Ta strona zawiera symbole fonetyczneMAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znakówUnikodu.
Język polski ma obecnie największą społeczność użytkowników wśród przedstawicielisłowiańszczyzny zachodniej i jest drugim językiem słowiańskim pod względem liczby użytkowników[9][10][11]. Ocenia się, że jestmową ojczystą ok. 44 mln ludzi na świecie[1] (w literaturze naukowej można spotkać szacunki od 39[2][3] do 48 mln[4]). Współcześnie dominuje na tereniePolski, kraju stosunkowo jednolitego pod względem językowym[12]; używany jest także przezdiasporę polską.
Do zapisu języka polskiego służyalfabet łaciński, wzbogacony o dodatkowe znaki diakrytyczne. Język ogólnopolski podlega monitorowaniu iregulacji językowej. Instytucją opiniodawczo-doradczą w zakresie używania języka narodowego jestRada Języka Polskiego, która przygotowuje opinie językowe oraz ustala oficjalne zasady ortografii i interpunkcji[24].
Język polski należy dogałęzi zachodniej w ramach grupyjęzyków słowiańskich (zindoeuropejskiej rodziny językowej)[25][17]. Jest blisko spokrewniony z językami słowackim i czeskim[11][15]. Wraz z nimi tworzy zachodniosłowiańskiekontinuum dialektalne. Polski, czeski i słowacki to tzw.języki typuAusbau, czyli języki, których odrębność jest silnie związana z czynnikami społecznymi, politycznymi i kulturalnymi; istnienie kontinuum dialektalnego utrudnia bowiem wyznaczenie granic międzyjęzykowych na podstawie rozstrzygnięć lingwistycznych, jeśli rozpatrywane są odmiany lokalne. Rozróżnienie między dialektami polskimi a dialektami czeskimi i słowackimi znajduje swoje źródło w istnieniupaństw narodowych, samodzielnychjęzyków standardowych itradycji piśmiennictwa oraz odrębnych słowników, norm ortografii i opracowań gramatycznych[26][27].
Współczesny język polski jest stosunkowo jednolity geograficznie; do zaniku cech regionalnych i dialektalnych przyczyniły się wpływy masowej edukacji i komunikacji oraz zjawisko migracji ludności[15]. Szeroka ekspansja języka standardowego (zwanegopolszczyzną ogólną), używanego na obszarze całej Polski (i niepostrzeganego jako dialekt), doprowadziła do znacznego zatarcia istniejących różnic lokalnych. Cechy regionalne wśród użytkowników polszczyzny w dużej mierze mają charakter leksykalny; z kolei gwary tradycyjne zachowały się w ograniczonym zakresie, zasadniczo wyłącznie na obszarach wiejskich[28]. Dodatkowo w językoznawstwie polskim występuje tradycjanormatywizmu, nastawiona na ochronę czystości i homogeniczności języka narodowego oraz promowanie języka standardowego[29][30].Etnolekt kaszubski, używany na polskim obszarze językowym, jest zaliczany dodialektów języka polskiego lub uważany za odrębny język, w zależności od przyjętej koncepcji[31][32]. O ile pod względem swoich cech kaszubski wykazuje odrębność od języka polskiego, to uwarunkowania socjolingwistyczne sprawiają, że bywa postrzegany jako dialekt polszczyzny; większościowy język polski cechuje się bowiem wyższym stopniem elaboracji i obsługuje wszelkie domeny komunikacyjne na terenie Polski[33].
W 1285 nazjeździe w Łęczycy postanowiono o używaniu języka polskiego obokłaciny w szkołach katedralnych i klasztornych[39].
Liczne zdania w języku polskim zachowały się w rękopiśmiennych księgach sądowych notujących treść procesów, zeznań orazrot sądowych. Zapisane one zostały w XIV i XV wieku, a najwcześniejsze z nich notowane są od 1386 roku wwielkopolskich księgach sądowych (tzw. roty poznańskie)[40].
Pod koniec średniowiecza pojawiają się również pierwszesłowniki języka polskiego. Początkowo rękopiśmienne sporządzane przezskrybów pracujących wskryptoriach, a później także drukowane. Pierwszymi słownikami były słowniki wielojęzyczne, głównie polsko-łacińskie. Pierwszym całkowicie poświęconym słownikiem języka polskiego byłsłownik Samuela Bogumiła Lindego wydany po raz pierwszy w 1810 roku w Warszawie.
Godło Białoruskiej SRR z zawołaniem w języku polskim
Język polski miał również status urzędowego w polskich rejonach narodowych wZwiązku Radzieckim, istniejących w latach 1925–1937. W 1931 rokuBruno Jasieński iTomasz Dąbal proponowali zmiany, polegające na uproszczeniu pisowni i usunięciu liter „ą”, „ę”, „ó”, dwuznaków „ch”, „rz”, „sz” i „cz”, zastąpionych odpowiednio „om” albo „on”, „em” albo „en” (w zależności od wyrazu), „u”, „h”, „ż”, „s”, „c”. Miało to ułatwić naukę języka polskiego. Zmiany te opracowano w 1933 roku i planowano wprowadzić do ortografii polskiej w polskich rejonach narodowychim. Feliksa Dzierżyńskiego iim. Juliana Marchlewskiego[47][48][49].
W roku 2022 dzięki staraniom Fabricio Vicroskiego (Wichrowskiego) i wsparciu BRASPOL – Centralnej Reprezentacji Wspólnoty Brazylijsko-Polskiej, Instytutu Języka Polskiego oraz Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” język polski stał się językiem urzędowym w gminie Aurea[50].
W języku polskim opozycja spółgłosek miękkich i twardych stała sięcechą istotną. Zgłoskotwórczer il przeszły w pary samogłoska +r lub odpowiedniol. Nastąpił teżzanik iloczasu, a wiele spółgłosek miękkich zostało utwardzonych, np. miękkier (zapis:r', np.r’eka –rzeka) przeszło wż (zapis:rz). Wiele spółgłosek miękkich traci miękkość w wygłosie (np. końcowe miękkiew w nazwach typuWrocław, w przypadkach zależnych nadal jest miękkie –we Wrocławiu). Pierwszy traktat o ortografii polskiej napisał ok. 1455 polski językoznawca i gramatykJakub Parkoszowic, który wzoremJana Husa postawił sobie zadanie przystosowaniaalfabetu łacińskiego do oznaczania w piśmie głosek polskiego języka[51][52].
Dialekt ogólnopolski formował się na gruncie gwar używanych wWielkopolsce iMałopolsce, później na fundamencie gwar mazowieckich i kresowych[53].Na kształt polszczyzny wpływały również inne języki. Najważniejszymi z nich były:
W 1661 ukazywał się tygodnik „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”, pierwsze zachowaneczasopismo wydawane w języku polskim; po jego upadku przez kilka dziesięcioleci nie wydawano polskich czasopism. Początek nieprzerwanego rozwoju czasopiśmiennictwa polskiego przypada na drugą ćwierć XVIII w. W latach 1718–1720 ukazywał się tygodnik „Poczta Królewiecka”[63], od 1729 „Nowiny Polskie” (następnie jako „Kurier Polski” do 1760), w latach 1765–1785 ukazywał się dziennik „Monitor”, najważniejsze czasopismo dobyOświecenia w Polsce[64][65], i in. Czasopiśmiennictwo naukowe w języku polskim zapoczątkował wydawany w latach 1758–1761 i 1766–1767 miesięcznik „Nowe Wiadomości Ekonomiczne i Uczone”[63][65], zaś czasopiśmiennictwo literackie wydawany w latach 1770–1777 tygodnik „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”[65].
Dziękireformacji język polski wprowadzony został szeroko do literatury. Związane to było z chęcią dotarcia do jak największej liczby osób, stąd pierwsze tłumaczenia przezprotestantówBiblii oraz publikowanie literatury religijnej, w tym także polemicznej względem innych wyznań[66].
W dobie reformacji główną rolę w rozwoju książki polskiej odegrałyPrusy Książęce. W latach 1543–1552 wKrólewcu i wEłku wydano więcej książek w języku polskim niż w całejRzeczypospolitej. W 1587 roku założono w Ełku Szkołę Książęcą dla całej prowincji, gdzie uczono m.in. literackiej polszczyzny[67].
Od połowy XVI wieku do początku wieku XVIII polszczyzna była językiem dworskim wRosji[potrzebny przypis], i tą drogą przeniknęło dojęzyka rosyjskiego szereg wyrazów pochodzenia zachodnioeuropejskiego, przyswojonych wcześniej przez język polski, oraz wyrazów rdzennie polskich. Pod koniec XVII w. język polski był popularny i modny także wśród wyższych warstw Moskwy[69], a jego znajomość była miernikiem wykształcenia i kultury[70]. Niezmiernie popularna jest w tym okresie literatura polska zarówno w oryginale, jak i w transkrypcji na cyrylicę oraz tłumaczeniach na rosyjski. W okresie od II poł. XVII do początku XVIII w. przekłady literatury polskiej dominują nad przekładami z innych języków, a w przypadku poezji obcej aż do pocz. XVIII w. mamy do czynienia wyłącznie z utworami polskimi i łacińskimi[70]. Początek wpływów języka polskiego najpierw na język ruski, później na rosyjski, datowany jest na XIII w. Słabną one w połowie XVIII wieku, choć na polonizmy możemy natknąć się również w XIX i XX w. (np.frajer)[71].
W XVII wieku po polsku mówiono także na dworachHospodarstwa Mołdawskiego (tutaj również posługiwała się nim arystokracja[72]) iWołoszczyzny[73]. W tym pierwszym kraju czyniono starania, by uczynić z języka polskiegojęzyk literacki (np. historiograf i poetaMiron Costin pisał po polsku)[72]. Również w tym samym wieku język polski był powszechny na Ukrainie, zarówno w życiu politycznym, jak i piśmiennictwie.Ryszard Łużny uważa, że polszczyzna spełniała rolę języka literackiego dla mieszkańców tego regionu Rzeczypospolitej[74].
Dialekty polskie wgS. Urbańczyka (zmodyfikowane)[76]Dialekty polskie wgKarola DejnyJęzyki i dialektyEuropy Środkowo-WschodniejRozmieszczenie osób mówiących językiem polskim w Europie. Na czerwono: Polska, gdzie polski jest językiem urzędowym, na ciemnoróżowo: regiony, gdzie istnieje znacząca mniejszość mówiąca po polsku, na jasnoróżowo: Unia Europejska, gdzie polski jest jednym z języków urzędowych, niebieskie punkty wskazują większe skupiska osób mówiących po polsku
Polszczyzna standardowa pełni funkcję języka ogólnonarodowego, stanowiąc reprezentatywną odmianę polszczyzny, wspólną dla wszystkich jej użytkowników. Jest nauczana i popularyzowana przez system edukacji, a jednocześnie służy jako język literatury, środków masowego przekazu i administracji[79]. Przeważnie nie jest określana jako „dialekt”; ma charakter odmiany prestiżowej, która uchodzi za najbardziej „poprawną” spośród odmian polszczyzny[28].
Dialekty lokalne mają ograniczony zasięg społeczny i ulegają wyraźnemu zanikowi; w praktyce zróżnicowanie polszczyzny mówionej sprowadza się do niewielkiego zasobucech regionalnych (zwłaszcza leksyki). Wśród pokolenia młodego i średniego rozpowszechniły się odmiany polszczyzny zbliżone do języka standardowego, gwary tradycyjne zaś utrzymują się jedynie wśród najstarszych mieszkańców wsi. Wraz z zanikiem różnorodności terytorialnej odnotowano zintensyfikowany rozwój odmian społecznych i profesjonalnych języka polskiego[28].
Za ogólnopolski wzorzec wymowy języka standardowego przyjmuje sięwymowę warszawską. Inną, również normatywną, formą wymowy jest ograniczona terytorialniewymowa krakowsko-poznańska.
Podstawowedialekty terytorialne języka polskiego to (według stopnia pokrewieństwa):
Poza tymi podstawowymi dialektami istnieją takżedialekty mieszane, szczególnie na zachodzie Polski. Wyróżnia się również odmienne leksykalniejęzyki środowiskowe (np.slang młodzieżowy), czerpiące zasadniczo z zasobów języka ogólnego, choć czasem zawierające równieżdialektyzmy[80].
Coraz więcej osób uczy się języka polskiego jako obcego. Ich liczbę szacuje się na 10 000 osób na całym świecie[85], z czego ok. jedna trzecia studiuje język polski na uczelniach i w szkołach językowych w Polsce. Od 2004 roku istnieje również możliwość zdawania egzaminu z języka polskiego jako obcego na 3 poziomach: podstawowym (poziom B1), średnio zaawansowanym (poziom B2) oraz na poziomie zaawansowanym (poziom C2). Egzaminy te przygotowuje Państwowa Komisja Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego[86].
Liczni są również rodzimi użytkownicy języka polskiego, którzy na stałe mieszkają w innych państwach. Są to członkowie polskiejmniejszości narodowej albo polscywychodźcy lub ich potomkowie (Polonia).
Ze względu na duże rozproszenie ludności polskojęzycznej po całym świecie i brak teraźniejszych badań nad stopniem utrzymywania języka polskiego wśród Polaków za granicą, bardzo trudno ustalić liczbę osób polskojęzycznych na stałe zamieszkałych poza granicami Polski. Szacunki podawane w rzetelnych książkach mieszczą się w szerokim przedziale od 3,5 do 10 milionów[87]. Skutkiem tych rozbieżności są różne dane o ogólnej liczbie rodzimych użytkowników języka polskiego.
W związku z przesiedleniami ludności po drugiej wojnie światowej, rozwojem miast, wpływami kultury masowej (telewizja, prasa) oraz powszechną oświatą prowadzoną wjęzyku ogólnym polszczyzna coraz bardziej się ujednolica. Cechy gwarowe są o wiele słabiej widoczne u młodszych użytkowników języka. Nie dotyczy to wszystkichdialektów lokalnych – np.gwarom góralskim iśląszczyźnie jak na razie wyginięcie nie grozi; mimo to większość Polaków posługuje się dziś mową zbliżoną do polszczyzny standardowej. We współczesnym języku polskim uwidaczniają się różnice socjalne[28].
Prawdopodobnie jedną z bardziej rzucających się w oczyzmian zachodzących na gruncie polskiego języka ogólnego jest wypieranierodzaju męskorzeczowego przez męskożywotny. Wiele słów, które w polszczyźnie standardowej były dotychczas traktowane jako jednoznacznie nieżywotne, zaczyna przyjmować odmianę typową dla słów żywotnych, zwłaszcza wstylu swobodnym[88]. Objawia się to tym, żebiernik jest równydopełniaczowi, nie zaś jak dotychczasmianownikowi. I tak wyrażenie „dostaće-maila/SMS-a” jest w języku mówionym bardziej powszechne od „dostać e-mail/SMS”. Formy tego rodzaju uchodzą jednak za mniej staranne i nie cieszą się pełną aprobatą w języku standardowym (uważane są jedynie jako potoczne[89]), natomiast jako formy wzorcowe uznaje się warianty tradycyjne[89]. Część form (np. „wyrwałem zęba”) całkowicie występuje poza przyjętą normę języka standardowego[89].
Ciekawym zjawiskiem jest zmiana wymowy niektórych francuskich zapożyczeń z francuskiej na angielską, np.image wymawia się współcześnie raczejimidż niżimaż. Podobnie, pod wpływem tłumaczeń w mediach z języka angielskiego, coraz częściej nazwę państwaRwanda wymawia sięRuanda.
W związku z zapożyczeniami słów z języków o odmiennejfonologii rozpowszechniają się rzadko dotychczas spotykane połączenia głosek, np. po głoskach zębowycht, d, s, z, r pojawia sięi (didżej,tir,ring), także w tradycyjnych wyrazach y jest czasem zastępowane przez i, np. dawna nazwa kolorowego papieru technicznegoBrystol jest dziś często zapisywanaBristol. Pojawiają się też połączeniaky, gy, ly (ankylozaur,poligynia,glyptodon).
W dużym przybliżeniu przeciętny Polak czynnie zna (czyli używa w wypowiedziach) nie więcej niż kilkanaście tysięcy słów, natomiast biernie (rozumie, ale nie używa) – ok. 30 tysięcy słów. Wyjątkami są osoby, które mogą biernie znać nawet 100 tysięcy słów[91]. Jednak badania filologów zUniwersytetu w Białymstoku wykazują, że wystarczy znajomość 1200 najczęściej używanych słów w języku polskim, by móc zacząć się nim posługiwać[92].
Zgodnie z artykułem 12 ust. 2 ustawy o języku polskimRada Języka Polskiego nie rzadziej niż co dwa lata przedstawiaSejmowi iSenatowi sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego. Sprawozdanie jest publikowane w postaci druku sejmowego (senackiego).
↑abcMagdaM.StroińskaMagdaM.,ErnestE.AndrewsErnestE.,The Polish Language Act: Legislating a Complicated Linguistic-Political Landscape, [w:]ErnestE.Andrews (red.),Language planning in the post-communist era: the struggles for language control in the new order in Eastern Europe, Eurasia and China, Cham: Palgrave Macmillan, 2018, s. 241–260,DOI: 10.1007/978-3-319-70926-0_10,ISBN 978-3-319-70926-0,OCLC1022080518(ang.), patrz s. 243.
↑VlastaV.JuchniewiczováVlastaV.,Ku klasifikácii prídavných mien v slovenčine a v poľštine, [w:]HalinaH.Mieczkowska,JulianJ.Kornhauser (red.),Studia slawistyczne, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 1998 (Prace Instytutu Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego 17), s. 229–234,ISBN 978-83-7052-896-6(słow.).
↑BarbaraB.Kryk-KastovskyBarbaraB.,Norm versus use: On gender in Polish, [w:]BarbaraB.Unterbeck i inni red.,Gender in Grammar and Cognition, t. II: Manifestations of Gender, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 2000 (Trends in Linguistics. Studies and Monographs 124), s. 729–748,DOI: 10.1515/9783110802603.729,ISBN 978-3-11-080260-3,OCLC853240861(ang.), patrz s. 730.
↑abJustynaJ.LeśniewskaJustynaJ.,ZygmuntZ.MazurZygmuntZ.,Polish in Poland and abroad, [w:]GuusG.Extra,DurkD.Gorter (red.),Multilingual Europe: Facts and Policies, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 2008 (Contributions to the Sociology of Language 96), s. 111–134,DOI: 10.1515/9783110208351.2.111,ISBN 978-3-11-020835-1,OCLC232002185(ang.).
↑Brian D.B.D.JosephBrian D.B.D.,Historical Linguistics, Ohio State University, Department of Linguistics, 1999 (Working papers in linguistics 52), s. 165(ang.).
↑„Język Polski”, t. 80, Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 2000. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑PeterP.TrudgillPeterP.,Glocalisation and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe, [w:]AnnaA.Duszak,UrszulaU.Okulska (red.),Speaking from the margin: global English from a European perspective, Frankfurt: Peter Lang, 2004, s. 35–49,ISBN 978-3-631-52663-7(ang.).
↑abcdAnnaA.BerlińskaAnnaA.,Teaching Mother Tongue Polish, [w:]WitoldW.Tulasiewicz,AnthonyA.Adams (red.),Teaching the Mother Tongue in a Multilingual Europe, London–New York: Continuum, 2005, s. 163–173,ISBN 978-0-8264-7027-0,OCLC232292774(ang.), patrz s. 166.
↑PeterP.TrudgillPeterP.,Jeffrey Harling and Csaba Pléh (eds) When East met West: Sociolinguistics in the former Socialist Bloc (recenzja), „Multilingua”, 19 (1–2), Language contact in East-Central Europe, 2000, s. 190–195,DOI: 10.1515/mult.2000.19.1-2.169,ISSN1613-3684(ang.), patrz s. 193–194.
↑Dorota Paśko 2011:Powiązania między językiem polskim a wyznaniem katolickim, w: Ewa Golachowska i Anna Zielińska (red.) Wokół religii i jej języka. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, s. 115.
↑„Язык большинства текстов китаба Сегеневича, иногда с некоторой натяжкой, можно назвать польским.” w: Антонович А. К. 1968. „Краткий обзор белорусских текстов, писанных арабским письмом”, w: В. В. Мартынов, Н. И. Толстой (red.) Полесье (Лингвистика. Археология. Топонимика). Moskwa: Nauka, s. 273.
↑prof. dr hab. Mikołaj Iwanow,Oświata w warunkach polskiej sowieckiej autonomii w ZSRS w latach 1925–1939, [w:]Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy, t. 17, Wilno 2017, str. 77-78,[1]
↑abZa pośrednictwem czeszczyzny przyjęto łacińską terminologię kościelno-religijną. Działo się tak ze względu na to, że Czesi przyjęli wcześniej chrześcijaństwo, a także dlatego, że stanowili oni duży odsetek pierwszych duchownych w Polsce. Przykładowe zapożyczenia: anioł, biskup, chrzest, cmentarz, diabeł, kapłan, kielich, klasztor, kościół, krzyż, msza, ofiara, pacierz, pielgrzym, pleban, poganin, proboszcz, przeor, ołtarz, religia. Wpływy języka czeskiego widoczne były do połowy XVI wieku. Zob. Krajewski K.,Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia, WSiP, Warszawa 1976, s. 81, 233.
↑Latynizmy występują również w terminologii szkolnej, naukowej, urzędowej i sądowej, np. atrament, bakałarz, cymbał, cyrkiel, data, kancelaria, kanclerz, kasztelan, mandat, metryka, rejestr, statut, suma, szkoła, tablica, tryb, trybun, żak. Wpływy łacińskie odnowiły się w związku z renesansem i humanizmem w XVI w. Przykłady zapożyczeń z drugiej fali wpływów łacińskich: afekt, antyk, bibuła, fortuna, gramatyka, humor, kałamarz, mecenas, notariusz, patron, poezja, proza, rejent, retoryka, rytm, wiersz. Łacina oddziaływała również na składnię języka polskiego (np. na szyk wyrazów i konstrukcje zdaniowe). Zob. Krajewski K.,Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia, WSiP, Warszawa 1976, s. 81, 233.
↑W XVI w. z języka ruskiego przejęto takie wyrazy, jak hołota (zastępują rodzimą gołotę), czeremcha (trzemchę), czerep (trzop). Zmienił się również przyrostek -ic na -icz, np. królewic na królewicz lub panic na panicz. W tej dziedzinie obserwuje się wpływy obustronne. Zob. Krajewski K.,Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia, WSiP, Warszawa 1976, s. 234.
↑„Do Polski przybywali Niemcy najpierw od X do XIV wieku, jako drużyna rycerska wstępująca na służbę Bolesławów i Kazimierzów; zŁużyc,Miśni, [...] i rychło polszczyli, od nich wywodzi się wiele rodzin szlacheckich [...]. Drugi, nierównie znaczniejszy napływ Niemców, chłopów i mieszczan, dokonał się w XIII i XIV wieku. Kraj mało zaludniony przedstawiał dla Niemców, opuszczających z powodu przeróżnych klęsk, i przeludnienia swe siedziby wMiśni,Turyngii, [...], pole nęcące, najpierwŚląsk, za nimWielkopolska iMałopolska. Koloniści osiadali po grodach, które przekształcali na miasta, rzadziej po wsiach, wraz ze swoimi porządkami, podnosząc pracą wytrwałą kulturę miejską i wiejską. Trzymali się silnie razem, nie rozpływali się w otoczeniu polskim. Dopiero w ciągu XIV i XV wieku rozpoczęła się asymilacja od dołu, przez ożenki i napływ Polaków do miast i miasteczek. [...] W roku 1537 oddano kościółN.P. Marii gminie polskiej, a dopiero w roku 1600, zniosła rada miejska zagajanie sądów ławniczych po niemiecku; tak uporczywa była tradycja tu, w Poznaniu,Bieczu, i in. Ślady fal osadniczych przechował język miejski w słownictwie, nie strukturze językowej (oprócz przyrostkana -unek) [...]. Słowo polskie nabierała specjalnego znaczenia pod wpływem niemieckiego np.miasto (pierwotnie oznaczało tylko miejsce)gaić (sądy) itd. Czasowniki np.szukać (dawne iskać),musieć. W zwyczajach, wierzeniach i obrzędach ;dyngus i śmigus są niemieckie –dingus (oszacowanie, obdarowanie jajkiem, wędzonką) ischneck-ostern (smaganie rózgą świąteczną), wynoszenie śmieci za wieś, kary: wożenie kłody, zawieszanie w koszu nad wodą, ciągnienie kota przez wodę, wiara w skrzaty, koboldy. Całe słownictwo górnicze było wyłącznie niemieckie.”, [w:]Aleksander Brückner. Encyklopedia staropolska, tom II. s. 12, Niemcy.
↑„Z górą (960–1280) nikt po polsku nie pisał, pierwsze składanie kilku znaków łacińskich naśladowano wzorem Czech w XIV i XV wieku, ale ponieważ szkoła wcale polszczyzny nie uczyła, więc nie zdobyto się na jednolitość i każdy znęcał się po swojemu, nad abecadłem i ortografią. Czechom jednolitą pisownię wzbogacającą znaki łacińskie kropkami stworzyłJan Hus, ale piętno kacerstwa odstraszało nas od naśladownictwa tego jedynego trafnego systemu. [...] tak się mściło niedbalstwo wobec języka narodowego, zrozumiałe chyba u mieszczan pół-Niemców, karygodne śród kół uczonych, nie uznających, jak i węgierskiego, niczego niełacińskiego. Skoro pismo drukiem zastąpiono, musiał dotychczasowy rozgardiasz ortograficzny ustąpić; nieznani nam z nazwiska zecerzy polscy ustalili jako tako dla księgarzy Niemców pisownię polską posługującą się i składaniem znakówsz,cie, i kropkami, i kreskamiż, ź, ń, ć, ś, i odmianą kształtu;ł, ą, ę.”, [w:]Aleksander Brückner. Encyklopedia staropolska, tom I. s. 2, Abecadło.
↑Język niemiecki najsilniej oddziaływał na polski w XIII–XV w., a zapożyczenia związane były z ustrojem miast, rzemiosłem i handlem, np. blacha, bruk, buda, burmistrz, cegła, czynsz, fartuch, folwark, ganek, gmina, handel, kuchnia, plac, ratusz, rynek, sołtys, sznur, waga, weksel, wójt, zegar. Germanizmy, początkowo bardzo liczne, z czasem zastępowane były wyrazami rodzimymi lub ulegały spolszczeniu. W XVI wieku z języka niemieckiego zapożyczono wyrazy dotyczące terminologii drukarskiej, np. druk, szpalta, zecer. Zob. Krajewski K.,Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia, WSiP, Warszawa 1976, s. 82, 234.
↑Silne wpływy francuskiego obserwuje się zwłaszcza w okresie oświecenia. Wyrazy dotyczyły strojów, mebli, naczyń stołowych, nazewnictwa karcianego, teatru, np. atu, balkon, bombonierka, falbana, gorset, kamizelka, karo, kier, kulisy, kurtyna, loża, lustro, parawan, parter, peruka, pik, sosjerka, tabakierka, toaleta, trefl. Zob. Krajewski K.,Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia, WSiP, Warszawa 1976, s. 474.
↑Wpływy włoskie pojawiły się w XVI wieku. Pożyczano wyrazy dotyczące kultury pałacowej, ogrodnictwa, ubiorów, jazdy konnej, szermierki, muzyki, literatury lub architektury. Przykładowe zapożyczenia: draperia, forteca, fosa, fraszka, kalafior, kareta, oktawa, pałac, sałata, seler, sonet, szpada. Zob. Krajewski K.,Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia, WSiP, Warszawa 1976, s. 234.
↑W XVI w. (najsilniej za panowania Stefana Batorego) zapożyczono z węgierskiego wyrazy z zakresu strojów i wojskowości, np. delia, dobosz, ferezja, giermek, hajduk, kita, kontusz, magierka, szereg. Zob. Krajewski K.,Piśmiennictwo polskie od średniowiecza do oświecenia, WSiP, Warszawa 1976, s. 234.
↑abMaciej Iłowiecki: Dzieje nauki polskiej. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1981, s. 110.ISBN 83-223-1876-6.
↑Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Julian Krzyżanowski (red.). T. 1: A–M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 684–685.ISBN 83-01-05368-2.
↑abcMieczysław Klimowicz: Oświecenie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 27, 111–119.ISBN 83-01-02620-0.
↑Ignacy Chrzanowski: Historia literatury niepodległej Polski (965-1795). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, s. 105.ISBN 83-06-00953-3.
↑Erwin Kruk, Warmia i Mazury, Wrocław 2003, s. 38, 62.
↑abcNorman Davies: Boże igrzysko. Historia Polski. T. 2: Od roku 1795. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 1991, s. 40–41.ISBN 83-7006-023-4.
↑RomanR.SzulRomanR.,Język. Naród. Państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 213,ISBN 978-83-01-15793-7,OCLC751369416.
↑abEliza Małek:Staroruska kultura literacka drugiej połowy XVII – początku XVIII wieku a literatura polska, w: Przemiany w Polsce, Rosji, na Ukrainie, Białorusi i Litwie (druga połowa XVII – pierwsza XVIII w.), red. nauk.Juliusz Bardach, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, s. 123–124.
↑Wiesław Witkowski:Zapożyczenia z polskiego w języku rosyjskim pierwszej połowy XVIII w. a wyrazy pochodzenia polskiego w Leksykonie F. Polikarpowa-Orłowa (Moskwa 1704), w: Przemiany w Polsce, Rosji, na Ukrainie, Białorusi i Litwie (druga połowa XVII – pierwsza XVIII w.), red. nauk.Juliusz Bardach, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, s. 135, 141.
↑abAndrzej Walicki:Sarmacja. Polska między Wschodem a Zachodem, w: Kultura i myśl polska. Prace wybrane: Naród, nacjonalizm, patriotyzm, Kraków 2009, s. 14.
↑Aleksander Brückner:Wpływy polskie na Litwie i słowiańszczyźnie wschodniej, w: Polska w kulturze powszechnej, Kraków 1918, t. I, s. 162.
↑Ryszard Łużny:Pisarze kręgu Akademii Kijowsko-Mohylańskiej a literatura polska. Z dziejów związków kulturalnych polsko-wschodniosłowiańskich w XVII–XVIII w., Kraków 1966, s. 13.
↑RomanR.SzulRomanR.,Język. Naród. Państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 245,ISBN 978-83-01-15793-7,OCLC751369416.
↑Gwary polskie [online], Przewodnik multimedialny pod redakcją H. Karaś [dostęp 2013-12-18] [zarchiwizowane zadresu 2012-02-21]. Brak numerów stron w książce
↑abBogdanB.WalczakBogdanB.,Geneza polskiego języka literackiego, „Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja”, 3 (27), 1994, s. 35–47, patrz s. 35, przyp. 1.
↑Por. Bogdan Walczak,Język polski na Zachodzie., [w:]Współczesny język polski, pod red. Jerzego Bartmińskiego, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2001,ISBN 83-227-1699-0, s. 565.
RenataR.GrzegorczykowaRenataR.,Wykłady z polskiej składni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996,ISBN 83-01-12185-8,OCLC830126150. Brak numerów stron w książce
Wiśniewski M.,Zarys z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, Toruń 2001.ISBN 83-231-1272-X.
MariaM.DłuskaMariaM.,Fonetyka polska, Warszawa–Kraków: PWN, 1981,ISBN 83-01-03196-4. Brak numerów stron w książce
DanutaD.OstaszewskaDanutaD.,JolantaJ.TamborJolantaJ.,Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego, Warszawa: PWN, 2000. Brak numerów stron w książce
.svg)
