Intertekstualność – pojęcie wywodzące się odJulii Kristevej, badaczki pracMichaiła Bachtina. W rozumieniu węższymtekstualność oznacza dosłownie badanie tekstu, natomiastintertekstualność badanie relacji pomiędzy poszczególnymi tekstami. Z intertekstualnością związane są koncepcje dotyczące związków i zależnościliterackich.
Ryszard Nycz definiuje intertekstualność jako ten aspekt ogółu własności i relacji tekstu, który wskazuje na uzależnienie jego wytwarzania i odbioru od znajomości innych tekstów. Wychodzi z założenia, że intertekstualność jest kluczową kategorią opisu literaturypostmodernistycznej. Proponuje uwzględnić relacje nie tylko z tekstami literackimi, ale równieżplastyką,muzyką,architekturą itp. Według Ryszarda Nyczaautor tekstu zazwyczaj sygnalizuje wyznaczniki intertekstualne. Nycz dzieli je na trzy grupy:
- Presupozycje – występują np. wparodiach. Zadaniemczytelnika jest uwzględnić inne sądy niż te, które pojawiają się w tekście.
- Atrybucje – w przypadku atrybucji wyznacznikiem intertekstualności jest realizacja przez tekst właściwości charakterystycznych dla innego typu tekstów.
- Anomalie – są to miejsca niezrozumiałe, niespójne, dysharmonijne, które zazwyczaj sygnalizują w tekście występowanie intertekstualności.
Edward Kasperski sądzi, że problem istnienia związków literackich narodził się w okresieromantyzmu, kiedy to twórcy tacy jakAdam Mickiewicz, czySeweryn Goszczyński opowiadali się za literaturą narodową, wolną od wpływów. Innego zdania byłCyprian Kamil Norwid, dla którego związki literackie były niezbędne, aby literaturze polskiej nie zaczął grozić zastój. Kasperski wyróżnia następujące typy związków literackich:
- kontakty pisarzy różnych narodowości (np.Adam Mickiewicz iAleksandr Puszkin)
- przekłady
- przeniknięcie tematyki literatury danego kraju do literatury innego
- zapożyczenia kulturowe
Edward Kasperski neguje również istnienie archetekstu, czyli tekstu, który stanowił podstawękultury i dziejów ludzkości (dlaBrunona Schulza była toBiblia).
Przez intertekstualnośćHenryk Markiewicz rozumie interakcję tekstową, która wytwarza się wewnątrz jednego tekstu. Markiewicz uważa również, że problem związków i zależności w literaturze istniał już wstarożytności, na dowód czego przytacza słowaTerencjusza: „Nic nie zostało powiedziane, co nie zostało powiedziane już wcześniej”. Za wyznaczniki intertekstualności Henryk Markiewicz uważa:
Gerard Genette określa terminem transtekstualność wszystko, co łączy dany tekst z innymi tekstami i wyróżnia pięć typów relacji transtekstualnych:
Wacław Borowy uważa, że nie należy negować istnienia wpływów literackich, gdyż są one zjawiskiem naturalnym i sami twórcy o nich mówią, np.Kazimierz Wierzyński wskazywałLeopolda Staffa iJuliana Tuwima jako swoich mistrzów. Zdaniem Borowego wielki talent potrafi wyrazić swoją oryginalność, nawet jeśli tworzy pod wpływem innego twórcy. Wacław Borowy dzieli wpływy i zależności w literaturze na:
- Wpływy i zależności ideowe – definiuje je jako związek myśli (religijnej,filozoficznej,historycznej,psychologicznej). Za przykład dzieła pisanego pod wpływem ideowym podaje powieśćPałubaKarola Irzykowskiego, którego inspirowałSchopenhauer. Zależności ideowe charakterystyczne są dla prądów literackich, np.klasycy tworzyli pod wpływemHoracego, bajroniści zaś inspirowali sięByronem.
- Wpływy i zależności techniczne – dotyczą podobieństwa budowy utworów, które należą do tych samych gatunków. Schematy techniczne, zdaniem Borowego, mogą być hamulcami dla oryginalności poety, gdyż nie pozwalają na indywidualizację talentu i zamykają w formę.
- Wpływy i zależności tematowe – widoczne są np. wklasycyzmiefrancuskim, który czerpał tematykę swoich dzieł zantyku.
- Wpływy i zależnościstylistyczne – Borowy dzieli je na świadome i mimowolne. Uważa, że każdy z poetów dziedziczy styl pisarzy dawniejszych.
- Wpływy i zależnościfrazeologiczne – dotyczą zależności zwrotów danego pisarza od twórczości drugiego. Borowy dzieli je na umyślne, czyli takie, które ma rozpoznać czytelnik, nieumyślne i plagiatorskie. Do umyślnych zalicza cytaty hołdownicze.
Harold Bloom w pracyLęk przed wpływem ujmuje wpływ literacki jako pojęcie niejasne, wychodząc jednocześnie z założenia, żepoeci usiłują uniknąć wpływów poprzedników, choć równocześnie czerpią z nichinspirację. Aby odciąć się od swoich poprzedników, poeci – zdaniem Blooma – wykonują następujące zabiegi:
- Clinamen – poetycka błędnainterpretacja. Poeta próbuje odsunąć się od prekursora w taki sposób, aby czytając jego wiersze, dokonać świadomie złej interpretacji.
- Tessera – proces „dopełnienia”. Poeta czyta wiersze prekursora w taki sposób, aby przypisać jego terminom nowy sens.
- Kenosis – następuje wtedy, gdy poeta zupełnie zrywa ciągłość myśli, która łączyła go z prekursorem.
- Demonizacja – pojawia się, kiedy poeta tworzy wiersz mający na celu zatarcie oryginalności wiersza macierzystego.
- Askesis – zabiegi poetyckie mające na celu pomniejszenie bogactwa twórczości prekursora.
- Apophrades – moment w końcowej twórczości poety, kiedy to otwiera się ponownie na prekursora. Wydaje się wtedy paradoksalnie, że to poeta tworzył swego prekursora.
- HaroldH. Bloom HaroldH.,Lęk przed wpływem,AgataA. Bielik-Robson (tłum.),MarcinM. Szuster (tłum.), Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 2002,ISBN 83-7052-581-4,OCLC 749273393 . Brak numerów stron w książce
- Wacław Borowy:O wpływach i zależnościach w literaturze, Kraków 1921.
- Gerard Genette:Palimpsesty. Literatura drugiego stopnia, przeł. A. Milecki, w:Współczesna teoria badań literackich za granicą. Antologia, pod red. H. Markiewicza, t. 4, cz. 2, Kraków 1992.ISBN 83-08-02279-0.
- Edward Kasperski:Związki literackie, intertekstualność i literatura powszechna, w:Teoria literatury w sytuacji ponowoczesności, Warszawa 1996.
- Julia Kristeva:Słowo, dialog i powieść, tłum. W. Grajewski, w: M. BachtinDialog – język – literatura, pod red. E. Czaplejewicza i E. Kasperskiego, Warszawa 1983.ISBN 83-01-04461-6.
- Henryk Markiewicz:Odmiany intertekstualności, w:Literaturoznawstwo i jego sąsiedztwa, Warszawa 1989.ISBN 83-01-09583-0.
- Ryszard Nycz:Intertekstualność i jej zakresy, w:Tekstowy świat, Warszawa 1995.ISBN 83-85605-53-3.
