Karierę rozpoczęła na początku lat 30. XX wieku, występując w szwedzkich produkcjach. Zdobywszy uznanie i statusgwiazdy za role w takich filmach jakIntermezzo (1936) iTwarz kobiety (1938), wyjechała doHollywood, gdzie grała w produkcjach, które na trwałe wpisały się do kanonu klasykiamerykańskiego kina oraz pozwoliły na ugruntowanie jej statusu międzynarodowej gwiazdy –Casablanca (1942),Gasnący płomień (1944) iOsławiona (1946). Z powodzeniem kontynuowała również karierę teatralną, dzięki kreacjom wsztukachLiliom (1940),Anna Christie (1941) orazJoanna z Lotaryngii (1946–1947). Nawiązawszy pod koniec lat 40. współpracę zRoberto Rossellinim, z którym wkrótce stworzyła związek, wywołała międzynarodowy skandal. Jego następstwem było skazanie jej na ostracyzm w Stanach Zjednoczonych. W pierwszej połowie lat 50. występowała we włoskich filmach swojego męża – m.in. wStromboli, ziemi bogów (1950),Europa ’51 (1952) iPodróży do Włoch (1954). Były one głównie krytykowane i ignorowane w Stanach Zjednoczonych. Do Hollywood powróciła w 1956, występem wdramacie historycznymAnastazja. Od tamtej pory kontynuowała karierę za oceanem i w Europie, zyskując ponowną przychylność za kreacje filmowe, teatralne, a także telewizyjne.
Ingrid Bergman urodziła się 29 sierpnia 1915 w budynku położonym przyStrandvägen w centrumSztokholmu. Imię otrzymała po szwedzkiej księżniczceIngrid Bernadotte[1][2][3]. Jej ojciec, Justus Samuel Bergman (1871–1929), był trzynastym z czternaściorga dzieci Johana Petera Bergmana (1823–1908), nauczyciela muzyki i organisty wKronobergu[4][5], i Britty Sophii (z domu Samuelsdotter; 1830–1912)[6]. Opuściwszy dom w wieku 15 lat, utrzymywał się z drobnych prac w sklepach – dorabiał także malując i śpiewając. Po powrocie zChicago w stanieIllinois, gdzie przez dziesięć lat mieszkał u siostry swojej matki[a][4], pracował w sklepach z artykułami dla artystów, mającymi w ofercie akcesoria fotograficzne, które wzbudziły jego zainteresowanie. W 1900, przebywając z rysunkami i sztalugami w parku, poznał pochodzącą zKilonii 16-letniąNiemkę Friedę Henriettę Adler (1884–1918)[b][5][7]. Jej rodzice początkowo nie zaakceptowali znajomości córki z Bergmanem, argumentując, że nie posiada on odpowiedniej pozycji społecznej oraz, że jest dużo starszy[7][9][10]. W 1907, gdy Bergman, prowadząc oszczędny tryb życia i będąc właścicielem sklepu z artykułami fotograficznymi, zaoszczędził na koncie znaczną sumę pieniędzy, rodzice Adler wyrazili zgodę na ślub[7][9]. Odbył się on wHamburgu. Wraz z mężem przeprowadziła się do Sztokholmu. W wolnych chwilach malowała i ręcznie koloryzowała fotografie dla klientów[9]; cechowała ją dyscyplina oraz rozsądny pragmatyzm[11]. Bergman pracował w sklepie zaopatrującym malarzy i fotografów. Hobbystycznie kultywował artystyczne pasje[11].
Po narodzinach córki – którą ochrzczono w obrządkuluterańskim, a ceremonii przewodniczył pastor Erik Bergman, ojciec późniejszego reżyseraIngmara Bergmana[12] – fotografował ją i całą rodzinę[c][14]. Wypożyczył też jedną z pierwszych dostępnych w sprzedaży kamerę, by móc uwiecznić córkę w ruchu. „Prawdopodobnie byłam najbardziej obfotografowanym dzieckiem w całej Skandynawii” – wspominała[2][15]. 18 stycznia 1918 Adler zmarła w wieku 33 lat w wyniku ciężkiegozapalenia wątroby[2][15]. W opiece nad dwuletnią córką Bergmanowi pomagała mieszkająca nieopodal siostra Ellen[16]. Pomimo utraty matki dzieciństwo uważała za „wspaniałe i idealne”, a więź łączącą ją z ojcem opisywała jako silną[d][2]. Podkreślała, że to dzięki niemu nauczyła się pozować przed kamerą[17]. Każdego lata wyjeżdżała razem z ojcem do Hamburga, do dziadków i dwóch sióstr matki – Elsy (którą nazywała „Mutti”, bo przypominała jej zmarłą matkę) i Luny[19]. Elsa nauczyła ją płynnej mowy po niemiecku, zachęcała do czytania i recytowania krótkich wierszy niemieckich oraz śpiewania lokalnych pieśni[20].
W 1922 jej ojciec zatrudnił 18-letnią guwernantkę Gretę Danielsson, studentkę szkoły muzycznej, z którą Bergman nawiązała przyjacielską więź[21]. Gdy związał się ze znacznie młodszą od siebie partnerką, Bergman – uważając, że ojciec „potrzebował miłości” – zaaprobowała ich związek. Wobec zdecydowanego sprzeciwu kuzynek ze strony ojca, Danielsson wyprowadziła się od Bergmanów; odrzuciła też propozycję małżeństwa[22]. Ellen, pomimo braku akceptacji dla wyboru brata, opiekowała się jego córką; obie uczęszczały na niedzielne msze do parafialnego kościoła pod wezwaniemJadwigi Eleonory[23].
W 1924 Bergman objął stanowisko dyrygenta mieszanego chóru amatorskiego, z którym wyruszył w minitrasę po trzech miastach w Stanach Zjednoczonych, zaś jego córka trafiła pod opiekę wujka Ottona i ciotki Huldy. Mieli oni pięcioro dzieci – trójkę chłopców (Billa, Bengta, Bo) i dwie dziewczynki (Brittę, Margit). Przyjaźń nawiązała z młodszą z sióstr, Britt[24][25].
We wrześniu 1922 rozpoczęła naukę w liceum dla dziewcząt przy Kommendörsgatan 13[26]. Najlepsze oceny otrzymywała z języka francuskiego i niemieckiego, natomiast problemy miała z gotowaniem i przedmiotami ścisłymi[27]. W okresie edukacji chętnie recytowała wiersze – jak pisałDonald Spoto wrażenie i wzruszenie na koleżankach z klasy wywarła interpretacją „Sveaborga”, fragmentemFänrik Ståls SägnerJohana Ludviga Runeberga. Zdaniem jednej z uczennic wygłosiła poemat z „takimpatosem, że cała klasa siedziała drżąc, ze łzami w oczach”[28]. W 1925 wygrała konkurs recytatorski, a wręczający jej dyplom członekAkademii SzwedzkiejSten Selander stwierdził, że „panna Bergman niewątpliwie zajdzie daleko”[24].
Jesienią 1926 po raz pierwszy udała się z ojcem doKrólewskiego Teatru Dramatycznego, w którym wystawianospektaklMotłoch pióraHjalmara Bergmana. Od tego czasu regularnie uczęszczała do teatru, oglądając m.in.sztuki z udziałemGösty Ekmana i rozwijając pasję do sceny[29], a w szkole z pamięci recytowała fragmenty oglądanych przez siebie spektakli[e][31], lecz mimo tego lata nauki wspominała niemile. „Nienawidziłam szkoły, bo byłam wyższa od innych, i niezdarna, inieśmiała. Nie żebym milczała przez cały czas, ale odzywałam się tylko wtedy, kiedy musiałam […] Szkoła to było piekło. I byłam samotna” – argumentowała[32].
W 1929 (lub w 1927)[33] Bergman zachorował naraka żołądka[34]. Razem z Danielsson udał się on doBawarii na konsultację lekarską. Zmarł 29 lipca 1929 w wieku 58 lat[f][33][36]. Po śmierci ojca Bergman zamknęła się w sobie i nie wykazywała zainteresowania recytacją, filmem ani teatrem. Zamieszkała przy Nybergsgatan 6 razem z ciotką Ellen, która zmarła w następnym roku[37]. Niespełna 15-letnia Bergman przeprowadziła się do wuja Ottona i ciotki Huldy przy Artillerigatan 43[38]. Seria rodzinnych tragedii miała na nią negatywny wpływ; stała się chłodna i powściągliwa oraz podejrzliwa w stosunku do wszystkich[38]. W 1931 skupiała się na teatrze, marząc o tym, aby stać się nowąSarah Bernhardt oraz móc zagrać z Ekmanem. „Przypuszczam, że teatr był dla mnie czymś w rodzaju kryjówki. Ludzie, którzy są samotni i mają kłopoty z odnalezieniem samych siebie, często zajmują się teatrem, ponieważ są tam maski, które można nałożyć. Pomagają one człowiekowi uwolnić się od tego, czego się obawia. Tego, co mówię na scenie, nie ma na piśmie, a ten, kogo udaję, nie jest naprawdę mną. To jest ucieczka” – wspominała[39].
W 1932, przy pomocy Danielsson, która sporadycznie dostawała oferty pracy jakostatystka w filmach, udała się do wytwórniSvensk Filmindustri, gdzie otrzymała możliwość udziału w jednejscenie wdramacieLandskamp (reż.Gunnar Skoglund; obie nie zostały wymienione wczołówce). Za statystowanie otrzymała 10 koron, a pracę naplanie wspominała jako jeden z najprzyjemniejszych dni w swoim życiu[39]. Jednodniowa praca wzbudziła w niej chęć zostania profesjonalną aktorką[40]. Zarówno wuj Otto, jak i ciotka Hulda sceptycznie podchodzili do planów Bergman związanych z karierą filmową; uważali, że powinna zostać sekretarką lub sprzedawczynią, a następnie wyjść za mąż[41].
Ukończywszy w 1933 liceum[g], 2 czerwca dokonała wyboru tekstów na trzy przesłuchania do szkoły aktorskiej Królewskiego Teatru Dramatycznego – wybrała monologi zOrlątka autorstwaEdmonda Rostanda z 1900, z dramatufantasyGra snówAugusta Strindberga z 1901 i scenkę o wiejskiej dziewczynie z węgierskiejkomedii wieśniaczej[43] – w której w przeszłości kształcili się m.in.Greta Garbo iLars Hanson[42]. Przygotowywała się do egzaminu pod kierunkiemGabriela Alwa, pobierała także prywatne lekcje z gimnastyki u Ruth Kylberg[44]. Po wygłoszeniu fragmentuOrlątka komisja przerwała jej występ. Nazajutrz, wygłosiwszy własną interpretację Strindberga i rolę lubieżnej wieśniaczki, została przyjęta na pierwszy rok wraz z szóstką innych osób, spośród czterdziestu ośmiu kandydatów[43]. ZdaniemDavida Thomsona o osiem miejsc rywalizowało siedemdziesiąt pięć osób[45].
WedługCharlotte Chandler pierwsze miesiące w szkole aktorskiej Królewskiego Teatru Dramatycznego były dla Bergman szczęśliwe, a sama nauka sprawiała jej radość[46], zaś koleżanki i koledzy podkreślali jej pewność siebie, talent i zaangażowanie[47]. Kluczową rolę w edukacji Bergman odegrałaAnna Norrie, ucząc ją podstaw poruszania się na scenie i umiejętności słuchania innych artystów[48]. Jesienią 1933 otrzymała odAlfa Sjöberga propozycję występu w spektakluZbrodniaSigfrida Siwertza, co było sprzeczne z regulaminem szkoły, zgodnie z którym studenci dopiero po trzech latach nauki mogli otrzymać pierwszą rolę[46]. Wybór ten spowodował, że część koleżanek – według biografów – „znienawidziło” Bergman[46][49]; jedna z nich w akcie zazdrości miała uderzyć początkującą aktorkę książką w głowę, a wśród innych incydentów zdarzało się też opluwanie i atak fizyczny[49]. W wyniku nacisku Sjöberg ustąpił, a Bergman wycofała się w trakcie prób. W kwietniu 1934, razem z grupą dziewcząt z pierwszego roku, została obsadzona przez Sjöberga w komediiRywaleRicharda Brinsleya Sheridana jako statystka[50].
W 1934Edvin Adolphson zaangażował ją do roli pokojówki Elsy Edlund wkomediiHrabia z Mostu Mnicha (1935), którą reżyserował zSigurdem Wallénem. Mimo że nagrała swoje sceny w dwanaście dni, na planie przebywała przez sześć tygodni, chcąc lepiej poznać cały proces pracy nad filmem; interesował ją każdy aspekt produkcji. Otrzymała 150 koron[51] oraz pochlebne recenzje odkrytyków. Przyznawali oni, że „wykazała się wielkim talentem i pewnością”, a także opisywali ją jako „ożywczą i naturalną młodą damę, będącą prawdziwie cennym nabytkiem dla filmu”[52]. Angaż uzyskała przy wstawiennictwie Gunnara Spångberga, bliskiego przyjaciela jej ojca, aKarin Swanström, dyrektorka artystyczna w Svensk Filmindustri, zorganizowała jej test ekranowy, reżyserowany przezGustafa Molandera[53].
Podpisawszy kontrakt na kolejne występy na srebrnym ekranie, latem 1934 zrezygnowała z nauki w szkole aktorskiej Królewskiego Teatru Dramatycznego, pomimo sprzeciwu dyrektora,Olofa Molandera[52][54]. Jej drugim filmem był oparty na opowiadaniu pióra Pera Vedina dramatBränningar (1935, reż.Ivar Johansson)[54]. Wcieliła się w nim w postać zgoła odmienną w stosunku do debiutu: zagrała uwiedzioną przez lubieżnego pastora (Sten Lindgren) Karin Ingman, córkę ubogiego rybaka (Carl Ström). Duchowny porzuca ją, gdy okazuje się, że Ingman zaszła w ciążę[55]. Mimo słabszego scenariusza, ponownie otrzymała pochlebne oceny. Krytycy chwalili jej „wyważoną i pełną czułości grę” oraz „wdzięk i naturalność”, a wytwórnia, przed rozpoczęciem zdjęć do następnej produkcji, dodała do kontraktu Bergman 500 koron rocznego ubezpieczenia, corocznie zwiększając jej wynagrodzenie o dwadzieścia procent[56]. Uznano ją też za „najbardziej obiecującą nowicjuszkę szwedzkiej sceny filmowej”[57].
Trzecim projektem z 1935 był oparty na sztuceSwedenhielms z 1923, napisanej przez Hjalmara Bergmana,komediodramatRodzina Swedenhielmów w reżyserii Molandera, którego Bergman określała mianem „mistrza poważnej komedii”[58]. Chociaż rola Astrid, bogatej narzeczonej zakochanej w synu Swedenhielmów, Bo (Håkan Westergren), byłaepizodem, spełniła młodzieńcze marzenie o wspólnym występie z Ekmanem[59]. Pochlebnie wyrażała się o możliwości współpracy z nim i Molanderem, podkreślając ich pomoc, serdeczność i życzliwość[60]. Niemiecka i szwedzka prasa doceniała rolę Bergman, a krótka notka na jej temat ukazała się w amerykańskim „Variety”[61][62].
DramatNoce Walpurgi (reż.Gustaf Edgren) – będący jej ostatnim obrazem z 1935 – poruszał tematyaborcji i zdrady[62]. Sportretowała w nim Lenę Bergström, córkę wydawcy gazety (Victor Sjöström), nieszczęśliwie zakochaną w żonatym mężczyźnie, Johanie (Lars Hanson)[62]. Ze względu na tematykę film wywołał kontrowersje poza Szwecją, a w Stanach Zjednoczonych wszedł na ekrany kin dopiero w 1941, po ingerencjicenzorów[62][63]. Kontynuację jej współpracy z Adolphsonem, Hansonem i Molanderem stanowił dramatPo słonecznej stronie (1936). Wykreowała Evę Bergh, pracownicę banku, która wychodzi za mąż za zamożnego dżentelmena Harolda (Hanson) i wiedzie dostatnie życie na wsi[64]. Mimo że w ocenie Spoto film Molandera był „romansową drobnostką”, a część recenzentów uważała go za nudny, rolę Bergman doceniono w Stanach Zjednoczonych; „The New York Times” jako zalety wymieniał jej „naturalność i wdzięk”, dzięki którym „panna Bergman dominuje na tym polu”. Z kolei „Variety” pisał o niej jako o osobie „która warta jest miejsca wHollywood”[65][66].
Scenariusz do dramatuIntermezzo (1936, reż. Gustaf Molander) powstał specjalnie z myślą o Bergman, której w głównej roli partnerował Gösta Ekman. Fabuła koncentrowała się na skrzypku (Ekman), nawiązującym romans z Anitą Hoffman (Bergman), młodą nauczycielką swojej córki[67]. Reżyser wspominał o profesjonalizmie Bergman i jej gotowości do każdegoujęcia[68]. Spoto uważał, że przelała ona na postać Anity uciążliwe wyzwanie konfliktu między karierą a uczuciami, przez co odegrała tę rolę tak realnie. Jeden z recenzentów napisał, że „Ingrid Bergman dodaje nową wiktorię do poprzednich”. Po zakończeniu zdjęć Molander przesłał aktorce kwiaty, wyrażając uznanie dla jej gry[69]. Głównym motywemIntermezza był temat odkupienia oraz wybaczenia, często stosowany w innych filmach reżysera[70]. „Variety” prognozował, że „przeznaczeniemgwiazdy Ingrid Bergman jest Hollywood”[71][72].
15 stycznia 1937 zagrała w Komediteatern w szwedzkiej wersji francuskiej sztukiL’Heure H Pierre’a Chaine’a, będącejsatyrą nakomunistycznych rewolucjonistów, planujących sabotaż fabryki. Pomimo niewielkiej roli oceniano ją pozytywnie, a jeden zkrytyków wyraził przekonanie, iż „można wróżyć jej wielkie powodzenie w przyszłych rolach dramatycznych”. Spektakl wystawiano 128 razy[73]. Po wyjściu za mąż w 1937[74][75], na ponad rok zrezygnowała z grania w filmach. W 1938 wystąpiła wraz z Adolphsonem w sztuceJean Busa Feketesa[76]. Molander, będący mentorem dla Bergman, obsadził ją w roli Julii Balzar w opartej na sztuce Hjalmara Bergmana komediiDollar (1938), koncentrującej się na fatalnych zwyczajach małżeńskich i trzech parach, bezwstydnie flirtujących ze sobą. Biografowie i krytycy zwracali uwagę na jej komediowy zmysł, spontaniczne gesty i spojrzenia[73][77]. Reżyser wymienił ją na pierwszym miejscu w czołówce, do czego przyczynił się zdobyty przez Bergman statusgwiazdy filmowej w Szwecji. Krytycy podkreślali jej grę, którą przyćmiła pozostałych aktorów z planu[71][74].
Bergman w reklamie dla Svensk Filmindustri (1936)
Następnie rozpoczęła zdjęcia do piątego filmu realizowanego z Molanderem, opartego na noweli Haralda Tandrupadramatu romantycznegoSamotna noc. Niechętnie podchodziła do projektu, uważając scenariusz za „chałę”[78]. Swoją zgodę uzależniała od możliwości występu w dramacieTwarz kobiety[78][79]. W wyniku negocjacji, we wspomnianych dwóch filmach, jej nazwisko pojawiło się na pierwszym miejscu w obsadzie[78]. Rola Evy Beckman wSamotnej nocy cechowała się oziębłością;protagonistka odrzuca uczucia naganiacza cyrkowego Valdemara Moreaux (Adolphson)[80].
Pod koniec roku uplasowała się na szczycie w ankiecie przeprowadzonej wśród szwedzkich widzów na „najbardziej podziwianą gwiazdę filmową 1937”. Wyprzedziła w niej Garbo[h][81]. Rozpoznawalność, jaką zaczęła cieszyć się po grudniowej premierzeIntermezza za oceanem sprawiła, że organizowano dodatkowe seanse wświątecznym harmonogramie. „The New York Times” uważał, że „wiarygodność gry, zwłaszcza ze strony młodziutkiej, uroczej Ingrid Bergman, potwierdza wysoką opinię, jaką zdobyła sobie w kraju i za granicą”[81].
Jej ostatnim filmem dla Svensk Filmindustri byłaTwarz kobiety (1938, reż. Gustaf Molander), oparta na sztuce autorstwaFrancisa de Croisset. Według Spoto stworzyła w niej jedną z „najbardziej głębokich oraz skomplikowanych kreacji”[82]. Wcieliła się w stojącą na czele grupy szantażystów Annę Holm, kobietę nieokazującą sumienia ze względu na zdeformowaną twarz. Dopiero po przejściu operacji plastycznej w Holm zachodzi przemiana duchowa[82][83]. Aby zwiększyć realizm zdeformowanej twarzy, korzystała ze specjalnie zaprojektowanego stelażu, autorstwa jej pierwszego męża, Pettera Lindströma[84]. Zakończenie filmu, w którym bohaterka oczekuje na wyrok sądu (za popełnienie morderstwa i ocalenie życia chłopca), pozostawiono – za jej sugestią – do oceny widzom[i][86]. „New York World-Telegram” napisał, że „Ingrid Bergman to kolejna Garbo… tak dobra, jak Garbo w swoich najwcześniejszych produkcjach”[87]. „Stockholms-Tidningen” określał film mianem „doskonałego i światowej klasy”[88].
W 1938 podpisała kontrakt z niemiecką wytwórniąUniversum Film – Aktiengesellschaft (UFA) na realizację dwóch projektów. Pozytywną opinię na jej temat wyrażał ówczesny ministerpropagandy i oświecenia publicznegoJoseph Goebbels[89], będący wielbicielem talentu Bergman[90]. Jego sympatię potęgował fakt, iż była ona w połowie Niemką i w stopniu bardzo dobrym znała język[91].
Jej pierwszym niemieckim projektem byłakomedia romantycznaNasza czwórka (1938, reż.Carl Froelich),adaptacja sztuki pióra Jochena Hutha[j][93]. Biografowie zwracali uwagę na narastające w trakcie realizacji napięcie oraz zaniepokojenie wywołane panującą w owym czasie sytuacją polityczną[91][94]. Film, opowiadający o czterech kobietach, którym nie powiodło się prowadzenie agencji reklamowej, zaliczył finansową i krytyczną klapę[88][94]. Zły nastrój potęgowały częste uwagi reżysera i mdłości, spowodowane ciążą Bergman[95].
W późniejszych latach utrzymywała, że gdyby miała świadomość na temat sytuacji politycznej panującej w III Rzeszy w końcu lat 30. (Bergman w ogóle nie interesowała się polityką), nie zdecydowałaby się na pracę tam[94]. Ze względu na brak interesujących ofert z innych krajów, przedłużyła kontrakt z UFA na następny rok[96][97] (Laurence Leamer pisał, że Lindström, sprzeciwiając się jej pracy wnazistowskich Niemczech, skontaktował się z Helmerem Enwallem, by ten pomógł znaleźć role dla niej w Anglii lub w Stanach Zjednoczonych)[72]. Planowany przez UFA film, w którym miała zagraćCharlotte Corday, morderczynięJean-Paula Marata, z uwagi na sytuację polityczną, nie doszedł do skutku[98].
Kontrakt z Selznick International Pictures (1939–1946)
Przychylne recenzje prasowe za występ wIntermezzie sprawiły, że Bergman wzbudziła zainteresowanie w Hollywood[99]. Po narodzinach córkiPii we wrześniu 1938, otrzymała od Jeni Reissar, przedstawicielki producentaDavida O. Selznicka na Europę, ofertę gry w amerykańskimremake’uIntermezza[96]. Realnie rozważała możliwość wyjazdu, ponieważ w Szwecji, gdzie posiadała status gwiazdy, rzadko dostawała propozycje występów w filmach pokrojuTwarz kobiety. W wyniku negocjacji – prowadzonych przez Lindströma – odrzuciła możliwość podpisania siedmioletniego kontraktu z Selznickiem[100].
Za namową męża, pod koniec 1938 zgodziła się wyjechać do Stanów Zjednoczonych, by zagrać we wspomnianym remake’u. Uczyła się też języka angielskiego przy pomocy finalizującej umowęKay Brown[101]. W jej towarzystwie 20 kwietnia 1939 przypłynęła na pokładzieRMS Queen Mary doNowego Jorku[102][103]. Zapis w kontrakcie przewidywał występ wIntermezzie, a następnie powrót do Szwecji[100]. By poprawić swoją angielszczyznę, uczęszczała do teatrów oglądać spektakle (m.in. naAbe Lincoln in IllinoisRoberta E. Sherwooda) i korzystała z korepetytora[104]. Polecono jej takżezmianę nazwiska na Berryman lub Lindström (po mężu), wyregulowanie brwi oraz poprawę zębów, lecz stanowczo odmówiła, mając krytyczne zdanie na temat większości aktorek, których poprawiony wygląd – jej zdaniem – zbyt odbiegał od ich naturalnej urody[105].
W maju rozpoczęła pracę na planie filmuIntermezzo (reż.Gregory Ratoff). Tygodniowo otrzymywała 2,5 tys. dolarów[106]. Szczególną wagę Selznick przywiązywał do kwestii odpowiedniego oświetlenia Bergman (w trakcie zdjęć zwolnił operatoraHarry’ego Stradlinga, angażując w jego miejsceGregga Tolanda)[107]. Realizację utrudniał sam producent, nagminnie ingerując w projekt i wprowadzając wiele scen, które – jak argumentował Spoto – uczyniły film „zlepkiem sacharynowych banałów”[108]. Dla Chandler amerykańska wersja niewiele różniła się od szwedzkiego pierwowzoru, a sceny z udziałem Bergman były „niezwykle podobne w obydwu wersjach”[109]. Partnerował jejLeslie Howard[110], pełniący funkcję współproducenta (znany z roliAshleya Wilkesa wPrzeminęło z wiatrem; 1939, reż.Victor Fleming)[111]. Zakończywszy zdjęcia wróciła do Sztokholmu[112].
„[Ingrid Bergman] jest piękna, utalentowana, przekonująca – pełna ciepła osobowość, która jest nowym, cennym nabytkiem dla Hollywood.”
Po premierzeIntermezzo uzyskało entuzjastyczne recenzje od krytyków oraz zdobyło uznanie publiczności; według recenzentów „prosta fabuła zyskała na jakości dzięki nowej gwieździe: Ingrid Bergman”[114]. „The New York Times” wymieniał jej „świeżość, prostotę i wrodzoną godność”, dodając, że „panna Bergman ma w sobie żar, tę iskrę duchową, która skłania nas ku przekonaniu, że Selznick znalazł następną wielką damę ekranu”[115]. Następstwem pozytywnych ocen jej występu było przedłużenie umowy zSelznick International Pictures na następny rok[113]. Zakładała ona występy Bergman w dwóch filmach rocznie, prawo do gry w jednej sztuce teatralnej (za aprobatą Selznicka) oraz możliwość wypożyczania jej do sztuk radiowych[116].
WybuchII wojny światowej we wrześniu 1939 uniemożliwił jej dalszą współpracę z UFA. Przed powrotem do Hollywood zagrała w swoim ostatnim filmie produkowanym w Szwecji – podejmującym temat molestowania seksualnego dramacieJuninatten (1940, reż.Per Lindberg)[116], powstałym na podstawie powieści autorstwa Tory Nordström-Bonnier[117]. Portretowana przez nią bohaterka, Kerstin Norbäc, nawiązawszy romans z nieodpowiednim mężczyzną (Gunnar Sjöberg), wskutek publicznego potępienia, zmuszona jest do zmiany imienia i nazwiska na Sara Nordanå, oraz przeprowadzki do innego miejsca, gdzie rozpoczyna nowy etap życia[118]. W ocenie Spoto Bergman w wieku 24 lat rolą wJuninatten „instynktownie rozumiała skomplikowaną gamę pokrętnych emocji, które odgrywają rolę uczuć w świecie dorosłych”[119]. Film odniósł w Szwecji umiarkowany sukces[120].
Bergman z Burgessem Meredithem w spektakluLiliom (1940), będącym jej debiutem na Broadwayu
2 stycznia 1940 wypłynęła z córką Pią i nianią zGenui do Nowego Jorku na pokładzieSS Rex[k][121]. Do Stanów Zjednoczonych przypłynęła dziesięć dni później, a jej przyjazd odnotowano w „The New York Timesie”[122]. Przez pierwsze tygodnie pozostawała bez pracy; wolny czas spędzała na spacerach, wiosłowaniu po jeziorze i zwiedzaniuwystaw światowych[123]. 29 stycznia wystąpiła w radiowejadaptacjiIntermezza dla antologiiLux Radio Theatre w stacjiCBS[124].
Korzystając z wolnego czasu, z pomocą Brown i producentaVintona Freedleya, otrzymała angaż do reżyserowanej przez Harry’ego Howella sztukiLiliom pióraFerenca Molnára. Wcieliła się w Julię, która swojego ojca zna tylko jako ducha[124][125]. Ze względu na szwedzki akcent w wymowie, przez cztery godziny dziennie pobierała lekcje u korepetytora[126]. W spektaklu partnerował jejBurgess Meredith[127]. Po premierze, mającej miejsce 25 marca w44th Street Theatre naBroadwayu, zebrała przychylne oceny[124][128] –Brooks Atkinson napisał na łamach „The New York Timesa”: „W roli Julie przedstawiła się nam młoda aktorka o niespotykanych zdolnościach i talencie… Mówi z lekkim akcentem. Ale ma również wyraziście piękną postać i maniery, wrażliwe oczy, czułe usta, miły głos, który daje się słyszeć i modulować. A co więcej, wydaje się w pełni panować nad rolą, którą gra… Panna Bergman obdarza bohaterkę pełnią życia i rozjaśnia ją od wewnątrz świetlistym pięknem”[127][129]. Jej kreację docenił Molnár[130].
Sanders, Montgomery i Bergman w filmieRage in Heaven (1941)
Zakończywszy latem sześciotygodniowe występy w sztuceLiliom[131], została wypożyczona przez Selznicka doColumbia Pictures, gdzie zagrała u bokuWarnera Baxtera w dramacie z elementamiromansuAdam Had Four Sons (1941, reż. Gregory Ratoff), opartym na powieści autorstwa Charlesa Bonnera[132]. Pomimo słabych ocen dla filmu, rolę Bergman krytycy wyróżniali[133], zaznaczając, że „użyczyła swojego wielkiego talentudrugorzędnemu filmowi”[134], aFay Wray, która też znalazła się w obsadzie, zwracała uwagę na jej profesjonalizm i pełne zaangażowanie[135].
Kolejną produkcją był równie przeciętnie przyjętypsychologicznydreszczowiecnoirRage in Heaven (1941, reż.W.S. Van Dyke), zrealizowany dlaMetro-Goldwyn-Mayer[133][136]. Na planie partnerowali jejRobert Montgomery iGeorge Sanders[137]. Film, będący ekranizacją powieści pióraJamesa Hiltona z 1932, przedstawiał losy Stelli Bergen (Bergman) i Philipa Monrella (Montgomery). Mający problemy psychiczne mężczyzna popełniasamobójstwo w taki sposób, by wszelkie podejrzenia za śmierć spadły na jego przyjaciela, Warda Andrewsa (Sanders)[138]. Bergman nie podobał się scenariusz, ani sam film[133], natomiast Spoto uważał jego fabułę za „śmiesznie niewiarygodną”. Z uwagi na konfliktowe relacje z reżyserem, realizacjaRage in Heaven była dla niej, jak pisał, „jednym wielkim koszmarem”[139]. Większe uznanie obraz Van Dyke’a zyskał w 1946, gdy trafił do ponownej dystrybucji[140].
Jej ostatnim projektem z 1941 byłhorrorDoktor Jekyll i pan Hyde (reż. Victor Fleming), szósta ekranizacja gotyckiejnoweli o tym samym tytule autorstwaRoberta Louisa Stevensona z 1886[141]. Pierwotnie Bergman obsadzono w roli Beatrix Emery, narzeczonej głównego bohatera. Uznając, że postać ta jest nudna i mało interesująca, oraz będąc znużoną odgrywaniem podobnych kreacji, w trakciecastingu przekonała reżysera do otrzymania roli Ivy Peterson,londyńskiej barmanki i prostytutki[142][143]. Selznick sceptycznie podchodził do uporu Bergman, uważając, że kreacja ta może zrujnować jej karierę[143]. W Emery wcieliła sięLana Turner, a w głównej, podwójnej roli męskiej wystąpiłSpencer Tracy[144]. Fabuła filmu koncentrowała się na doktorze Henrym Jekyllu, ratującym barmankę Ivy Peterson przed atakiem ulicznego oprawcy. Mimo prowokacji ze strony kobiety, lekarz nie odwzajemnia jej pragnień. Zażywszy chemiczną substancję, oddziela dobro od zła, a jegoalter ego – pozbawiony skrupułów moralnych pan Hyde – rozpoczyna brutalny i sadomasochistyczny romans z Peterson, który kończy się śmiercią dziewczyny[143][145]. Wyrażała zadowolenie z pracy nad filmem i swojej roli, uważając, że pozwoliła ona na rozszerzenie jej wachlarzu umiejętności[146]. Krytycy pozytywnie oceniali występ, jak m.in.Norton Mockridge, który podkreślał, że „wykazuje sprytne połączenie uroku, zrozumienia, powściągliwości i czystej zdolności aktorskiej”[147].
Humphrey Bogart i Bergman w filmieCasablanca (1942)
Korzystając z rosnącej rozpoznawalności Bergman, Selznick – kierując się względami finansowymi i reklamowymi – zgodził się na jej udział w sztuceAnna ChristieEugene’a O’Neilla z 1921 w reżyseriiJohna Housemana. Spektakle były wystawiane wSanta Barbara iSan Francisco wKalifornii oraz wMaplewood w stanieNew Jersey[148]. Kreacja tytułowej bohaterki, prostytutki, przyniosła Bergman pochlebne recenzje, w których pisano m.in. „Nadała ona dramatowi O’Neilla poetycką interpretację, a robiąc to zyskała sobie miejsce w historii teatru Stanów Zjednoczonych”[149]. Autor sztuki zaproponował jej, by dołączyła do zespołu aktorów zatrudnionych w teatrze stałym, lecz Bergman była zmuszona odrzucić ofertę z uwagi na sześcioletni czas trwania projektu oraz kontraktowe zobowiązania wobec Selznicka[150].
Od września 1941 do maja 1942 nie dostawała od Selznicka żadnych nowych propozycji angażu[l][151]. Z tego powodu popadła w lekkądepresję[152]. Z początkiem maja stawiła się w Hollywood po tym, jak producent wypożyczył ją do studiaWarner Bros.[153]Hal B. Wallis, zakupiwszy za 20 tys. dolarów prawa do niewystawianej sztukiEverybody Comes to Rick’s (1940), zmienił nazwę naCasablanca, a do głównych ról zaangażowano, po wielu zmianach,Humphreya Bogarta i Bergman. Na stanowisko reżysera zatrudnionoMichaela Curtiza[154]. Początkowo miała ona problem ze zrozumieniem zawiłości fabuły oraz charakteru granej przez siebie bohaterki (scenariusz, nad którym pracowało wielu autorów, wielokrotnie poprawiano i zmieniano)[154]. Pierwotnie nie była zadowolona z angażu do filmu, uważając, że postać Ilsy Lund nie wymaga zbyt wiele pracy[155]. Fabułamelodramatu noirCasablanca była osnuta na postaci amerykańskiego imigranta Ricka Blaine’a (Bogart), właściciela nocnego klubu wtytułowym marokańskim mieście, który w czasie II wojny światowej spotyka swoją miłość sprzed lat, Ilsę Lund (Bergman), będącą żoną działaczaczechosłowackiego ruchu oporu Victora Laszlo (Paul Henreid)[156]. Praca była utrudniona z uwagi na scenariusz, który do samego końca nie posiadał zakończenia. Aktorzy przez to czuli niepewność[157]. Relacje między Bogartem a Bergman były chłodne[158][159]. „Pocałowałam Bogiego, ale tak naprawdę nigdy go nie poznałam” – wspominała[159][160]. Jej gaża wyniosła 25 tys. dolarów[161].
Według Spoto kreacja Lund zapewniła Bergman rolę wielkiejamantki i była jej pierwszą znaczącą rolą w karierze. Zaznaczał, że „Ingrid wniosła do tego filmu przekonanie o kruchości romansu, które przemawiało wprost do serca widowni czasu wojny […] Przez dwie trzecie filmu obdarzała Ilsę niezwykłym spokojem i to właśnie dzięki temu romantyczne rozterki tej postaci są tak rozdzierające i dojrzałe”[162].Casablanca odniosła znaczący sukces; uzyskała osiem nominacji donagrody Akademii Filmowej, zdobywając trzy statuetki Oscara, w tym dlanajlepszego filmu[163][164]. Po latach zyskała mianofilmu kultowego, a Bergman najbardziej utożsamiana jest z rolą Ilsy Lund[162].
Na łamach „The New York Timesa”Bosley Crowther napisał: „[Bergman] rozświetla romantyczne pasaże ciepłym i autentycznym blaskiem”; inni z kolei uważali, że „[gra] bohaterkę z… pociągającym autorytetem i pięknem” oraz porównywali ją do młodej Garbo[165].
Gary Cooper i Bergman w kadrze z filmuKomu bije dzwon (1943). Za występ w nim otrzymała pierwszą nominację do Oscara
Jej jedynymfilmem pełnometrażowym z 1943 był melodramatwojennyKomu bije dzwon (reż.Sam Wood)[166]. Bergman już dwa lata wcześniej, gdyParamount Pictures zakupiło prawa do ekranizacjipowieści o tym samym tytuleErnesta Hemingwaya, namawiała Selznicka na wypożyczenie jej do Paramountu. Dodatkową motywacją dla niej była możliwość gry z wybranym do głównej roli męskiejGarym Cooperem[167]. W 1942 do roli Marii zaangażowanoVerę Zorinę[152], lecz gdy rozpoczęły się zdjęcia, zarówno Cooper, jak i Wood nie byli zadowoleni z jej gry, a angaż otrzymała Bergman[168]. Selznick wypożyczył ją do Paramountu za 90[166] lub 150 tys. dolarów[169]. Wypłacił jej kontraktowe 52 tys. dolarów[170]. Część zdjęć zrealizowano wgórach Sierra Nevada[171], co było trudnym wyzwaniem dla ekipy[172]. Fabuła skupiała się na Robercie Jordanie (Cooper), ochotniku biorącym udział whiszpańskiej wojnie domowej. Wraz z grupąpartyzantów przeprowadza akcję wysadzenia mostu. Wśród nich jest María (Bergman), doświadczona przez wojnę dziewczyna, w której się zakochuje[173].Komu bije dzwon był pierwszym filmem w dorobku Bergman, zrealizowanym wtechnicolorze[171][174][175].
W opinii biografówKomu bije dzwon był bezbarwnym filmem, zmieniającym się w wypraną z życia i miłości powieść Hemingwaya, w której nie było potępieniahiszpańskiego faszyzmu, oraz pominięto jakąkolwiek wzmiankę oFrancisco Franco i jego wojskach[172]. Krytyczną opinię wyrażała Bergman, wspominając, że praca na planie była rozczarowująca i frustrująca z uwagi na słaby scenariusz[176]. Choć recenzenci w większości pozytywnie oceniali jej występ[177], to część komentowała zasadniczą nieprzydatność Bergman do roli zmaltretowanej życiem hiszpanki, mającej romans z idealistycznym Robertem Jordanem[178].
Na prośbę Selznicka wzięła udział w zdjęciach dokrótkometrażowegodokumentuSwedes in America (1943, reż.Irving Lerner), zrealizowanego dlaBiura Informacji Wojennej (OWI)[163][180]. Producent – będąc przekonanym, że reżyserowany przez Wooda duet Bergman–Cooper odniesie sukces – ponownie wypożyczył ją do Warner Bros., dla którego wystąpiła w opartym na motywach powieści autorstwaEdny Ferber dramacie romantycznymSaratoga Trunk (reż. Sam Wood)[181]. Jego fabuła przedstawiała historię nieślubnej córki arystokraty Clio Dulaine (Bergman). Wyjeżdża ona doSaratoga Springs w stanieNowy Jork, by tam znaleźć bogatego męża. Ostatecznie poślubia hazardzistę zTeksasu, Clintona Maroona (Cooper)[182]. W trakcie zdjęć musiała nosić ciężkie, ciemnowłoseperuki i mocny makijaż, powodujący duży dyskomfort[183]. Motywacją do przyjęcia roli dla Bergman była chęć zagrania niemoralnej intrygantki.Jack L. Warner, obejrzawszy film w trakcie finalnego montażu, wyrażał negatywne odczucia, wobec czego wszystkie kopieSaratogi Trunk wysłano amerykańskim oddziałom wojskowym na morzu[184], a do kin wprowadzono go w 1945[185]. Gaża Bergman wyniosła 69 tys. 562 dolary[186][187]. Mimo słabych ocen, film przyniósł zyski wbox offisie[188].
2 sierpnia 1943 „Time” zamieścił zdjęcie Bergman na swojej okładce[189]. Od końca grudnia przez pięć tygodni występowała dla wojsk amerykańskich naAlasce. Czytała teksty dramatyczne, śpiewała szwedzkie piosenki ludowe, podpisywała fotografie i odwiedzała rannych żołnierzy w szpitalach[m][191]. W trakcie trasy poznała generała porucznikaSimona Bolivara Bucknera Jr., z którym utrzymywała listowny kontakt do jego śmierci w 1945[192].
Selznick chciał ją obsadzić w melodramacieDolina decyzji (1945, reż.Tay Garnett), jednak odrzuciła propozycję, nie będąc nią zainteresowaną[193]. Na mocy wypożyczenia do MGM, wystąpiła w dreszczowcu psychologicznymGasnący płomień (1944, reż.George Cukor), będącym remakiemobrazu z 1940 i drugą adaptacjąsztukiPatricka Hamiltona z 1938[185][186][194]. Spoto zwracał uwagę, że swoboda, z jaką odegrała swoją rolę wynikała z szeregu podobieństw Pauli Alquist Anton do prawdziwego życia Bergman. Partnerowali jejCharles Boyer iJoseph Cotten[195]. Przygotowując się do roli, studiowała artykuły i książki na temathalucynacji, złudzeń i genetycznie uwarunkowanejschizofrenii, a także odbywała wizyty w zakładzie psychiatrycznym, obserwując u jednej z pacjentek napadyobłędu[196]. Jej wynagrodzenie wyniosło 69 tys. 500 dolarów[197].
Akcja rozgrywa się wwiktoriańskiej Anglii. Paula Alquist Anton (Bergman), młoda mężatka, podejrzewa u siebie objawychoroby psychicznej. Gregory Anton (Boyer), w trosce o zdrowie żony, postanawia przeprowadzić się razem z nią do domu, w którym niegdyś mieszkała ciotka kobiety, nim została brutalnie zamordowana. Detektyw Cameron (Cotten), obserwując zachowanie Antona, wznawia śledztwo dotyczące morderstwa starszej kobiety[198].
Bergman na fotosie promocyjnym studia MGM (1944)
Po premierze film uzyskał pochlebne oceny, podobnie jak i Bergman; jeden z krytyków napisał, że „jest znakomita w swojej szarpiącej nerwy roli. Jej pełna wyczucia, emocjonalna gra musi przykuwać uwagę widza”[189]. Howard Barnes z „New York Herald Tribune” uznał, że „pani Bergman przedstawia piękny i wzruszający portret osoby, która stała się bliską ofiarą”. Jim O’Connor z „New York Journal-American” napisał: „Pod hipnotycznym urokiem Boyera panna Bergman płonie w namiętności i migocze w depresji, aż publiczność… sztywnieje na swoich siedzeniach”. Z koleiArcher Winsten z „New York Posta” twierdził, że „mieszanka miłości, przerażenia i rosnącego poczucia porażki własnego umysłu panny Bergman stanowi jedno z lepszych osiągnięć sezonu”, a „Variety” pochwalił „starannie przemyślane” i „powściągliwe występy” Boyera, Bergman i Cottena[199]. Pracę na planie wspominała jako jedno z największych doświadczeń życiowych, natomiast sam film zaliczała do grona ulubionych[200].
Gregory Peck i Bergman na fotosie z filmuUrzeczona (1945)
Kolejnym projektem w jej dorobku był psychologiczny dreszczowiec noirUrzeczona z 1945 (reż. Alfred Hitchcock), którego scenariuszBena Hechta poruszał tematfreudowskiejteorii snów. Bergman w głównej roli męskiej partnerowałGregory Peck, a podstawę stanowiła powieśćThe House of Dr. Edwardes pióraJohna Palmera iHilary’ego St George’a Sandersa z 1927[204]. Fabuła koncentrowała się na Anthonym Edwardesie (Peck), doktorze obejmującym stanowisko dyrektora w klinice psychiatrycznej Green Manors. Jego młody wiek oraz niecodzienne zachowanie wzbudzają podejrzenia doktor Constance Petersen (Bergman)[205]. O możliwości współpracy z Hitchcockiem wyrażała się z entuzjazmem, podkreślając m.in. jego poczucie humoru i gotowość pomocy[n][207], choć z początku sceptycznie podchodziła do zaproponowanej roli, uważając zachowanie swojej bohaterki za nieracjonalne, a historię za niewiarygodną[208].
Urzeczona była pierwszym amerykańskim filmem, w którym jej nazwisko zamieszczono na pierwszym miejscu w czołówce. Film odniósł sukces kasowy, przynosząc zyski w wysokości 7–8 milionów dolarów w box offisie i otrzymując na ogół przychylne recenzje w prasie. Był również nominowany w sześciu kategoriach do nagrody Akademii Filmowej, zdobywając statuetkę zanajlepszą muzykę[209]. Spoto zwracał uwagę na sposób gry Bergman, określając go „najlepszą lekcją modulowanej, dojrzałej gry na ekranie”[210].
Zakończywszy zdjęcia do filmu, na zaproszenieDepartamentu Wojny, ruszyła z Joe Steele’em w trasę po Ameryce Północnej, odwiedzającIndianę,Minnesotę,Pensylwanię,Wisconsin oraz Kanadę, propagując sprzedaż bonów wojennych i oddając krew dla rannych żołnierzy. Wygłaszała też przemówienia i czytała krótkie adaptacje ze zbiorku opowiadań i wierszy, pozyskując wielu darczyńców[211].
Leo McCarey, reżyser przebojowego komediodramatumusicalowegoIdąc moją drogą (1944), przygotowując się do jegokontynuacji, chciał wypożyczyć do głównej roli żeńskiej Bergman. Selznick – uważający, że sequele rzadko kiedy odnoszą porównywalny sukces co pierwsza część – sceptycznie podchodził do jej angażu. Wyrażał obawę, że Bergman będzie stanowić jedynie tło dla odtwórcy głównej roliBinga Crosby’ego[212][213]. Dowiedziawszy się o planowanej kontynuacji i przeczytawszy scenariusz, wywierała nacisk na Selznicka, by pozwolił jej wystąpić[212]. Producent wypożyczył ją doRKO Radio Pictures za 175 tys. dolarów. W ramach zawartego porozumienia wytwórnia zwróciła mu też dwa filmy, które wyprodukował dla niej przed kilku laty[214]. Przygotowując się do roli duchownej, odbyła kilka wizyt w klasztorze prowadzącym szkołę zakonnic[215].
FabułaDzwonów Najświętszej Marii Panny (1945) opowiadała o sumiennej i oddanej swej pracy siostrze Mary Benedict (Bergman). Prowadzi ona borykającą się z problemami finansowymi szkołę parafialną. Sytuację komplikuje przyjazd nowego proboszcza, ojca Chucka O’Malleya (Crosby)[216]. W trakcie zdjęć dopisywała część kwestii wypowiadanych przez jej bohaterkę i przedstawiała reżyserowi kilka scen, które – zdaniem Spoto – „wzmogły napięcie i dodały filmowi smaku”. Zaśpiewała także starą szwedzką piosenkę[217]. Praca na planie była dla niej jednym z radośniejszych doświadczeń, a kreacja duchownej pozwoliła na poszerzenie wachlarzu kobiecych typów w dorobku Bergman[218]. Wiele kobiet, utożsamiając się z nią, wstępowało do zakonów[219]. Curtis F. Brown uważał, iż „obraz dziewiczej czystości, który przedstawiła tak przekonująco jako siostra Mary Benedict, wyrył się trwale w umysłach widowni jako «prawdziwa» Ingrid Bergman”[220].
Rola duchownej przyniosła jej trzecią z rzędu nominację do nagrody Akademii Filmowej dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej[218]. Rywalizację o statuetkę Oscara przegrała zJoan Crawford, nagrodzoną za występ wkryminale noirMildred Pierce (reż. Michael Curtiz)[221]. Drugi raz z rzędu została laureatką Złotego Globu w kategorii dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym[202] oraz zdobyła pierwszą w karierze nagrodę Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych (również zaUrzeczoną)[222].
Pod koniec 1945 wpływy brutto z trzech filmów z udziałem Bergman –Urzeczonej,Saratogi Trunk iDzwonów Najświętszej Marii Panny – przekroczyły kwotę 21 milionów dolarów, bijąc rekordy kasowe w nowojorskimRadio City Music Hall. Branżowy magazyn „Box Office”, na podstawie zebranych danych i licznych opinii, m.in. krytyków, właścicieli kin, przedstawicieli klubów kobiecych oraz komentatorów radiowych, drugi raz z rzędu ogłosił ją najbardziej dochodową aktorką dla swoich pracodawców w Ameryce. Rosnąca rozpoznawalność powodowała, że otrzymywała od fanów 25 tys. listów tygodniowo[o][225]. „Life” ogłosił 1945 „rokiem Bergman”[227][228].
Cary Grant i Bergman na fotosie z filmuOsławiona (1946)
Kontynuację współpracy z Hitchcockiem stanowiła pierwszoplanowa rola w psychologiczno-szpiegowskim dreszczowcu noir z elementami melodramatuOsławiona (1946). Scenariusz do niego ponownie przygotował Hecht[229]. Selznick odsprzedał projekt RKO, a jego kontraktu z Bergman – w wyniku spornych kwestii z Lindströmem – nie przedłużono[230]. Fabuła filmu koncentrowała się na Alicii Huberman (Bergman), córce skazanego i byłego agenta wywiadu (Fred Nurney), która na zlecenie agentaFBI T.R. Devlina (Cary Grant), udaje się doRio de Janeiro, aby zinfiltrować organizację zbiegłych nazistów z okresu II wojny światowej. Mimo iż bohaterka jest zakochana w Devlinie, zgadza się wyjść za mąż za stojącego na czele siatki szpiegowskiej w Brazylii Alexandra Sebastiana (Claude Rains), żywiącego do niej szczere uczucie[231].
Tworząc postać budzącej wątpliwości pod względem postawy moralnej Huberman, kobiety zmuszonej przez poczucie obowiązku do małżeństwa bez miłości i desperacko potrzebującej zapewnienia o tym, że jest kochana, reżyser wykorzystał małżeńskie problemy Bergman i jej przeżycia związane z romansem z fotografemRobertem Capą[232]. Dohistorii filmu przeszła scena trwającego niespełna 150 sekund pocałunku odgrywanego przez Bergman i Granta. Hitchcock przerywał ujęcie co 3 sekundy, stosując się do obowiązującegokodeksu Haysa, zabraniającego zbyt długich i niestosownych scen[233].
Bergman na fotosie promocyjnym z filmuŁuk triumfalny (1948)
Bergman otrzymała przychylne recenzje –James Agee pisał w „The Nation”, że jej „gra jest tu najlepsza ze wszystkiego, co kiedykolwiek widziałem”. Z kolei „Film Bulletin” chwalił ją za „błyskotliwą kreację” oraz prognozował, że jest główną kandydatką do Oscara[234]. Spoto zwracał uwagę na sceny, w których odgrywała stan upojenia alkoholowego i związane z nim skutki złego samopoczucia. Według niego ukazały one szerokie możliwości jej dojrzałych doświadczeń i uczuć[235].
Będąc aktorką niezależną, przyjęła propozycję występu w melodramacie wojennymŁuk triumfalny (reż.Lewis Milestone) studia Enterprise Productions, zekranizowanym na podstawiepowieści o tym samym tytule z 1945 autorstwaEricha Marii Remarque’a, a obsadę uzupełnili Charles Boyer iCharles Laughton[236]. W wyniku negocjacji otrzymała 175 tys. dolarów i gwarancję dwudziestu pięciu procent z dochodów netto[236]. Fabuła była osnuta wokół postaci niemieckiego chirurga o przybranym nazwisku Ravic – uciekinierze z III Rzeszy – i jego skomplikowanego romansu z szansonistką Joan Madou (Bergman), który prowadzi do tragedii.Łuk triumfalny wprowadzono do kin w 1948, po dwuletnich pracach montażowych[237]. Zarówno w oczach krytyków, jak i widowni okazał się on porażką, a przyczyniły się do niej nadmierne dłużyzny i podwójne, nieszczęśliwie zakończenie[238]. Bergman stwierdziła, że nie czuła i nie potrafiła polubić granej przez siebie postaci[239]. Negatywne opinie wyrażali też Boyer i Milestone[p][237].
Bergman (druga od prawej) w sztuceJoanna z Lotaryngii (na zdj. w 1946), będącą jednym z przebojów na Broadwayu w sezonie 1946–1947
W 1946 powróciła do teatru na Broadwayu, grając główną, podwójną rolęJoanny d’Arc i Marii Grey (winterludium) w sztuceJoanna z Lotaryngii autorstwa Maxwella Andersona[241]. Dziewica Orleańska była jej ulubioną postacią historyczną od dzieciństwa, a także rolą, w którą pragnęła się wcielić od wielu lat. W ramach przygotowań studiowała wszelkie dostępne materiały o niej[241]. Premiera reżyserowanego przezMargo Jones spektaklu odbyła się 18 listopada wAlvin Theatre[242][243]. Partnerowali jejRomney Brent iSam Wanamaker[244]. Krytycy w przychylnych słowach wyrażali się o jej technice gry, m.in. Brooks Atkinson na łamach „The New York Timesa” stawiał ją w jednym rzędzie zHelen Hayes iKatharine Cornell, pisząc: „Nie ma wątpliwości co do tego, że gra panny Bergman jest wspaniała. Od czasuLilioma pomnożyła swoje zdolności i rozkwitała; wniosła do teatru rzadko spotykaną czystość ducha [i] nieporównaną wspaniałość… [Jest] porywająco atrakcyjną dziewicą, dumną, wdzięczną i obdarzoną wyjątkowo świetlistym uśmiechem… Jej występ to wydarzenie sceniczne wielkiej wagi”. W podobnym tonie brzmiała opinia w „The New Yorkerze”: „Gra jej nie ma chyba sobie równej w teatrze dnia dzisiejszego”[245]. Komplementował ją też autor sztuki[246].
Joanna z Lotaryngii była jednym z broadwayowskich przebojów sezonu 1946–1947; sztukę wystawiano 199 razy, osiem razy w tygodniu[247]. Przez pół roku nie schodziła z afisza[243]. Intensywna praca w teatrze, narastające problemy w małżeństwie i niepewność co do przyszłości w Hollywood wywołały w Bergman stan nerwowego niepokoju[247]. Rola Joanny d’Arc przyniosła jej nagrodyDrama League zawybitny występ iTony[248][249]. Doceniono również jej kreację wUrzeczonej (której premiera w Europie odbyła się z opóźnieniem) na8. MFF w Wenecji[248]. Za sześciomiesięczne występy w sztuce zainkasowała 129 tys. dolarów[244], dzięki czemu była najlepiej zarabiającą aktorką teatralną w owym czasie[228]. „Newsweek”, umieścił jej zdjęcie na swej okładce i opatrzył tytułem „królowa Broadwayu”[228][250]. Odrzuciła rolę Katrin Holstrom w komediiCórka farmera (1947, reż.H.C. Potter), za którąLoretta Young otrzymała statuetkę nagrody Akademii Filmowej[251][252].
Victor Fleming, będąc pod wrażeniem występu Bergman wJoannie z Lotaryngii, powierzył jej główną rolę wbiograficznymdramacie historycznymJoanna d’Arc (1948)[249][253]. Zdjęcia do filmu nagrywano w studiuHala Roacha w kalifornijskimCulver City, choć jego realizacja była problematyczna; budżet wyniósł od 4[249] do 5 milionów dolarów[254]. W trakcie produkcji film rozrastał się coraz bardziej, aż finalnie, zdaniem Spoto, w ogóle nie przypominał „surowej i prostej sztuki” Andersona[255]. Gaża Bergman wyniosła 175 tys. dolarów plus gwarancję pięcioprocentowego przychodu brutto[256]. Obraz otrzymał siedem nominacji do nagrody Akademii Filmowej, w tym czwartą dla Bergman za najlepszą kreację pierwszoplanową (Oscara przyznanoJane Wyman za występ w dramacieJohnny Belinda, reż.Jean Negulesco), zdobywając dwie statuetki: zanajlepsze kostiumy (film kolorowy) oraz zanajlepsze zdjęcia kolorowe[257][258]. Oceny co do jej występu były mieszane; Bosley Crowther pisał, że nie posiada tak „wielkiej duchowej jakości”.C.A. Lejeune z „The Observera” uważała, że „hollywoodzka Joanna d’Arc to triumf materii nad umysłem i duchem”[259].
W tym samym roku odrzuciła główną rolę w dramacie psychologicznymKłębowisko żmij (reż.Anatole Litvak). Za występ w nimOlivia de Havilland była nominowana do Oscara w kategorii najlepsza aktorka pierwszoplanowa[252]. Wcześniej odmówiła przyjęcia roli panny Josephiny „Jody” Norris wNajtrwalszej miłości (1946, reż. Lewis Milestone), za którą de Havilland zdobyła statuetkę[251].
Ostatnim projektem Bergman przed jej wyjazdem do Europy był melodramatkostiumowyPod znakiem Koziorożca (1949, reż. Alfred Hitchcock), ekranizacja powieściHelen Simpson. Został realizowany dlaTransatlantic Pictures, studia Anglika iSidneya Bernsteina[260][261]. Mimo początkowego entuzjazmu z jej strony[260], produkcja stwarzała liczne problemy; Hitchcock po raz drugi – po filmieSznur z 1948 – podjął się filmowania długich, 10-minutowych sekwencji, co nie podobało się Bergman. Z tego powodu na planie dochodziło do częstej wymiany zdań między nimi. Kłopoty sprawiały też strajki pracowników studia oraz scenariusz[262]. Film zebrał w prasie na ogół negatywne recenzje[263], choć krytycy chwalili kreację aktorki[257]. W późniejszym czasie Hitchcock przyznawał, że zrobiłPod znakiem Koziorożca, by „sprawić przyjemność Ingrid Bergman”[260].
Pod koniec lat 40., znużona licznymi ograniczeniami nałożonymi przez cenzurę (kodeks Haysa), ingerencją amerykańskiego rządu w filmy z jej udziałem oraz wyrażając niezadowolenie z błędnie obranego kierunku artystycznego (Łuk triumfalny), skontaktowała się zRoberto Rossellinim[264]. Obejrzawszy dwa wyreżyserowane przezeń dramaty wojenne –Rzym, miasto otwarte (1945) orazPaisà (1946) – przedstawiła w wystosowanym do niego liście wolę współpracy[264][265]. Renoma Bergman pozwoliła Rosselliniemu pozyskać amerykańskie fundusze na rozwój nowego projektu[266]. DramatStromboli, ziemia bogów (1950) wyprodukowała wytwórnia RKO, której właścicielem byłHoward Hughes[267]. Na mocy umowy Bergman i Lindström otrzymali po 175 tys. dolarów[268] (pierwotnie próbowała przekonaćSamuela Goldwyna do wsparcia projektu, lecz plany te pokrzyżował nieudany pokaz filmuNiemcy – rok zerowy z 1948)[269].
Bergman iMario Vitale na planie filmuStromboli, ziemia bogów
Zdjęcia do filmu nagrywano na wyspieStromboli naMorzu Tyrreńskim, a praca nad nim miała burzliwy przebieg; Rossellini, znany z zatrudniania amatorów zamiast aktorów, traktował Bergman, przyzwyczajoną do innej procedury realizowania filmów, jak „szeregowego amatora”. Dodatkowo pracę utrudniali reporterzy, którzy tłumnie przybywali na wyspę po tym, gdy spekulacje na temat romansu obojga przedostały się do opinii publicznej[270]. HistoriaStromboli, ziemi bogów skupiała się na litewskiej emigrantce Karin Bjorsen (Bergman). Kobieta pod naporem szeregu trudności życiowych postanawia popełnić samobójstwo[271].
Chandler pisała, że z chwilą, gdy Hughes zgodził się sfinansować realizację filmu, Hollywood utraciło aktorkę, Lindström stracił żonę, a Ameryka ikonę piękna i niewinności[272]. Kiedy wyleciała na zdjęcia do Włoch, w Stanach Zjednoczonych zaczęto piętnować ją mianem „dziwki”, postrzegać jako symbol upadłej gwiazdy, a także oskarżać o porzucenie męża i córki Pii. Dostawała dziesiątki tysięcy listów z wyrazami potępienia, w tym m.in. odJosepha Breena – dyrektora administracyjnego kodeksu Haysa – producentaWaltera Wangera[273] i od dawnych wielbicieli[274], którzy nazywali ją „dziwką” i „szmatą”, twierdzili, że jest wysłanniczką diabła oraz uważali, iż powinna zostać spalona na stosie. Jej nowo narodzonemu dziecku życzyli ciężkiej choroby i śmierci[275].
Jej postępowanie, pozaKościołem luterańskim w Szwecji, piętnowano także w kościołach za oceanem – m.in. Federalna Rada Kościołów potępiała romans Bergman, atamtejszy Kościół katolicki przewodniczył w zorganizowanej przeciw niej nagonce – szkołach i przedSenatem Stanów Zjednoczonych; z inicjatywy Franka Lunsforda, senatora zGeorgii, przegłosowano zakaz wyświetlania filmów w reżyserii Rosselliniego i z udziałem Bergman. 5,5 miliona Amerykanek, zrzeszonych w miejscowych klubach, zagłosowało za bojkotem filmów z nią[276]. Szwedzka prasa nazywała ją „plamą na sztandarze Szwecji”, chociaż jeden z tamtejszych dzienników, „Expressen”, potępiał przejawy hipokryzji w jej sprawie.Armia Zbawienia (TSA) zdecydowała o wycofaniu wszystkich jej nagrań, zrealizowanych w 1949 na rzeczakcji dobroczynnej[277]. Włoska prasa, także ta związana ze środowiskami katolickimi, krytykowała zachowanie amerykańskich mediów, nazywając je „kanibalistyczną agresją przeciw pannie Bergman”[278], a listy ze wsparciem przesyłali jej m.in. Alfred Hitchcock, Cary Grant[279], David O. Selznick[280], Ernest Hemingway[281], Gary Cooper, Helen Hayes, Jennifer Jones,John Steinbeck[280][282] iMarion Davies[278].
DlaJohna Russella Taylora zmasowany atak na Bergman wynikał z faktu, iż opinia publiczna nie była w stanie odróżnić jej ekranowego wizerunku – często określanego jako „świętej” (poprzez granie zakonnicy i Joanny d’Arc) – od prywatnego. „Jej typ niewątpliwie należał do «dobrej kobiety», naturalnej, zdrowej, nieskażonej osoby, która nie zawraca sobie głowy makijażem, nie przejmuje się tym, co ma na sobie, ale i tak zawsze wygląda olśniewająco” – argumentował[283].
Bergman i Sandro Franchina w filmieEuropa ’51 (1952)
Stromboli, ziemię bogów, będącą klasycznym przykłademneorealizmu włoskiego[284], zbojkotowano w Stanach Zjednoczonych, a w wielu miastach i stanach zakazano jej wyświetlania[278]. Otrzymała także szereg negatywnych recenzji w prasie, w których opisywano ją jako „słabą, niejasną, nie porywającą i banalną aż do bólu”. Bergman, pierwszy raz w karierze, zebrała złe oceny – krytycy zarzucali jej grę bez „głębi” oraz „nieobecny” wyraz twarzy. W opinii Spoto krytyka skupiała się głównie na wizerunku jej samej, a nie umiejętnościach[285]. Po premierzeEdwin C. Johnson, senator zKolorado – prócz publicznego potępienia Bergman[286][287] – domagał się przed Senatem nadaniaDepartamentowi Handlu (DOC) możliwości wystawiania licencji, na podstawie której wjazd do Stanów Zjednoczonych byłby uzależniony od postawy moralnej danej osoby. Projekt, mimo iż finalnie nie został poddany pod głosowanie, stanowił problem dla Bergman, nie będącej obywatelką amerykańską; jej wiza straciła ważność, a w przypadku przylotu za ocean, mogła zostać aresztowana[288].
Bergman (w środku) w kadrze z filmuEuropa ’51
Drugim projektem Bergman i jej męża był neorealistyczny dramatEuropa ’51 (1952)[289]. Sportretowała w nim Irene Girard, która dotknięta utratą syna Michela (Sandro Franchina), dręczona wyrzutami sumienia, przewartościowuje swe życie i zaczyna nieść pomoc osobom potrzebującym. Gdy jej mąż George (Alexander Knox) dowiaduje się, że pomaga również kryminalistom, umieszcza ją w szpitalu psychiatrycznym[289][290].
Film poza Włochami, gdzie zebrał dobre oceny, głównie zignorowano, a w Stanach Zjednoczonych zadebiutował dwa lata później. Jego realizacja była problematyczna dla Bergman, na której Rossellini wymuszał wymyślanie dialogów w trakcie nagrywania danej sceny[291]. Kreacja Girard przyniosła jej nagrodyNastro d’argento w kategorii dla najlepszej aktorki iPuchar Volpiego dlanajlepszej aktorki na13. MFF w Wenecji[292].
Rozczarowujące przyjęcieStromboli, ziemi bogów i coraz większe różnice z Rossellinim w kwestii metody pracy nad filmami powodowały rodzące się w niej wątpliwości, dotyczące słuszności obranego kierunku zawodowego[293]. Mimo skandalu obyczajowego i komercyjnej klęskiStromboli, ziemi bogów, filmowcy z Hollywood wyrażali zainteresowanie współpracą z Bergman;Sam Spiegel oferował jej występ u bokuMarlona Brando, z kolei Walter Wanger wysyłał jej scenariusze.Graham Greene uważał ją za idealną kandydatkę do zagrania w filmowej ekranizacji jego powieści,Koniec romansu z 1951. Wszystkim otrzymanym propozycjom sprzeciwiał się Rossellini[294], także tym, pochodzącym od włoskich twórców, jakFederico Fellini,Franco Zeffirelli,Luchino Visconti iVittorio De Sica[295].
W drugiej połowie 1953 wystąpiła w roli samej siebie wantologiiJesteśmy kobietami, w trzecim segmencie zatytułowanym „Kurczak”, reżyserowanym przez jej męża.Komicznyskecz przedstawiał ją jako hodowczynię róż, wdającą się w konflikt z tytułowym kurczakiem, który podjada jej krzewy. Zdjęcia realizowano w letniej posiadłości małżeństwa wSanta Marinella, a udział w nim wzięły także dzieci pary[296][297]. W listopadzie powróciła do teatru, ponownie grając rolę Dziewicy Orleańskiej woratoriumArthura Honeggera zlibrettemPaula Claudela –Joanna d’Arc na stosie. Jej kreacja ograniczała się do wypowiadania własnych rozmyślań nad życiem i sądem. Premiera odbyła się w teatrze operowymSan Carlo Opera House wNeapolu. Reżyserowane przez Rosselliniego przedstawienie okazało się sukcesem, czego następstwem było europejskie tournée, obejmującePalermo,Mediolan,Paryż,Barcelonę, Londyn i Sztokholm, gdzie w tamtejszejOperze Królewskiej oratorium uznano za jedno z wydarzeń sezonu[296][298].
Poza Włochami spektakl zbierał mieszane opinie, choć Bergman oceniano na ogół pozytywnie, z wyjątkiem Sztokholmu, gdzie Stig Ahlgren z „Vecko-Journalen” w drwiących słowach skupiał się na jej osobowości. W odpowiedzi, przy pomocy Edvina Adolphsona, wygłosiła ze sceny emocjonalne przemówienie do zgromadzonej publiczności, nagrodzone aplauzem i oklaskami. Mimo tego do hotelu – w którym się zatrzymała – masowo napływały napastliwe listy, powodujące, jak wspominała, „niemal rozpacz” i „udręczenie psychiczne”[299].
Na podstawie oratorium Rossellini zrealizował biograficzny dramat historyczny z elementami musicaluJoanna d’Arc na stosie, w którym ponownie wcieliła się w narodową bohaterkę Francji[300].
Bergman i George Sanders w kadrze z filmuPodróż do Włoch (1954)
W 1954 na ekrany kin wszedł dramatPodróż do Włoch Rosselliniego, którego historia opowiadała o borykającej się z problemami małżeńskimi angielskiej parze Joyce’ów (Bergman, George Sanders), spędzającej wakacje nadPółwyspem Apenińskim. Początkowo spotkał się on z miażdżącą krytyką – zarzucano mu bezcelowość oraz nudę, jednak po latach został doceniony, m.in. przez współtwórcówfrancuskiej Nowej Fali[301], a branżowy „Cahiers du cinéma” uznał go w 1958 za jeden z dwunastu najlepszych filmów wszech czasów[302]. W ocenie ThomsonaPodróż do Włoch nie jest filmem „tak przekonującym jakEuropa ’51, ale jest bardziej poruszający”. Jak argumentował: „Nakręcona z dużą ostrością i długimi ujęciamiPodróż do Włoch przypomina powieść lub esej z podróży, a wpływ[Michelangela] Antonioniego jest niewątpliwy. Jak gdyby po raz pierwszy w życiu Ingrid Bergman była po prostu dostępną aktorką, postacią w pejzażu – nigdy nie jest bliska bycia bohaterką, godną zaufania osobą lub światłem przewodnim. Na tym niemal ostatnim etapie wydaje się, że Rossellini przejrzał całą mitologię mówiącą, że Ingrid Bergman była «magiczna»”[303].
Ostatnim projektem Bergman i Rosselliniego był powstały w koprodukcji włosko-niemieckiej dramatStrach, oparty na motywach noweliStefana Zweiga z 1925. Film, którego głównym tematem był motyw szantażu i przyznania się do winy, również nie odniósł sukcesu, zaś wielbiciele talentu Bergman wyrażali rozczarowanie. Angelo Solmi w „Oggi” stwierdził, że po pół tuzinie prób z negatywnymi wynikami [Strach] dowodzi niezdolności pary [Bergman i Rossellini] do stworzenia czegoś akceptowalnego dla publiczności lub krytyków”, dodając: „kiedyś niekwestionowana gwiazda numer jeden [filmu] na świecie i następczyni Grety Garbo, panna Bergman w swoich najnowszych produkcjach jest tylko cieniem samej siebie”[304]. Z kolei Thomson uważał, iżStrach jest „głęboko przygnębiającym filmem noir, w którym cień przypomina krew bohaterów”[305].
Bergman i Yul Brynner w kadrze z filmuAnastazja (1956)
W 1955 przyjęła odJeana Renoira propozycję wystąpienia w komedii romantycznejHelena i mężczyźni (1956), której scenariusz reżyser opracował specjalnie z myślą o niej. Sportretowała w niej żyjącą w okresiebelle époque polską arystokratkę Helenę Sokorowską, flirtującą z ambitnymi oraz zamożnymi mężczyznami. Bohaterka pomaga im odnosić znaczące sukcesy zawodowe, a następnie traci nimi zainteresowanie i poszukuje nowych kochanków, wśród których są generał Rollan (Jean Marais) i młody hrabia de Chevincourt (Mel Ferrer)[307]. Swoje dialogi nagrywała w języku francuskim i angielskim[308]. Film był przebojem w Paryżu. Fred Hift z „Variety” wyrażał krytyczną opinię, lecz docenił rolę Bergman, pisząc, że „zachowuje swoją pociągającą godność”[309].
Wieść o tym, że pracuje bez Rosselliniego została nagłośniona przez prasę. Jej przyjaciółka Kay Brown – która przeszła do nowojorskiej agencjiInternational Creative Management (ICM) – przedłożyła Bergman ofertę występu w dramacie historycznymAnastazja (1956, reż. Anatole Litvak), który pozwoliłby jej wrócić do amerykańskiego filmu. Litvak pozostał nieugięty w kwestii chęci zaangażowania Bergman (mimo że20th Century Fox, które, za namową Brown, zakupiło prawa do adaptacji sztuki z 1952, napisanej przezMarcelle Maurette, uzyskało negatywne opinie w zleconym przez siebie badaniu, dotyczącego chęci poznania zdania opinii publicznej o aktorce)[310]. Pierwotnie rolę zaoferowano Jennifer Jones, lecz producentDarryl F. Zanuck – podobnie jak i Litvak – opowiadał się za Bergman. Podpisawszy kontrakt na udział w filmie, powiedziała: „Byłam na zawodowym wygnaniu przez ponad siedem lat, wystarczająco długo”. Swój sprzeciw wobec jej decyzji wygłaszał Rossellini, kolejny raz grożąc i szantażując, iż się zabije. Gaża dla Bergman wyniosła 200 tys. dolarów[311].
Fabuła koncentrowała się na rosyjskim uchodźcy, generale Bouninie (Yul Brynner), spotykającym we francuskiej stolicy młodą kobietę, Annę Koreff (Bergman), łudząco podobną do księżniczkiAnastazji, jedynej przedstawicielki roduRomanowów. Postanawia wykorzystać fakt podobieństwa kobiety, by zdobyć majątek zdeponowany przez caraMikołaja II[312].
Grant i Bergman w kadrze z filmuNiedyskrecja (1958)
Po premierach w Nowym Jorku iLos Angeles w Kalifornii film zebrał entuzjastyczne reakcje ze strony publiczności i przychylne recenzje od krytyków, podobnie jak i Bergman, która pierwszy raz od przeszło dekady otrzymała tak pozytywne opinie na temat swej kreacji: Bosley Crowther z „The New York Timesa” napisał, że była „absolutne wspaniała w pięknie prowadzonej roli godnej nagrody Akademii”[313]. Drugi raz w karierze została laureatką nagrody Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych dla najlepszej aktorki (odebrała ją osobiście, pierwszy raz od ośmiu lat przylatując do Stanów Zjednoczonych), Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej, którego odebrał w jej imieniu Cary Grant[q][315], i po raz trzeci zdobyła Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym[202]. Rolę Bergman doceniono też w Europie;Włoska Akademia Filmowa nagrodziła ją statuetkąDavida di Donatello dlanajlepszej aktorki zagranicznej[316].
Ukończywszy zdjęcia doAnastazji, udała się do Paryża na próby do spektakluHerbata i sympatia (reż. Jean Mercure). Partnerowali jej na scenieYves Vincent iJean-Loup Philippe. Sztuka autorstwa Andersona była sukcesem, a Bergman, którą podczas premiery wywołano przed kurtynę piętnaście razy i nagrodzono 3-minutową owacją, krytycy komplementowali w swych recenzjach. Powodzenie spektaklu spowodowało, że nie schodził on z paryskiego afisza przez dziewięć miesięcy, do lata 1957[317].
Jej kolejnym projektem filmowym była oparta na sztuce autorstwaNormana Krasny z 1954 komedia romantycznaNiedyskrecja (1958, reż.Stanley Donen), w której zagrała z Carym Grantem. Wcieliła się w aktorkę Annę Kalman, poznającą Philipa Adamsa (Grant), który chcąc pozostać w kawalerskim stanie, wmawia poznanym przez siebie kochankom, iż jest już żonaty[318]. Film reżyserowany przez Donena odniósł sukces komercyjny, a Chandler zwracała uwagę, że „[Bergman] wciąż jest chętnie oglądaną aktorką, która świetnie radzi sobie w produkcjach utrzymanych w hollywoodzkim stylu”[319]. W podobnym tonie napisał Spoto: „Jej delikatne reakcje idealnie zgrane z eleganckim wdziękiem Granta ukazały publiczności jej nowe możliwości jako aktorki”[320]. „The New York Times” podkreślał, że „Bergman jawi się jako najbardziej czarująca komediantka, profesjonalistka, która potrafi poradzić sobie z wesołą, lekceważącą linią dialogu równie łatwo, jak z dramatycznądeklamacją”[321]. Za rolę Kalman uzyskała nominację do Złotego Globu dlanajlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu[202].
Udany powrót na amerykańskie ekrany kin sprawił, że włodarze 20th Century Fox przedłożyli jej umowę na realizację kilku filmów, opiewającą na kwotę miliona dolarów. Nie chcąc być ponownie aktorką kontraktową, nie przyjęła oferty[322]. Drugim filmem, w którym wystąpiła w 1958, był dramat biograficznyGospoda Szóstego Dobrodziejstwa (reż.Mark Robson). Jego scenariusz oparto na powieściAlana Burgessa. Sportretowała w nim AngielkęGladys Aylward, podejmującą się pracy misjonarki w Chinach. Partnerowali jej w rolach głównychCurd Jürgens iRobert Donat. Pomimo niedociągnięć w scenariuszu film był sukcesem i zebrał dobre recenzje – m.in. dla krytyka z „New York Herald Tribune” gra Bergman była „jednym z najcieplejszych występów aktorskich w tym roku”[323]. Rola misjonarki przyniosła jej nominacje doBAFTY dlanajlepszej aktorki zagranicznej[324] i Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym[202].
Rip Torn i Bergman (w środku) w filmie telewizyjnym24 godziny z życia kobiety (1961)
W 1961, po dwóch latach przerwy, zagrała w opartym na powieściFrançoise Sagan amerykańsko-francuskim melodramacieŻegnaj ponownie (reż. Anatole Litvak), portretując w nim dekoratorkę wnętrz Paulę Tessier, dojrzałą kobietę, która zdradza swojego niewiernego partnera Rogera (Yves Montand) z młodszym od niej o kilkanaście lat Philipem (Anthony Perkins). Poza Europą, a zwłaszcza Francją, film nie odniósł sukcesu kasowego, a Bergman wspominała, że nie udało się jej nawiązać więzi z żadnym z partnerujących jej aktorów[327].
W tym samym roku po raz drugi wystąpiła w telewizji, przyjmując rolę Clare Lester w dramacie24 godziny z życia kobiety (reż.Silvio Narizzano), zrealizowanym dla stacji CBS. Funkcję producenta sprawował jej trzeci mąż, Lars Schmidt, z koleiRip Torn wcielił się w partnera ekranowego[328]. Za swoją kreację była nominowana do Primetime Emmy dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej w miniserialu lub filmie telewizyjnym[329].
Anthony Quinn i Bergman w kadrze z filmuWizyta starszej pani (1964)Gustaf Molander i Bergman (na zdj. w 1964)
W sezonie 1962–1963 występowała w paryskimThéâtre Montparnasse w tytułowej roli (którą w przeszłości odgrywały m.in.Alla Nazimova,Eleonora Duse czy teżEva Le Gallienne) w sztuceHedda Gabler autorstwaHenrika Ibsena z 1890, reżyserowanej przezRaymonda Rouleau[330]. Mimo początkowych kłopotów z tekstem francuskim, zebrała na ogół przychylne opinie; recenzent z „France-Soir” zwracał uwagę na jej „dumę jak ze snu – nikt jeszcze nigdy tak wspaniale nie grał Ibsena”, a „Le Figaro” zachwalał „ten szczególny głos, artystyczną interpretację”[331]. Z kolei inni francuscy dziennikarze reprezentowali bardziej krytyczne podejście i przekonywali, że była „zbyt oczywistą miłą osobą, by grać niegodziwą kobietę”[332]. Leamer pisał, że „jej Hedda była lekka i niewiarygodna, pozbawiona energii, śmiałości i głębi”[332].
W 1963 wyemitowano wBBC i CBS skróconą, telewizyjną wersję sztuki. Bergman partnerowaliMichael Redgrave,Ralph Richardson iTrevor Howard[332][333]. Spoto napisał, że mimo radykalnie skróconej wersji „Ingrid udało się oddać jadowitą elegancję Heddy i jakoś zmienić swój serdeczny uśmiech, ukazując lodowatą surowość”[331]. Oceny co do jej występu były podzielone[332][334].
Od czerwca 1965 do marca 1966, na zaproszenie Michaela Redgrave’a, z powodzeniem występowała jakoNatalia Pietrovna w reżyserowanej przezeń sztuceMiesiąc na wsi pióraIwana Turgieniewa, wystawianej wGuildford, a następnie wCambridge Theatre na londyńskimWest Endzie, otrzymując w większości pozytywne oceny[343]. Ze względu na zdiagnozowanie u córkiIsabelliskoliozy, ograniczyła aktywność zawodową, przyjmując w owym czasie tylko jedną propozycję – wystąpiła w telewizyjnej adaptacji sztukiGłos ludzki autorstwaJeana Cocteau (reż.Ted Kotcheff), będącejmonodramem kobiety. Projekt wyprodukowali Schmidt iDavid Susskind, a premiera w Stanach Zjednoczonych odbyła się w maju 1967 wABC, co było debiutem Bergman w kolorowej telewizji[344]. „New York Daily News” pisał: „[Bergman] po raz kolejny udowodniła swoją jakość. Delikatne i kapryśne, wesołe i tragiczne, na przemian jej występ był niezwykłą wirtuozerią. Stworzyła magię… i poruszyła serce”[345].
Walter Matthau i Bergman w kadrze z filmuKwiat kaktusa (1969)
Po powrocie córki do zdrowia rozważała granie tytułowej roli w sztuceAnna Karenina pióraLwa Tołstoja, jednak uznała, że jest do niej za stara (wśród innych postaci, nad którymi się zastanawiała, była też Christine Mannon, bohaterka sztukiŻałoba przystoi Elektrze Eugene’a O’Neilla)[346]. Kreacją Deborah Harford w dramacie pióra O’NeillaJeszcze wspanialsze pałace (reż.José Quintero) powróciła po ponad dwóch dekadach na Broadway. Premiera spektaklu odbyła się we wrześniu wAhmanson Theatre w Los Angeles (początkowo zarząd teatru do roli Harford typowałJessicę Tandy), po czym, po sześciu tygodniach wystawiania go w Kalifornii, sztukę przeniesiono na Broadway. Otrzymała ona w większości negatywne recenzje; krytycy opisywali ją jako mętną, nużącą i usypiającą, a część z nich uważała, że Bergman „mniej wydobywa z tej postaci, niż można by oczekiwać”. Pomimo chłodnych ocen, nagradzano ją owacjami na stojąco, zaś sama sztuka cieszyła się zainteresowaniem widzów[347].
Screwball comedyKwiat kaktusa (1969, reż.Gene Saks), zekranizowana na podstawiefarsyAbe Burrowsa, była jej pierwszym filmem od czasówJoanny d’Arc z 1948, nakręconym w całości w Stanach Zjednoczonych[348]. Sportretowała w niej Stephanie Dickinson, asystentkę dentysty Juliana Winstona (Walter Matthau), która zgadza się udawać jego żonę, by ten mógł zakończyć związek z Toni Simmons (Goldie Hawn)[349].Howard Thompson z „The New York Timesa” chwalił jej zmysł komediowy i przyznawał, że dwie główne gwiazdy (Bergman i Matthau) „idealnie się ze sobą łączą”. Spoto pozytywnie oceniał jej rolę, pisząc, że „ma rozkoszną smykałkę do komedii, stąd kiedy zmienia się wkwiat kaktusa z pozornie nordyckiej góry lodowej w namiętną kochankę, nie jest ani niewytworna, ani niewiarygodna”[350]. Otrzymała gażę w wysokości 800 tys. dolarów[351] oraz była nominowana do Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu[202].
W 1970 wystąpiła w opartym na powieści Rachel Maddux melodramacieSpacer w wiosennym deszczu (reż.Guy Green) z Quinnem iFritzem Weaverem w obsadzie[352]. Jego fabuła koncentrowała się na losach mężatki Libby Meredith (Bergman), zakochującej się w swoim sąsiedzie, Willu Cade (Quinn)[353]. Obraz Greena nie zyskał uznania wśród krytyków, a Bergman komplementowano jedynie ze względu na jej wygląd[354][355].
Wyrażała negatywne opinie na temat zmian, jakie zaszły w systemie produkcji filmów i historii, które przeznaczano do ekranizacji[355]. „Filmy są głupie, gwałtowne, okrutne i zbyt sexy dla starszej pani, jaką jestem” – mówiła[356]. 18 lutego 1971 w Cambridge Theatre odbyła się premiera wznowionej komediiNawrócenie kapitana Brassbounda pióraGeorge’a Bernarda Shawa – reżyserowanej przezFritha Banbury’ego – w której występowała w roli lady Cecily Waynflete. Krytycy wyrażali mieszane opinie, lecz zainteresowanie publiczności utrzymywało ją na scenie przez dziewięć miesięcy[357]. W następnym roku sztukę wystawiano w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie. 19 kwietniarepublikański senatorCharles H. Percy z Illinois wygłosił ogólnokrajowe przeprosiny za niesprawiedliwość, jaka spotkała ją ze strony Johnsona w 1952; na łamach „Congressional Record” ukazało się jedenaście esejów poświęconych Bergman[358].
Jej kolejnym projektem była rola ekscentrycznej, zamożnej i starszej pani Basil E. Frankweiler wfilmie familijnymFrom the Mixed-Up Files of Mrs. Basil E. Frankweiler (1973, reż.Fielder Cook), ekranizacji powieściE.L. Konigsburg. Przyjęła ją – jak wspominała – ponieważ potraktowała to jako dobrą okazję do wykpienia tego, co, jej zdaniem, proponuje się aktorkom pięćdziesięcioparoletnim. „Role kobiet mających po osiemdziesiąt parę lat, zasuszonych i zgorzkniałych staruch” – napisał Spoto. Kathleen Carroll w recenzji dla „New York Daily Newsa” zwracała uwagę, że „biała peruka i matowe brwi są zbyt ewidentnie sztuczne, by odpowiednio postarzyć Ingrid Bergman […] Ale z jej cierpkim, stanowczym przekazem i instynktownym macierzyńskim ciepłem, panna Bergman jest całkowicie czarująca”[359].
W maju 1973 przewodniczyła obradom jury konkursu głównego na26. MFF w Cannes[360]. We wrześniu w londyńskimAlbery Theatre zainicjowała występy w komediiThe Constant Wife pióraWilliama Somerseta Maughama, a partnerował jej w głównej roli męskiej reżyserujący spektaklJohn Gielgud. Sztuka odniosła krytyczny sukces i była największym przebojem sezonu w Albery Theatre – wszystkie przedstawienia zostały wyprzedane;The Constant Wife wystawiano na West Endzie przez osiem miesięcy, do maja 1974[361]. W listopadzie 1973 wykryła u siebie pod lewą piersią niewielkie zgrubienie, lecz po wizycie u specjalisty odmówiła wykonaniabiopsji, mając na względzie powodzenie sztuki (w przypadku jej wycofania sięThe Constant Wife zostałoby zdjęte z afisza)[362][363].
W czerwcu 1974, po wykonaniu biopsji, poddała sięmastektomii lewej piersi, a następnie przez sześć miesięcy przechodziłafizykoterapię iradioterapię, która mocno ją osłabiła[363][372]. Odzyskawszy pełnię sił, wyruszyła w trasę po Stanach Zjednoczonych zThe Constant Wife, gdzie sztuka biła rekordy frekwencyjne. Z uwagi na skręcenie kostki przez kilka tygodni występowała w specjalnym usztywnieniu na nodze i na wózku inwalidzkim[373].
Liza Minnelli i Bergman w kadrze z filmuKwestia czasu (1976)
Przedostatnią produkcją filmową Bergman był amerykańsko-francuski musicalfantasyKwestia czasu (1976, reż.Vincente Minnelli), oparty na powieściMaurice’a Druona z 1955. Sportretowała hrabinę Lucretię Sanziani, starszą kobietę dającą wskazówki dotyczące życia Ninie, młodej dziewczynie ze wsi (Liza Minnelli). W filmie, prócz głównej roli męskiej Charles’a Boyera, wystąpiła też Isabella Rossellini (w roli siostry Pii), dla której był to debiut na dużym ekranie, a druga z córek Bergman, Isotta, pełniła funkcję asystentki makijażystki i kostiumologa. Po premierze film przeszedł niezauważony. Bergman zainkasowała za występ 25 tys. dolarów[374]. W 1977 przyjęła zaproszenie odChichester Festival Theatre i występowała w sztuceN.C. Huntera,Waters of the Moon (reż.Patrick Garland); jej sukces spowodował, że w następnym roku wystawiano ją m.in. w londyńskimHaymarket Theatre[375].
Ostatni raz na srebrnym ekranie pojawiła się w 1978, występując jako Charlotte Andergast w szwedzkim dramacieJesienna sonata (reż. Ingmar Bergman). Początkowo miała opór przed przyjęciem roli, tłumacząc, że nie rozumie swojej bohaterki. Zmieniła zdanie, gdy uświadomiła sobie, że fabuła, koncentrująca się na skupionej na rozwoju własnej kariery światowej sławy pianistce Charlotte Andergast, nieumiejącej nawiązać bliższej więzi z córką Evą (Liv Ullmann)[376], jest historią o niej samej i trudnej relacji z córką Pią (Bergman, podobnie jak kreowana przez nią bohaterka, bardziej skupiała się na karierze filmowej, przez co zaniedbywała kontakty z córką, a proces pojednania między nimi trwał lata). Na jej prośbę reżyser uwzględnił kilka zaproponowanych kwestii i zmienił zakończenie, w którym pozostawiono otwartą drogę do pojednania między matką a córką[377].
W ocenie Spoto kreacja Andergast była swoistą konfrontacją, a także próbą wyznania i złagodzenia winy, którą nosiła w sobie przez wiele lat. Po wejściu filmu na ekrany kin jej rola spotykała się z entuzjastycznymi recenzjami, w których pisano, że została „wyniesiona” do szeregów najwspanialszych aktorek w historii; jeden z krytyków przyznał: „Niczego, co kiedykolwiek zrobiła, nie da się z tym w najmniejszym stopniu porównać, jej gra była «perfekcyjnie sugestywna»”[378].
Po raz siódmy i ostatni w karierze była nominowana do nagrody Akademii Filmowej dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej[379][380] (przegrała zJane Fondą, nagrodzoną za występ w dramacie wojennymPowrót do domu, reż.Hal Ashby)[381]. Uzyskała także nominację do Złotego Globu dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym[202]. Po raz drugi przyznano jej Davida di Donatello dla najlepszej aktorki zagranicznej oraz trzecią nagrodę Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych dla najlepszej aktorki[379].
W trakcie zdjęć doJesiennej sonaty na dwa dni udała się do Londynu, gdzie przeszła badania, które wykazały rozszerzenie sięraka. Po ukończeniu prac nad filmem usunięto jej zgrubienie pod lewą pachą orazzłośliwego guza w węzłach chłonnych. Następnie przechodziła kurację radiacyjną. Pomimo leczenia kontynuowała występy w sztuceWaters of the Moon, zbierając pozytywne recenzje. Łącznie odbyło się 180 przedstawień[382]. W czerwcu, gdy lekarze wykryli, że nastąpiłprzerzut na prawą pierś, była zmuszona przejść drugą mastektomię. Coraz gorzej znosiła radioterapię – miała nabrzmiałą twarz od zastrzyków zkortyzonu oraz doskwierały jej bóle pleców i w ramieniu (mimo gorszego stanu zdrowia opuściła jedynie dwa przedstawienia).Waters of the Moon było ostatnią sztuką teatralną w jej dorobku[383].
7 marca 1979 pełniła funkcję mistrzyni ceremonii na gali uhonorowania Hitchcocka przez organizacjęAmerican Film Institute (AFI)nagrodą za całokształt twórczości wBeverly Hills w Kalifornii[384]. Osiem miesięcy później uczestniczyła w zorganizowanej ku jej czci gali Variety Club ze zbiórką funduszy na szpital dziecięcy w Los Angeles[385].
W 1980Delacorte Press opublikowało pamiętnik Bergman –My Story. W ramach promocji spotykała się z dziennikarzami, występowała w telewizji i odbyła liczne podróże po Europie i Stanach Zjednoczonych[s][395].
W 1981, za namową producentaGene’a Cormana, zgodziła się, mimo początkowej odmowy, wystąpić w telewizyjnym dramacie biograficznymKobieta o imieniu Golda (1982, reż.Alan Gibson), portretując izraelską premierGoldę Meir. W ramach przygotowań słuchała nagrań jej głosu. Nagrywała także kasety z własnym naśladownictwem, starając się obniżyć barwę głosu. Przeszedłszy pomyślnie zdjęcia próbne – zorganizowane na jej prośbę; było to spowodowane czteroletnią absencją w filmie i znaczącą zmianą wyglądu, będącą wynikiem choroby – podpisała kontrakt. Zdjęcia realizowano m.in. wTel Awiwie iJerozolimie[396].
Mimo że jej stan zdrowia ulegał pogorszeniu – rak rozprzestrzeniał się, gwałtownie traciła na wadze i siłach, a jej prawa ręka puchła po usunięciu z niej węzłów chłonnych podczas mastektomii, co powodowało akumulacjęlimfy – nie żądała żadnych specjalnych względów; punktualnie każdego dnia stawiała się na planie[397]. Po zakończeniu prac poinformowała na grudniowej konferencji o zakończeniu niespełna 50-letniej kariery aktorskiej, motywując to chęcią spędzania czasu na podróżach oraz z córkami i wnukami[398].
Za swoją rolę pośmiertnie otrzymała Primetime Emmy dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej w miniserialu lub filmie telewizyjnym, którą odebrała jej córka Pia[399], oraz Złoty Glob dlanajlepszej aktorki w miniserialu lub filmie telewizyjnym[202]. 4-godzinny film wyemitowano w dwóch częściach w amerykańskiej telewizji 26 i 28 kwietnia 1982[400]. Krytycy w pozytywnym tonie oceniali finalną rolę Bergman; według „The New York Timesa” dała „autentycznie wybitne przedstawienie”[401][402].
Ostatnie tygodnie 1981 spędziła w towarzystwie byłego męża, Larsa Schmidta i rodziny wChoisel. Wróciwszy do Londynu – z inicjatywy Schmidta zamieszkała z nią Margeret Johnstone, pełniąca funkcję jej osobistej pielęgniarki, towarzyszki i kucharki. Gdy stan zdrowia jej pozwalał, zapraszała znajomych na skromne kolacje, chodziła także do kina, teatru i spacerowała po parku. Od lutego do maja 1982 przechodziła intensywnąchemioterapię wszpitalu św. Tomasza, która wywoływała niepożądane skutki uboczne[403]. Lokalne tabloidy, w tym „Daily Express” i „Daily Mirror”, na bieżąco informowały o zmaganiach Bergman z chorobą, a fotografowie koczowali pod jej domem[404]. 18 czerwca ostatni raz udała się do Nowego Jorku, na przyjęcie z okazji 30. urodzin swoich córekbliźniaczek, Isabelli i Isotty. W sierpniu, w towarzystwie Schmidta, odwiedziła szwedzką wyspę Danholmen i Sztokholm, spotykając się z bliskimi znajomymi z lat dzieciństwa[405]. W ostatnich dniach choroba zaatakowała kręgosłup; by uśmierzyć ból przyjmowała zastrzyki zdiamorfiny[406].
Kiedy 29 sierpnia opiekujący się nią lekarz odwiedził ją w domu, odkrył, że prawe płuco przestało funkcjonować, a w lewym jedynie górny płat nie uległzapadnięciu[406]. Zmarła w nocy 29 sierpnia, po swoich 67 urodzinach[407], wskutekraka piersi, z którym zmagała się od siedmiu lat[408]. Następnego dnia wiadomość o jej śmierci ogłoszono w telewizji[409].
Zwłoki Bergman poddanokremacji, a uroczystości pogrzebowe miały miejsce w październiku w kościeleSt Martin-in-the-Fields. Udział w nich, prócz rodziny, wzięło 1200 osób, wśród nich przyjaciele, aktorzy i aktorki (w tym m.in. John Gielgud,Joss Ackland, Liv Ullmann, Wendy Hiller) i wielbiciele jej talentu. W trakcie mszy recytowano słowaAntoine’a Saint-Exupéry’ego iWilliama Shakespeare’a,Birgit Nilsson zaśpiewała pieśńLudwiga van Beethovena, chór dziecięcy wykonał piosenkę „This Old Man” z filmuGospoda Szóstego Błogosławieństwa, a na flecie (lub na skrzypcach) zagrano melodię „As Time Goes By” zCasablanki[409][410]. Część prochów rodzina rozsypała latem 1983 nad wodami Danholmen, a część złożono w urnie naNorra begravningsplatsen, obok grobu jej rodziców[411] (niektóre źródła informowały, że na cmentarzu umieszczono pustą urnę)[412]. W testamencie majątek, szacowany na prawie 4 miliony dolarów, podzieliła po równo pomiędzy czworo swoich dzieci[379][402].
„Gdyby ktoś odebrał mi życie sceniczne, przestałabym oddychać. Mam nadzieję, że na nagrobku napiszą mi: «Grała do ostatniego dnia swojego życia. Tu spoczywa dobra aktorka».”
Z natury była osobą nieśmiałą[t]. W czasie nauki w szkole aktorskiej Królewskiego Teatru Dramatycznego (1933–1934) nie nawiązywała bliskich znajomości. Odczuwałakompleksy z powodu zbyt dużego wzrostu[415] oraz lekkiejnadwagi[45]. Otrzymawszy w wieku 14 lat od wujka Gunnara Spångberga pamiętnik, zapisywała w nim ważne dla siebie przemyślenia i wydarzenia (prowadziła go do pierwszych lat pobytu w Stanach Zjednoczonych)[416]. Cechowała ją m.in. oszczędność – w latach współpracy z Selznickiem często doradzała mu jak zaoszczędzić pieniądze, wyrażała wolę rezygnacji z pomocydublerki i korzystała z usług krawcowej, przerabiając swe kostiumy tak, by można je ponownie wykorzystać – pracowitość, punktualność, sumienność i troskliwość. W przeciwieństwie do wielu gwiazd filmu, nie nadużywała przysługujących jej przywilejów[417][418]; ze zdziwieniem przyjmowała oznaki rozpoznawalności wokół własnej osoby[419].
Schludności i zamiłowania do ładu i porządku nauczyła się w dzieciństwie od niemieckiej rodziny ze strony matki, gdzie doświadczyła na sobie „niemieckiej dyscypliny”[420]. W późniejszych latach, poza planem filmowym i sceną, była osobą uzależnioną od innych. Praktyczne sprawy pozostawiała w rękach swoich mężów lub kochanków[65][421].
Uważała się za aktorkę twardo stąpającą po ziemi, która robi, „to co do mnie należy, i tyle”[417]. Wśród cech charakteru Spoto wymieniał także dzielność, dzięki której, jak uważał, stała się kobietą, odporną na działanie wszelkich przeciwności losu[195], choć zdaniem jej krewnychtraumatyczne wydarzenia z dzieciństwa, w tym śmierć rodziców i ciotki Ellen, powodowały, że walczyła ze swoim bólem przez całe życie. John Russell Taylor uważał, że zdarzenia te przyczyniły się do tego, iż „stała się wycofaną, boleśnie nieśmiałą nastolatką”[422]. Blenda Helena Bergman – jedna z sióstr jej ojca – wspominała, że od dziecka posiadała wiele życzliwości dla innych i pozostała dobrą osobą również jako dojrzała kobieta[423].
Bergman w towarzystwie dwóch alianckich marynarzy (1942)Bergman (na zdj. w 1942)
W dzieciństwie jednym z jej hobby było zbieranie książek na temat Joanny d’Arc, medalionów i statuetek jej poświęconych[26]. Mając 9 lat występowała przed rodziną, recytując m.in. wiersze szwedzkich poetów, o których uczyła się w szkole, oraz wcielała się w rozmaite role[424]. W 1925, za sprawą ojca (chciał, aby została śpiewaczką operową)[422], pobierała prywatne lekcje śpiewu, chociaż nie wyrażała większego zainteresowania w tym kierunku[425]. W dorosłym życiu lubiła długie spacery, pływanie oraz taniec[426]. Od młodości wolne chwile najczęściej spędzała na wypoczynku nad bulwarem Strandvägen w centrum Sztokholmu, a po wyjeździe do Stanów Zjednoczonych na początku lat 40. nad oceanem lub na plaży wMalibu i na wysokich urwiskachPalisades Park wSanta Monica, studiując scenariusze[427]. Nie lubiła braku zajęcia i nie posiadała żadnego hobby jako dorosła kobieta. Wolny czas poświęcała na czytanie scenariuszy lub też naukę nowych rzeczy, jak jazda konna czy gra w tenisa, by móc wiarygodnie odtwarzać te czynności w filmie, po czym traciła nimi zainteresowanie[428].
Brak talentu kulinarnego powodował, że przy okazji wystawianych przez siebie przyjęć korzystała z pomocy[429]. Szczególną słabość miała do słodyczy, a jej ulubionym przysmakiem były amerykańskie lody waniliowe z podwójną porcją czekoladowego syropu i bitej śmietany (rezygnowała z nich tylko na potrzeby schudnięcia do roli w filmie)[102]. Lubiła też lody w innych konfiguracjach – w postaci deseru z bitą śmietaną i owocami, z bananami i polewą oraz lody polewane gorącą polewą krówkową – potrafiła zjadać do czterech porcji w ciągu dnia[426]. Lubiła alkohol, a do jej ulubionych amerykańskich koktajli należały martini z ginem, drinki z rumem oraz whiskey sour. Jak uważał Spoto, mimo że „popijała sporo przez całe życie”, cechowała ją duma oraz zdyscyplinowanie, dzięki czemu nie miała kłopotów znadmiernym spożywaniem alkoholu, ani nie wpływał on na jej pracę[430]. Odmienne zdanie w tej kwestii przedstawiał Lindström, twierdząc, że blizna na jej lewej brwi powstała wskutek upadku, gdy – jak przyznał – była „tak pijana”. Dodawał też, że zdarzyło mu się znaleźć butelkę pod łóżkiem[431]. Od drugiej połowy lat 40. nałogowo paliła papierosy[431].
W dzieciństwie do grona jej najlepszych przyjaciółek należały Greta Danielsson (opiekunka jej ojca), z którą lubiła spędzać wolny czas (obydwie pływały i chodziły do kina)[432], i Britt, jedna z córek ciotki Huldy oraz wujka Ottona. Wspólnie pływały i spacerowały po centrum Sztokholmu[433]. W późniejszych latach przyjacielskie stosunki utrzymywała m.in. z Alfredem Hitchcockiem i jego rodziną[434],Ann Todd[435], szwedzką dziennikarkąBarbo Alving – jej pierwszym reporterskim zleceniem było potajemne wykonanie fotografii ze ślubu Bergman z Lindströmem[436], Carym Grantem (obojgu bez słuszności przypisywano romans)[437], Davidem O. Selznickiem[438], Ernestem Hemingwayem[439], Garym Cooperem[175],George’em Seatonem i jego żoną Phyllis[440], Jeanem Reniorem i Dido Freire, jego drugą żoną[441], Kay Brown, u której z córką Pią i służącą mieszkała przez krótki czas po przybyciu do Stanów Zjednoczonych w 1939[442] i Ruth Roberts. Początkowo była ona korepetytorką Bergman za oceanem, a po latach stała się jej towarzyszką w czasie wyjazdów na długotrwałe zdjęcia plenerowe[443].
Chętnie podejmowała na domowych przyjęciach gości, w tym także ze środowiska aktorskiego, wśród których bywali Charles Boyer,Clark Gable,Ernst Lubitsch, Gary Cooper, Gregory Peck, Joseph Cotten i ich żony[444].
Bergman z pierwszym mężem Petterem Lindströmem (lata 40.)
Swojego pierwszego męża, starszego o osiem lat Pettera Lindströma, poznała w listopadzie 1933. Uzyskał on tytuł profesora i prowadził praktykę stomatologiczną oraz zaawansowane badania medyczne[445]. W następnym roku zaczęli regularnie umawiać się ze sobą, a Bergman powoływała się na jego opinie dotyczące m.in. diety czy zdrowia. Wspólnie uczęszczali na tańce i spacery wzdłuż portu na wyspieDjurgården lub na leśne wędrówki. Lubili też wakacyjną jazdę na nartach i przyjęcia w gronie znajomych[446]. Bergman wspominała, że ich relacja nie była miłością od pierwszego wejrzenia, a „[Lindströmowi] długo zajęło, nim się zorientował, że mnie kocha”[447].
7 lipca 1936, po dwóch latach trwania nieformalnego związku, zaręczyli się w kościele w Hamburgu, w tym samym, w którym ślub brali rodzice Bergman[75][448]. Rok później, 10 lub 11 lipca, zawarli związek małżeński. Uroczystość miała miejsce w kościele parafialnym wStöde, rodzinnej miejscowości pana młodego[u][74][75][449]. Para doczekała się narodzin córkiPii (ur. 20 września 1938)[96][97][110].
Pierwsze oznaki małżeńskiego kryzysu zaczęły pojawiać się po powrocie Bergman ze Stanów Zjednoczonych, gdzie zagrała w filmieIntermezzo (1939). Jak twierdziła, od pierwszego rozstania ich małżeństwo „nigdy tak naprawdę się nie pozbierało”, a wpływ na to miały coraz liczniejsze rozbieżności w kwestiach gustu, temperamentu oraz jej rozwijająca się kariera, dzięki której stawała się bardziej niezależna od męża, choć w pierwszych latach małżeństwa w pełni polegała na jego zdaniu[450]. Lindström, poza medycyną, zajmował się negocjowaniem kontraktów żony, zostając jej agentem oraz menedżerem – niejednokrotnie doradzał, jak ma się ubierać, ile ważyć, jak zachowywać i mówić; analizował również role radiowe, jakie otrzymywała. Jego sposób prowadzenia negocjacji często doprowadzał do konfliktów z producentami, w tym zCharlesem K. Feldmanem i Selznickiem[451]. Przyznawała, że z biegiem czasu Lindström zaczął ją strofować, a liczne uwagi męża, dotyczące codziennych ćwiczeń fizycznych i rygorystycznego przestrzegania diety, stawały się męczące, doprowadzając ją do zwątpienia w siłę uczucia i utratę pewności siebie w kontaktach z innymi ludźmi, co przekładało się na jej karierę. Zwieńczeniem tego była utrata przez nią zaufania w stosunku do Lindströma[452]. W latach 40. dwukrotnie występowała z propozycją rozwodu[453].
W ocenie Spoto, od początku w życiu obojga to praca wiodła główny prym; jego zdaniem aktorstwo było powołaniem dla Bergman, tak jak medycyna dla Lindströma, który potwierdzał, że ich rozchodzące się różnymi drogami kariery zawodowe były powodem odsunięcia się od siebie[454]. Bergman wspominała, że „to uczucie było bardzo silne przed zawarciem małżeństwa i jakiś czas po ślubie”[455]. Według Leamera – mimo że w Stanach Zjednoczonych uchodziła za idealną żonę i matkę – odczuwała znużenie małżeńskim życiem[456]. Szeroko nagłaśniany przez media proces rozwodowy trwał rok i przebiegał w atmosferze skandalu[v][459]. Finalizacja nastąpiła 1 listopada 1950 w Los Angeles, bez udziału Bergman[460]. Prawo do opieki nad córką sąd przyznał ojcu[461]. W późniejszych latach wygłaszał on gorzkie opinie na temat byłej żony, co, w ocenie ich córki, było wynikiem zranienia i głębokiego upokorzenia, jakiego doznał[462]. Wspominała, że z uwagi na koncentrację rodziców na rozwoju własnych karier, „nie mam żadnych żywych wspomnień o szczęściu rodzinnym”. Bergman w pełni poczuwała się do winy w kwestii zaniedbywania matczynych obowiązków, tłumacząc to własną niedojrzałością[463].
Rossellini i Bergman (na zdj. w 1951). Ich związek uchodził za jeden z największych skandali XX wieku
Rossellini i Bergman (na zdj. w 1953)Bergman z synem Renato w Sztokholmie (1955)Bergman na spacerze z dziećmi w Rzymie (1959)
Drugim mężem Bergman był starszy od niej o dziewięć lat włoski reżyserRoberto Rossellini[464]. Do pierwszego spotkania obojga doszło 28 sierpnia 1948 w paryskim hotelu George V, po tym jak aktorka w liście do reżysera wyraziła chęć współpracy z nim na gruncie zawodowym[465]. Rossellini, poza nieudanym małżeństwem zAssią Noris, miał opinię kobieciarza, a do jego licznych partnerek należałyAnna Magnani, Liliana Castagnola,Marilyn Buferd i Roswita Schmidt[466]. Był też znany z trudnej osobowości i częstej zmienności nastrojów; w obawie, że Bergman na początku trwania ich romansu zechce wrócić do Lindströma, groził obojgu, że rozbije się swoim samochodem na drzewie lub, że się zabije z rewolweru[w][468]. Spoto wnioskował, że Bergman miała być najdłuższym romansem jego życia, który nie miał trwać wiecznie[469]. Ich związek uchodzi za jeden z największych skandali XX wieku[470].
Aby móc poślubić Bergman, Rossellini uzyskał w austriackim sądzie unieważnienie jego małżeństwa z Marcellą De Marchis, z którą miał dwóch synów: Marco iRenzo[471]. Następnie zamieszkali wRzymie[472]. 24 maja 1950, uzyskawszy 9 lutego od meksykańskiego sądu rozwody, pobrali sięa proxy (ślub przez pośrednika) wMeksyku lub wJuárez w stanieNuevo León, gdzie byli reprezentowani przez dwoje adwokatów; sami zaś przysięgli sobie miłość w kościele nieopodalvia Appia (lub w Chiesa della Navicella w pobliżuKoloseum). Kilka dni później udali się do domu nad morzem w Santa Marinella, zakupionego przez Rosselliniego[473]. Doczekali się trójki dzieci: Renato Roberto Ranaldo Giusto Giuseppe Rosselliniego (ur. 2 lutego 1950) oraz bliźniaczekIsabelli Fiorelli Elettry Giovanny Rossellini i Isotty Ingrid Friedy Guiliany Rossellini (ur. 18 czerwca 1952)[x][476].
Związek Bergman i Rosselliniego wzbudzał zainteresowanie reporterów; córka pary, Isabella, wspominała, że gdy była mała, okna w domu często musiały być zasłonięte, ponieważ koczujący na zewnątrzpaparazzi śledzili każdy krok jej matki i ojca[287]. Drugie małżeństwo pod wieloma względami przypominało związek z Lindströmem; poza brakiem zgody na pracę z innymi reżyserami, Rossellini wykazywał się nadmierną zazdrością – powodowaną m.in. możliwością odrodzenia się kariery jego żony, gdy ta przestanie grać w reżyserowanych przezeń produkcjach – i żądzą pełnego kontrolowania Bergman (zabraniał jej m.in. spotkań z córką Pią). Miewał napady agresji; podczas jednego z ataków rzucił próbującą go przytulić i uspokoić Bergman o ścianę. Jak mówiła: „Nawet zbliżając się do niego człowiek ryzykował życiem”. Zdarzało się też, że jąpoliczkował. Słynął z rozrzutnego i zdezorganizowanego stylu życia; nie przykładał wagi do finansów, przez co małżeństwo borykało się z kłopotami, a windykatorzy niejednokrotnie rekwirowali meble na pokrycie długów. Wydawał huczne przyjęcia i posiadał kilka drogich samochodów wyścigowych, co stanowiło przeciwieństwo metodycznej i poukładanej Bergman. Według znajomych została do tego stopnia zdominowana przez męża, że w jego obecności stawała się w pełni uległa i lękała wypowiadać własne zdanie. Mimo porad, by wystąpiła o rozwód, odrzucała taką możliwość, z obawy, że sąd przyznałby mu prawa do opieki nad dziećmi. Z pogardą wypowiadał się też na temat ich życia intymnego, a Bergman określał „kobietą bez pasji”. Z kolei ona obwiniała się o zrujnowanie jego kariery filmowej[477].
Bergman z Larsem Schmidtem (na zdj. w 1960) w Amsterdamie (w tle widoczna wieżaMunttoren)Schmidt i Bergman na lotniskuAmsterdam-Schiphol (1961)
Bergman z trójką dzieci ze związku z Rossellinim (1963)
Kiedy wróciła do amerykańskiego filmu, główną kreacją w filmieAnastazja (1956), Rossellini, nie mogąc się z tym pogodzić, zażądał separacji i zabrał trójkę ich dzieci do Włoch[478]. Przebywając w celach zawodowych w Indiach nawiązał romans z 27-letnią scenarzystką Sonali Das Guptą, mężatką oraz matką dwójki dzieci, która wkrótce zaszła z nim w ciążę[479]. Ugodę separacyjną podpisali w Rzymie 7 listopada 1957, a prawo do opieki nad dziećmi pierwotnie uzyskała Bergman. W tym samym roku unieważniono także ich małżeństwo[y][484]. Pozostali w przyjacielskich relacjach[485].
Jej trzecim mężem był producent teatralny iimpresario Lars Schmidt. Poznali się w 1957 za pośrednictwem Kay Brown, gdy oboje mieszkali w Paryżu. Wkrótce nawiązali znajomość i zaczęli spędzać wspólnie wolny czas, m.in. na niewielkiej wyspie Danholmen u wybrzeży Szwecji, należącej do Schmidta[486]. Związek małżeński zawarli w obecności kilku przyjaciół w urzędzie stanu cywilnegoCaxton Hall w Londynie 21 grudnia 1958, po czym – po lunchu w hoteluThe Connaught – wyjechali do Choisel pod Paryżem, gdzie zamieszkali. Z uwagi na trójkę dzieci z małżeństwa z Rossellinim, wynajęli mieszkanie przy avenue Vélasquez (według Leamera dzieci mieszkały wraz ze służącą w wynajętym przez Bergman apartamencie wHôtel Raphael), aby ułatwić im dojazdy do włoskiej szkoły, do której, decyzją sądu, uczęszczały[487].
Napięty harmonogram i liczne obowiązki zawodowe obojga małżonków spowodowały, że w połowie lat 60. w związku pojawiły się pierwsze oznaki rozłamu. „Rozdzielało nas nasze życie zawodowe, kierując nas do różnych miejsc na świecie. A nawet jeżeli dokładaliśmy wszelkich starań, żeby utrzymywać bliski kontakt, zdarzały się długie okresy, kiedy byliśmy sami” – wspominał Schmidt. Z kolei Bergman przyznawała, że mimo iż byli dziesięć lat po ślubie „tak naprawdę nie było to życie w małżeństwie”[488]. Leamer uważał, że ich dom w Choisel „był bardziej scenografią przyjęć, sesji zdjęciowych i okazjonalnych wizyt dzieci niż prawdziwym domem”[489]. Problemy wynikające z nadmiernej rozłąki sprawiły, że w 1970 Schmidt nawiązał romans z młodszą kobietą, lecz Bergman wzbraniała się przed rozwodem; podjęła trwającą osiem miesięcy próbę ratowania związku[490].
W 1976 wzięli cichy rozwód, nie powiadamiając o tym fakcie nikogo ze swoich przyjaciół. Jako główny powód Bergman wymieniała karierę, którą stawiała na pierwszym miejscu. Mimo rozstania Schmidt do końca życia swej byłej żony towarzyszył jej podczas wszelkich uroczystych chwil i w każdej trudnej dla niej sytuacji. Pomagał także w załatwianiu ważnych spraw[491]. Utrzymywali przyjacielskie stosunki[492]. W ostatnich latach zamieszkała w londyńskiej dzielnicyChelsea przy Cheyne Gardens 9[380][493].
Bergman i Victor Fleming na premierze filmuJoanna d’Arc (1948)
Zdaniem Taylora przez całe życie pociągali ją starsi mężczyźni, posiadający władzę (czyli tacy, którzy byliby w stanie zastąpić ukochanego ojca, którego przedwcześnie straciła w dzieciństwie). Joseph Henry Steele, jej wieloletni publicysta i przyjaciel, określał Bergman jako „silną kobietę szukającą silniejszego mężczyzny”[65].
Pierwsze zauroczenie przeżyła wiosną 1934, występując w sztuceRywale u boku 41-letniego Edvina Adolphsona, będącego mężem i ojcem. Parę połączył „przelotny flirt”, ponieważ Bergman poważnie traktowała fakt, że był on żonaty i cieszył się powszechną renomą. Obsadził ją we współreżyserowanej komediiHrabia z Mostu Mnicha (1935). Oboje połączyła serdeczna przyjaźń, trwająca do śmierci Adolphsona w 1979[494]. W 1935 spełniła marzenie, by wystąpić z Göstą Ekmanem (zagrali w filmieRodzina Swedenhielmów). Jak wspominała po latach, „trochę się w nim podkochiwałam. No cóż, może nawet bardziej niż trochę […] Ale do niczego nie doszło. On był dużo starszy ode mnie”[495]. Spoto wnioskował, że Ekman, podobnie jak i Adolphson, był jej następnym ojcem-mentorem, którego mogła darzyć uczuciem i któremu mogła ufać, a ich relacja miała charakterzwiązku platonicznego[496].
W 1941, nim horrorDoktor Jekyll i pan Hyde wprowadzono do kin, publikowano liczne doniesienia sugerujące romans Bergman z partnerem filmowym Spencerem Tracym, lecz relacji tej zaprzeczały wszystkie osoby związane z produkcją, w tym przedstawiciel wytwórni MGM, Billy Grady, który wspominał, że mimo iż Tracy darzył Bergman sympatią, „był [on] również bardzo dyskretny i wiedział, że tej akurat dziewczyny mieć nie może. Więc zdecydował się na sympatyczną, profesjonalną znajomość”. Tracy twierdził, że jedyna rzecz, jaką robił z aktorką, to wspólne wyjazdy na hamburgery do restauracji w Beverly Hills[497]. Na planie wspomnianego filmu 25-letnia Bergman zadurzyła się w 58-letnim reżyserze Victorze Flemingu, który zaczął nazywać ją „aniołkiem”, co przyjęła za wyznanie miłości[497]. Do czasu ponownej współpracy przy filmieJoanna d’Arc (1948) pozostali przyjaciółmi[498].
Kolejną zażyłą relacją – jaką przypisywano Bergman po jej śmierci – miał być trwający od 1942 do 1943 romans z Garym Cooperem, zainicjowany na planie do melodramatu wojennegoKomu bije dzwon (1943)[499]. Pochlebnie wyrażała się o umiejętnościach aktorskich partnera, który w przeszłości miewał burzliwe romanse – m.in. zClarą Bow, Marlene Dietrich czyLupą Vélez[500]. Zarówno osoby pracujące przy filmie, jak i odtwórcy głównych ról nigdy nie potwierdzili publicznie relacji ich łączącej. Zdaniem Spoto przypisywanie obojgu romansu było wymysłem plotkarzy z Hollywood, choć nie wykluczał on, że „tych dwoje ludzi znalazło trochę ciepła i pociechy w swojej bliskości”, wynikających m.in. z kłopotów małżeńskich (Bergman w owym czasie nie znajdowała u pierwszego męża przyjaźni i zrozumienia)[501]. W ocenie autora „byli kochankami nie z ciała, lecz z ducha”[502]. Ich romans miał trwać także podczas zdjęć doSaratogi Trunk (1945). „W całym moim życiu nigdy nie miałem kobiety tak bardzo we mnie zakochanej jak Ingrid” – wspominał Cooper[503].
Robert Capa (na zdj. w 1954)
Gregory Peck – jej ekranowy partner z filmuUrzeczona (1945) – w rozmowie z tygodnikiem „People” z 1987 przyznawał: „Mogę tylko powiedzieć, że naprawdę ją kochałem i myślę, że właśnie dlatego powinienem przestać… byłem młody. Ona była młoda. Przez tygodnie byliśmy zaangażowani w ścisłą i intensywną pracę”[504]. Romans obojga potwierdzał pracujący przy filmie kostiumolog, utrzymując, że pewnego dnia zdjęciowego „Ingrid i Peck przyszli późno, cali rozczochrani”, co miało wywołać „wiele spekulacji”[505].
Roberta Capę poznała w 1945 wparyskim hotelu Ritz podczas trasy na rzecz aliantów stacjonujących w Europie. Przez sześć tygodni spędzali czas na spacerowaniu, jedzeniu posiłków i rozmowach o sztuce. Ich utrzymywany w dyskrecji romans trwał, z przerwami, dwa lata. Gdy kontynuując tournée udała się do Niemiec, nawiązała krótkotrwały romans z występującym wraz z nią Larrym Adlerem (będącym w związku małżeńskim). Zakończywszy intymną znajomość, pozostali bliskimi przyjaciółmi (według części źródeł ich związek trwał jeszcze po powrocie do Stanów Zjednoczonych, a Adler utrzymywał, że ich romans trwał, z mniejszą intensywnością, do 1949). Gdy Capa również przybył doBerlina, wznowili swój romans. Kryzys w małżeństwie z Lindströmem powodował, że Bergman była gotowa opuścić męża i związać się z Capą, który sceptycznie podchodził do jej planów, głównie z uwagi na niepewność co do swojej przyszłości[506]. Za namową Bergman przybył do Hollywood, gdzie – dzięki jej protekcji – dostał pracę fotosisty reklamowego na planie filmówOsławiona (1946) iŁuk triumfalny (1948). Spotykali się w letnim domkuIrwina Shawa w Los Angeles i w Nowym Jorku. Prócz kochanka, Capa był dla niej także towarzyszem i mentorem; czytała polecane przez niego książki i oglądała wybrane przezeń sztuki. Za jego sugestią obejrzałaRzym, miasto otwarte (1945) Rosselliniego[507].
Do zakończenia związku przyczyniła się niechęć z rezygnacji przez Bergman z kariery, a także brak woli zaangażowania się przez Capę w poważniejszą relację. Opowiadał się on za pracą fotografa i podróżowaniu po świecie[508]. Dla Leamera główną przeszkodę w stworzeniu stałego związku stanowiło nieustabilizowane życie Capy, zmagającego się m.in. z uzależnieniem od alkoholu, hazardu i jego problemy finansowe[509]. Ich romans stanowił inspirację dla związku postaci (granych przez Jamesa Stewarta iGrace Kelly) z filmuOkno na podwórze (1954, reż. Alfred Hitchcock)[510]. W 1980 przyznała się w swoim pamiętniku do romansu z Capą[511].
Przed rozpoczęciem produkcjiJoanny d’Arc, w 1947 wdała się w romans z Flemingiem (wyszedł on na jaw po tym, jak żona reżysera, Lucile Rosson, powiadomiła o nim Lindströma)[512]. Pod koniec lat 50., gdy jej małżeństwo z Rossellinim dobiegało końca, nawiązała bliższą znajomość z Robertem Andersonem, autorem sztukiHerbata i sympatia, w której występowała. Z uwagi na zawodowe plany obojga, z inicjatywy Bergman, pozostali w trwałej oraz serdecznej przyjaźni[513]. W swoich pamiętnikach Anthony Quinn – jej partner w filmachWizyta starszej pani (1964) iSpacer w wiosennym deszczu (1970) – „nie mogąc się powstrzymać od złośliwych sugestii”, jak pisał David Smit, sugerował, że łączyły go nie tylko intymne relacje z Bergman, ale również z jej córką Pią, gdy ta osiągnęła pełnoletność[504].
Pod koniec lat 70. jej partnerem byłJohn Van Eyssen. „Oczywiście, że ją kochałem. Mieliśmy wspaniały związek. Dużo się śmialiśmy. Myślałem o niej jako o wspaniałej, cudownej osobie” – wspominał[514].
W trwającej 49 lat karierze występowała w filmach, radiu, telewizji i na scenie. Zagrała w 46 produkcjach fabularnych[515]. Wsłuchowiskach radiowych odtwarzała m.in. swoje role filmowe[516].
W latach 1946–1948 była notowana w pierwszej dziesiątce najbardziej dochodowych amerykańskich aktorek[219]. Jedenaście filmów z jej udziałem było zestawianych w pierwszej dziesiątce podsumowań roku w amerykańskim box offisie, z czegoDzwony Najświętszej Marii Panny (1945) osiągnęły najwyższą pozycję[517]. Szesnaście filmów, w których wzięła udział, było nominowanych przynajmniej do jednego Oscara, a dziewięć z nich zdobyło co najmniej jedną statuetkę[517]. Siedemnaście produkcji z jej udziałem – po uwzględnieniu inflacji – przekroczyło sumę 100 milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym[517].
Bergman na fotosie promocyjnym z filmuOsławiona (1946)
W czasie rocznej nauki w szkole aktorskiej Królewskiego Teatru Dramatycznego dużą wagę poświęcała na wykorzystanie głosu (szczególnie do właściwejintonacji, nauki oddychania, modulacji głosu i odpowiedniego wymawiania poszczególnych słów, by nie podkreślać tych mniej istotnych), grę ciałem oraz słuchanie innych[234][519].
Styl gry Bergman od początku kariery charakteryzował się wyrazistą zmiennością nastrojów i nieudawaną energią. Dzięki temu publiczność na jej filmach nieodmiennie odnosiła wrażenie, że zewnętrzne reakcje odgrywanej przez nią bohaterki były wywoływane przez autentyczne wewnętrzne przeżycia, przez co cechował ją duży realizm[52]. Gustaf Molander jako fundamentalne cechy pracy Bergman wymienił „prawdę, naturalność i wyobraźnię”. Przyznał, że „zawsze poruszała się z cudownym wdziękiem i opanowaniem”[68][520].Lawrence J. Quirk oceniał, że w okresie współpracy z Molanderem „ujawniła [ona] stale rozwijające się zdolności aktorskie i projekcję osobowości”[57].
Spoto podkreślał, że mimo upływu dekad jej gra nadal cechuje się dużą swobodą, co stanowi klucz do kreacji, jakie stworzyła w kinie na przestrzeni lat. Analizując dorobek Bergman, wysnuł tezę, że nie posiadała żadnej sztywno wypracowanej techniki gry, a jej przygotowaniom nie towarzyszyło żadne podejście intelektualne, ani analiza krytyczna – nigdy także nie uczestniczyła w uczonych czy pretensjonalnych rozważaniach na temat psychologii gry[68]. Jak sama przyznawała, niewiele wie o aktorstwie, a to na czym się głównie opiera, to instynkt. Z kolei nad wszystko przekładała prostotę i uczciwość, które, według niej, przemawiają do ludzi[521]:
Nie czytałam wielu z tych książek o aktorstwie. Myślę instynktownie i już za pierwszym razem, kiedy czytam scenariusz, wiem dokładnie, jaka jest ta kobieta. To dlatego odrzucam wiele propozycji, których nie rozumiem. Muszę bez reszty rozumieć postać; to znaczy, musi znaleźć się we mnie coś, co jest tą osobą i wtedy natychmiast to czuję. To bardziej wyczucie niż technika[522].
Według Spoto wynikało to z faktu, że do swoich ról zawsze podchodziła zwyczajnie i naturalnie, studiowała scenariusz do momentu zrozumienia swojej postaci. Istotną kwestią były także rady i dyskusje prowadzone z reżyserami i innymi aktorami, zaangażowanymi w dany projekt; dla Spoto wielkość jej osiągnięć wypływała nie z akademickiej analizy czy badań psychologicznych, lecz z posiadanego przez nią rzadkiego daru – twórczej wyobraźni i zdolności wczuwania się w rolę[68]. Sama utrzymywała, że najbardziej lubiła kreować postacie o skomplikowanym życiu, a niekiedy i anormalne – „ludzi, na których wpływ miały niezwykłe okoliczności, którzy zostali wychowani w niezwykłym otoczeniu”[234]. Zdolność do szybkiej zmiany emocji była jednym z jej głównych atutów; doktor Funing Tang zUniwersytetu Miami (UM) pisała, że „nawet chwila powściągliwości, krótkie spojrzenie, a nawet ruch oczu może zmienić kierunek filmu i nadać mu oraz jej bohatercesuspens, niejednoznaczność i tajemniczość, które są zakorzenione w jej wyjątkowych cechach”[523].
Uznawana jest za międzynarodową gwiazdę filmową, jedną z największych i najwybitniejszych aktorek w historii amerykańskiej[524][525] i światowej kinematografii[526], a także ikonę hollywoodzkiego splendoru[525] orazsymbol seksu[527] (redakcja nowojorskiego „PM” pisała, że była dla reporterów jedną z najpiękniejszych kobiet na świecie)[528]. „New York Post” określał ją mianem „Grety Garbo lat 40.”[529], a „Reader’s Digest” uważał, za „pierwszą damę Hollywood”[530]. J.Y. Smith pisał na łamach „The Washington Posta”, że „niewinna, ale prowokująca uroda uczyniła z niej jedną z największych gwiazd sceny i ekranu”[531]. Z kolei John Russell Taylor scharakteryzował ją jako „jedną z najpiękniejszych i najbardziej pożądanych kobiet na świecie”[532].
Popiersie Bergman w Fjällbace (2012), znajdujące się na skwerze jej imienia
Curtis F. Brown napisał, że „Bergman ucieleśnia najbardziej ludzkie, prowokacyjne i cenione cechy, które zazwyczaj kojarzą nam się z kobietami w ich najbardziej kobiecym wydaniu – wrodzoną siłę, pokonującą przemijającą bezbronność oraz nieskazitelne piękno, które budzi zarówno u mężczyzn, jak i kobiet dumę z ludzkiej godności”[533]. Historyk David Thomson stwierdził, że „zawsze starała się być «prawdziwą» kobietą”, dodając: „Był czas na początku i w połowie lat 40., kiedy Bergman cieszyła się w Ameryce miłością, której prawie nigdy nie dorównano. Z kolei siła tego uczucia ożywiła «skandal», kiedy zamiast świętej zachowywała się jak porywcza i ambitna aktorka”[534]. Ingmar Bergman przyznawał się do fascynacji jej twarzą – szczególnie doceniał twarz aktorki, cerę, oczy oraz usta, a jej blask stanowił, według niego, ogromną erotyczną atrakcję[535]. Joseph Cotten wspominał, że „panna Bergman była jedną z tych utalentowanych osób, które pojawiają się od czasu do czasu. Uważam się za uprzywilejowanego, mogąc z nią pracować przyGasnącym płomieniu [1944] orazPod znakiem Koziorożca [1949]. Z pewnością zapisała się na zawsze w historii kina i zostanie zapamiętana za naszego życia jako osobista przyjaciółka i wspaniała aktorka”[536]. Laurence Leamer pisał, że prezentowała „kobiecość, która była jednocześnie zmysłowa i niewinna, uśmiech, który był ciepły jak zimowe palenisko i świeże mleczne piękno, które było w jej twarzy jak poranna rosa – magiczna jakość, którą kamera powiększała i uwypuklała”[537][538]. Liv Ullmann stwierdziła, że „wiele się od niej nauczyłam o aktorstwie, a jeszcze więcej o byciu kobietą”[539], a Omar Sharif chwilę, gdy pierwszy raz ją ujrzał, porównywał do „momentu religijnego piękna”[538].
8 lutego 1960 – w uznaniu za wkład wprzemysł filmowy – otrzymałagwiazdę naHollywoodzkiej Alei Gwiazd, mieszczącą się przy 6759Hollywood Boulevard[540]. 5 czerwca 1983, w centralnej częściFjällbacki, jej dzieci odsłoniły popiersie matki[541], znajdujące się na skwerze imienia Ingrid Bergman[542]. Podczas40. MFF w Wenecji na przełomie sierpnia i września, rodzina, aktorzy i przyjaciele, w tym m.in.Audrey Hepburn,Charlton Heston,Claudette Colbert, Gregory Peck, Olivia de Havilland,Roger Moore i Walter Matthau, wspominali ją i jej dziedzictwo w pierwszą rocznicę śmierci. Punktem kulminacyjnym był koncert w miejscowymTeatro La Fenice, podczas którego 80-osobowa orkiestra grała fragmenty z filmów z jej udziałem, a córka Pia zaprezentowała należący do matki prywatny film, ukazujący jej dzieciństwo w Szwecji[543]. W 1984, na jej cześć, hybrydową rasę róży herbacianej nazwano „Ingrid Bergman”[544]. W 1999 AFI sklasyfikował jej nazwisko na 4. miejscu w rankingu „50 największych legend amerykańskiego ekranu” (The 50 Greatest American Screen Legends)[z][545].
W 2015, z okazji setnej rocznicy urodzin Bergman, we włoskiej prowincji Via Fiamignano powstał mural jej poświęcony[546]. W tym samym rokuStig Björkman zrealizował film dokumentalnyIngrid Bergman: własnymi słowami, by w ten sposób uczcić rocznicę urodzin aktorki[547], a wMuseum of Modern Art (MoMA) odbył się rocznicowy pokaz jej filmów, wybranych oraz przedstawionych przez jej dzieci[548]. Szwedzka ambasada w Stanach Zjednoczonych zorganizowała wWaszyngtonie wystawęIngrid Bergman in Sweden! Odbyło się również odsłonięcie pamiątkowego znaczka. Ambasador Szwecji Björn Lyrvall przyznał, że „jest opiewana na całym świecie, ponieważ była tak silną i niezależną osobą”[549]. 20 sierpnia 2015amerykańska (USPS) iszwedzka poczta, honorując jej dorobek, wspólnie wydały znaczek z wizerunkiem Bergman w ramach limitowanej serii „Legendy Hollywoodu”[550].
Portretowana przez nią wCasablance (1942) Ilsa Lund była inspiracją dla postaci Ilsy Faust (granej przezRebekę Ferguson) w filmach z seriiMission: Impossible[551].Wesleyan University z siedzibą wMiddletown w stanieConnecticut, jest gospodarzem „Ingrid Bergman Collection”, w skład której wchodzą m.in. album z wycinkami, dokumentacja finansowa i prawna, fotosy, kostiumy, nagrody, pamiątki, portrety, scenariusze i zdjęcia[552]. Historyczny piętrowy budynek we francuskim Choisel – pełniący w przeszłości funkcję ratusza i szkoły – nazwano „L’Espace Ingrid Bergman” (EIB)[553].
W trakcie 49-letniej kariery była laureatką wielu nagród i wyróżnień za swoją pracę w filmach, teatrze i telewizji. Była m.in. siedmiokrotnie nominowana do nagrody Akademii Filmowej, z czego zdobyła trzy statuetki Oscara – za pierwszoplanowe role wGasnącym płomieniu (1944) iAnastazji (1956) oraz za drugoplanową kreację wMorderstwie w Orient Expressie (1974)[554]. Otrzymała również nagrodę BAFTA[370], dwie statuetki Davida di Donatello[555], trzy nagrody Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych[222], nagrodę Tony[248] oraz cztery Złote Globy[202]. Za całokształt twórczości w 1976 przyznano jejhonorowego Cezara[222]. Pozostaje jedną z 24 osób w historii, które skompletowałypotrójną koronę aktorstwa (Oscar, Emmy i Tony)[556].
W styczniu 1947 król SzwecjiGustaw V przyznał jej najwyższe odznaczenie państwowe – złoty medalLitteris et Artibus za „wybitność i godność, z jaką reprezentuje szwedzką sztukę w Stanach Zjednoczonych”[557]. W lipcu 1964, podczas wizyty wHarpsund, premierTage Erlander nadał Bergman szwedzkie odznaczenie państwowe –Order Wazów w klasie Komandora (KVO)[558]. W 1979, w uznaniu za znaczący wkład w kulturę, otrzymała od szwedzkiego rządu medalIllis quorum[559], a w 1987 pośmiertnie odznaczono jąWielkim Krzyżem Zasługi RFN (BVO)[222].
↑Przebywając w Stanach Zjednoczonych, Bergman pracował jako dekorator w zespole nowo powstałych hoteli[4]. Za namową nauczyciela śpiewu Karla Nygrena, od października 1903 do marca 1906 pobierał prywatne lekcje malowania i śpiewu. Następnie przewodniczył chórowi, z którym odbył tournée po kilku miastach amerykańskich[7].
↑Do Sztokholmu przyjechała z rodzicami w odwiedziny. Adler była pod wrażeniem obrazów namalowanych przez Bergmana. Często odwiedzała go w parku, obserwując jak mężczyzna maluje. W niedługim czasie para zakochała się w sobie[8].
↑W 1908, w niespełna rok po ślubie Bergmana i Adler, tuż po narodzinach zmarła pierwsza córka. Cztery lata później, tydzień po urodzeniu zmarło drugie dziecko małżeństwa[3][11][13].
↑Gdy Bergman była starsza, ojciec pokazał jej film, na którym mogła obejrzeć swoją matkę. „W pierwszym odruchu poczułam smutek, widząc ją taką pełną życia. Potem się ucieszyłam. Moje życie stało się bogatsze, ponieważ zyskałam cenny obraz” – wspominała. Gdy kilka lat później przybyła do Stanów Zjednoczonych, Selznick przekazał wspomniany film technikom, by ci go odrestaurowali, dzięki czemu Bergman mogła do niego wielokrotnie powracać[17]. Przed ślubem z Lindströmem w domu ciotki Ellen odnalazła listy pisane przez jej matkę do Bergmana, nim zostali małżeństwem[18].
↑Z pamięci recytowała monolog zMotłochu iGreen Elevator, a także z dużym realizmem i zaangażowaniem potrafiła odgrywać dane scenki ze sztuk[30][31].
↑Po śmierci Bergmana jego majątek oszacowano na kwotę pół miliona koron szwedzkich (100 tys. dolarów według kursu z 1997). Jedną czwartą tej sumy zabezpieczono w papierach wartościowych firmy, której był dyrektorem, oraz pozostawiono pod zarządem powierniczym dla córki[35].
↑Według zachowanego katalogu świadectw z 1933 noty A otrzymywała z manier, pilności, uwagi i zorganizowania, A- z historii kościoła, języka szwedzkiego oraz z literatury, noty B+ z niemieckiego, historii, historii sztuki i geografii. Z kolei noty B uzyskiwała z matematyki, fizyki, chemii, gospodarstwa domowego, zdrowia, szycia, rysunku, śpiewu i gimnastyki[42].
↑W ankiecie zdobyła 15 tys. 208 głosów, podczas gdy Garbo uzyskała 10 tys. 949 głosów. Akcje Garbo, po jej wyjeździe do Hollywood, rokrocznie traciły na wartości w Szwecji[81].
↑W 1941 MGM zrealizowałoamerykański remakeTwarzy kobiety (reż. George Cukor), a w głównej roli obsadzono Joan Crawford. W ocenie Spoto zarówno Cukor, jak i Crawford źle zrozumieli szwedzki oryginał[85].
↑Zdjęcia do filmu nagrywano w Berlinie. W trakcie ich realizacji Froelich zabrał Bergman na zjazd nazistów, na którym odbyło się wystąpienieAdolfa Hitlera. Aktorka, jako jedyna pośród zgromadzonych gości, odmówiła wykonania powitaniaHeil Hitler[91]. W okresie jej kariery w III Rzeszy spędzała dużo czasu z ciotką Elsą, będącą, wedle relacji Lindströma, „fanatyczną nazistką”. Aby ją zadowolić, przyswoiła wspomniane pozdrowienie, używając go w chwilach – jak pisał Spoto – „kiedy u Mutti Adler spodziewano się tego po niej”. Bergman, której sprawy polityczne nie interesowały, nie zdawała sobie sprawy z symboliki gestów pozdrowienia oraz ich interpretacji[92].
↑Lindström nie mógł w 1940 udać się razem z Bergman i córką do Stanów Zjednoczonych, ponieważ zgłosił się na ochotnika do odbycia kilkumiesięcznej służby w szwedzkim wojsku, jako operator; do jego zadań należało nadzorowanie produkcji filmów krótkometrażowych o postępach w chirurgii szczękowej[119].
↑Selznick przez krótki okres rozważał zaangażowanie Bergman do filmowej wersji powieściArchibalda Josepha CroninaKlucze królestwa (film zekranizowano w 1944 w reżyseriiJohna Stahla). Brał ją również pod uwagę do projektuShe Walks in Beauty na podstawie powieści pióra Henry’ego Jamesa iLetter from an Unknown Woman Stefana Zweiga. Do ostatniego z wymienionych projektów przymierzano Hitchcocka jako reżysera (zekranizowano go w 1948 w reżyseriiMaxa Ophülsa)[151].
↑W trakcie występów Bergman przeziębiła się i dostała wysokiej gorączki. 30 stycznia 1944 odwieziono ją do szpitala wSeattle w stanieWaszyngton, gdzie zdiagnozowano obustronnezapalenie płuc. Przetransportowano ją do Los Angeles. Po miesięcznym odpoczynku – pod opieką Lindströma i osobistego lekarza – wróciła do zdrowia bez komplikacji[190].
↑Hitchcock w trakcie realizacjiUrzeczonej (1945) przejawiał zauroczenie Bergman, które przerodziło się w nieodwzajemnione uczucie. Spoto pisał, że traktowała go jako mentora, przyjaciela oraz miała szacunek dla jego talentu. „Dlatego też przez cztery lata ich wspólna praca była dla Hitchcocka nie tylko wielką radością, ale i bolesnym utrapieniem”[206].
↑Uczestniczyła też w różnych wydarzeniach państwowych. 16 grudnia 1945, na zaproszenie American Youth for Democracy (AYD), wręczyła medal porucznik Edwinie Todd, pielęgniarce, pracującej na Filipinach. W uroczystości brali też udział m.in. prokurator generalny Kalifornii,Artie Shaw,Barney Ross,Dorothy Parker iFrank Sinatra[225].Gerald L.K. Smith – zagorzały antysemita – bezskutecznie domagał się przedKomisją ds. Działalności Antyamerykańskiej (HUAC) przeprowadzenia dochodzenia w sprawie życia oraz działalności wielu osób z branży filmowej, w tym Bergman[226].
↑Pomiędzy 1939 a 1946 dochody brutto Bergman wyniosły ponad 750 tys. dolarów (razem zIrene Dunne była jedną z najlepiej opłacanych aktorek w Hollywood). Mimo że zarejestrowano ją jako obcokrajowca z prawem do pracy, opłacała dziewięćdziesięcioprocentowy podatek od uzyskiwanych dochodów, wobec czego jej faktyczne przychody netto wahały się w granicach 20 tys. dolarów rocznie[240].
↑W umowie z 20th Century Fox zawarto możliwość wystąpień publicznych na rzecz promocji filmu. Do Stanów Zjednoczonych Bergman przyleciała 19 stycznia. Na nowojorskimIdlewild Airport powitał ją tłum dziennikarzy i fanów. Prócz konferencji prasowej, obejrzała też sztukęMy Fair Lady (gdzie zgotowano jej owację na stojąco) i odebrała z rąk Crawford nagrodę od pisma „Look”[314].
↑W 1960, na prośbę Bergman,Buddy Adler – szef produkcji w 20th Century Fox – zakupił prawa do ekranizacjisztuki pióra Friedricha Dürrenmatta. Jego śmierć opóźniła produkcję do 1963. Problem stanowiło oryginalne zakończenie filmu; producenci nie chcieli przedstawiać Bergman jako bohaterki zdolnej do przekupienia mieszkańców miasta, aby zabili jej byłego kochanka. Kiedy prawa przejął Quinn i został współproducentem filmu, przystał na zmianę zakończenia oraz obsadził siebie w roli Serge’a Millera (pierwotnie przymierzanoWilliama Holdena). Po latach utrzymywał, że to Bergman była zwolenniczką zmiany zakończenia oraz zaangażowania go jako jej partnera, co okazało się być nieprawdą[335].
↑Do napisania pamiętnika lub autobiografii przekonywała ją m.in. Kay Brown. Gdy wyraziła zgodę, zatrudniono Alana Burgessa, by jej pomagał. Prace nad książką trwały przez większą część 1976. Na jej potrzeby Bergman odnalazła stare dzienniki i pamiętniki, a jej przyjaciele przesyłali kopie listów, które do nich pisała. Burgess zdecydował, że całość będzie napisana narracją pierwszoosobową[386]. W projekcie – za namową Burgessa – udział brał Lindström, przekazując m.in. różne materiały. Z jego inicjatywy doszło do spotkania byłych małżonków w Londynie[387]. Ze względu na szereg błędów rzeczowych, chaotyczny i niechlujny styl, książka ukazała się z trzyletnim opóźnieniem[388]. Szczególnie dotknięty jej treścią był Lindström, który przekonywał, że przedstawiono go w niej jako czarny charakter (mimo iż Bergman przedłożyła mu odnośne części książki do zaaprobowania i usunęła z tekstu wszystko, czego zażądał, a w ocenie znajomych pary przedstawiła historię ich znajomości i małżeństwa zgodnie z prawdą). Jej publikacja spowodowała, że w listach do dziennikarzy, pisarzy i przyjaciół wypowiadał się o byłej żonie negatywnie. Zdaniem Spoto jego zawziętość była wynikiem utraconej przed laty miłości[389]. Próbę pojednania z byłym mężem podjęła w 1979, odwiedzając go i jego żonę, Agnes, w ich domu w pobliżuSan Diego w Kalifornii. „Moja reakcja była chłodna i wymijająca” – wspominał Lindström[390]. Według wersji przedstawionej w książce Leamera, Bergman nie zaproszono do San Diego, lecz Lindström, obawiając się napiętnowania ze strony prasy, nie odmówił możliwości odwiedzin byłej żonie, zmagającej się z chorobą. Jak podkreślał, „jej podróż do San Diego była głównie ze względów reklamowych”[391]. Burgess utrzymywał, że to on był głównym inicjatorem pojednania byłych małżonków[392]. Leamer twierdził, że pretensje Lindströma względem publikacji były wynikiem tego, że Burgess nie zamieścił w książce jego materiałów, tylko stanął po stronie Bergman; razem z córką Pią domagał się usunięcia z niej ich listów i wywiadów[393]. Ciekawa forma książki pozwoliła Bergman – jak uważał Burgess – „powiedzieć to, co chciała powiedzieć w pierwszej osobie, a mnie, narratorowi, powiedzieć to, czego nie chciała lub nie mogła powiedzieć”[394].
↑W latach szkolnych miewała z powodu silnej nieśmiałości objawyalergii – puchły jej palce, usta i powieki. Leczenie w szpitalu nie przynosiło oczekiwanej poprawy[414].
↑Chcąc uniknąć zainteresowania przedstawicieli mediów, na uroczystość zaproszono jedynie przyjaciół i krewnych; kiedy jedna z miejscowych osób powiadomiła fotoreporterów, zdjęcia ze ślubu obiegły świat, a informacje o zaślubinach podawano w Europie nie mniej obszernie niż o weseluEdwarda VIII Windsora iWallis Simpson[74].
↑Bergman, chcąc przeprowadzić rozwód na odległość i w jak najbardziej polubownym tonie, zatrudniła prawnika Monroego MacDonalda. Wręczyła mu oświadczenie, opisujące powody rozpadu pożycia (przyznawała, że Lindström zbyt bezwzględnie zarządzał jej życiem i karierą). MacDonald, przekonany, że amerykańska opinia publiczna i prasa stanie po stronie aktorki, przekazał poufne pismo jednemu z dziennikarzy, po czym jego treść ukazała się na stronach setek amerykańskich gazet. Prawnik skontaktował się też zLouellą Parsons, wyjawiając jej prywatne rozmowy małżonków. Lindström – wzburzony nadaniem medialnego charakteru sprawie i urażony oskarżeniem pod jego adresem, za sprawą swoich prawników, domagał się ograniczenia kontaktów Bergman z córką jedynie na terenie Stanów Zjednoczonych oraz przyznanie jej jednej trzeciej wartości ze sprzedaży ich domu w Beverly Hills. Nastawiał także córkę przeciwko niej (według Leamera nie wyrażał jedynie zgody na przebywanie dziecka w obecności Rosselliniego)[457]. W sumie od jesieni 1949 do końca 1950 w amerykańskiej prasie ukazało się 38 tys. artykułów poświęconych rozwodowi Bergman z Lindströmem[458].
↑W młodości rodzice, z nieznanych powodów, oddali Rosselliniego do zakładu dla umysłowo chorych i – według źródeł – przez resztę życia miewał on sporadyczne ataki łagodnej odmiany choroby psychicznej. Przed związkiem z nim Bergman przestrzegał reżyser Leo McCarey[467].
↑Gdy wieść o tym, że Bergman jest w ciąży (przed ślubem z Rossellinim) przedostała się do opinii publicznej, doradzano jej aborcję[474]. Nagonka i okupowanie przez dziennikarzy okolic domu Bergman powodowało, że nie opuszczała mieszkania przez blisko trzy miesiące. Kiedy urodziła, a wiadomość tę podałaANSA, pod kliniką Villa Margherita zebrali się dziennikarze i – jak pisał Spoto – „Rzym przypominał plan filmowy z Hollywood”. Zarejestrowano ją w klinice pod innym nazwiskiem. Sala, w której leżała, była objęta ścisłą ochroną policji. Udaremniono wiele prób wtargnięcia na oddział i przekupienia personelu[475].
↑Rossellini wygrażał Bergman, że jeśli ta zdecyduje się ponownie wyjść za mąż, uzna ją za kobietę nie nadającą się do roli matki i odbierze jej prawa do opieki nad nimi. Aby rozwiązać ich małżeństwo adwokat Bergman powoływał się na fakt, iż będąc szwedzką obywatelką nie zarejestrowała w Szwecji zawartego przez pełnomocnika rozwodu, przed zawarciem (również przez pełnomocnika) małżeństwa z Rossellinim, wobec czego – zgodnie z włoskim prawem, wciąż była ona żoną Lindströma w momencie zawierania drugiego małżeństwa (w 1950, gdy zawierała przez pełnomocników małżeństwo, Szwecja nie uznawała jej za swoją obywatelkę. Dopiero w 1958 zostało ono jej przywrócone)[480]. Gdy Rossellini dowiedział się, że wychodzi ponownie za mąż, spełnił swą obietnicę i wywalczył przed sądem prawo do wyłącznej opieki nad trójką dzieci. Bergman pogodziła się z wyrokiem, nie chcąc ich narażać na zaciekłe ataki w mediach, przez które przechodziła jej córka z pierwszego małżeństwa, Pia[481]. W swoim pamiętniku napisała, że jednym z powodów, dla którego odpuściła walkę o prawo do opieki, była sytuacja, w której wywiozła potajemnie przed Rossellinim dzieci z Włoch do Norwegii i wyrobiła nim (dzięki znajomościom w konsulacie szwedzkim) dokumenty. Uznając po czasie swoje zachowanie za niegodne, zaniechała kontynuacji sporu i po dwóch latach batalii dzieci wróciły do ojca[482]. Według Leamera batalia sądowa o alimenty i opiekę nad dziećmi trwała trzy lata; Rossellini oskarżał Bergman o byciebigamistką, ona z kolei oskarżała go o zdradę z Guptą (prawnicy aktorki złożyli w sądzie pismo, w którym Rossellini przyznał się do romansu). Finał sprawy nastąpił w maju 1961. Na mocy decyzji sądu każdy z rodziców uzyskał prawo do opieki nad trójką dzieci (naprzemiennie przez kalendarzowy rok). Bergman całkowitą opiekę oddała byłemu mężowi, ograniczając swe rodzicielskie prawo do wizyt wakacyjnych itp. Jeden z dziennikarzy wspominał, że Bergman miała mu wyznać, iż nie była dobrą matką, bo „bardziej zależało jej na tym, żeby na jej nagrobku wypisano aktorkę niż żonę czy matkę”[483].
↑Największym aktorem, w tym samym rankingu, ogłoszono Humphreya Bogarta, a aktorkąKatharine Hepburn (osobno aktorki i aktorzy)[545].
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_03.jpg)
.jpg)
