Jak pisać o funduszach europejskich?. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2010. [dostęp 2012-03-20]. [zarchiwizowane ztego adresu (2011-08-18)].
- ↑Autorzy analizowanych tekstów są widocznie przekonani o tym, że zadaniem instytucji państwowej jest tworzenie komunikatów o najwyższym stopniu oficjalności, odwołujących się do źródeł prawnych. Nie umieją bądź nie chcą albo się boją pisać językiem prostym. Tworzą teksty hermetyczne, przesycone informacją, szablonowe, trudne w odbiorze, bardzo rzadko zróżnicowane w zależności od adresata, co obniża ich skuteczność komunikacyjną. Językiem urzędowym są pisane nawet informacje o bieżących wydarzeniach. Może to osobę mniej sprawną językowo skutecznie zniechęcić do stałego korzystania ze stron internetowych tych instytucji., za:Sprawozdanie ze stanu ochrony języka polskiego w latach 2010–2011. Sejm RP, 2013.
- ↑Jaki jest, a jaki powinien być język tekstów urzędowych. „Przegląd Służby Cywilnej”, 2012. ISSN 2082-193X. brak numeru strony
- ↑Język urzędowy bardziej zrozumiały. Mazowiecki Urząd Wojewódzki, 2011. [dostęp 2012-10-18]. [zarchiwizowane ztego adresu (2013-05-24)].
- ↑FOG-PL. grupa badawcza Logios.
- ↑Język urzędowy przyjazny obywatelom.
- ↑„Nadawcy tych tekstów, czyli urzędnicy nie do końca chyba sobie zdają sprawę do kogo je kierują. Piszą zbyt fachowym lub szablonowym językiem pełnym tzw. brukselizmów, czyli wyrażeń obcojęzycznych, które przyszły do nas wraz z tekstami unijnymi, a można by ich w naszym języku uniknąć. Dobrym przykładem jest tu słowo +dedykowane+ np. w odniesieniu do usługi, podczas gdy prawidłowa forma to «przeznaczone»”, za:Rada Języka Polskiego o poprawności językowej pism urzędowych. Rzeczpospolita, 2013. [dostęp 2013-02-20]. [zarchiwizowane ztego adresu (2013-10-17)].
- ↑Polska czyta umowy: Jednakowoż w szczególności analizując [List]. Gazeta Wyborcza, 2013.
- ↑Piotr Waglowski: Czego człowiek nie rozumie, tym nie włada. Prawo.vagla.pl, 2007.
- ↑Skarbówka eksperymentuje. Wezwania napisane „po ludzku” są efektywniejsze. TVN24bis, 2015.
