 Sytuacja we wschodniej i środkowej Afryce podczas incydentu w Faszodzie | |||
| Czas | 10 lipca – 13 października 1898 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | |||
| Wynik | odwrót Francuzów | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
| Siły | |||
| |||
| Straty | |||
| |||
Położenie na mapie Afryki  | |||
| 9°53′15″N 32°06′37″E/9,887500 32,110278 | |||
| |||
Incydent w Faszodzie – kulminacyjny punktbrytyjsko-francuskiego konfliktu o granice posiadłości kolonialnych wAfryce Wschodniej, który miał miejsce w 1898 roku i omal nie doprowadził Wielkiej Brytanii i Francji do wojny. Skończył się korzystnie dla strony brytyjskiej, gdyż jego skutkiem było ograniczenie działalności Francji w strefie wpływów brytyjskich w Afryce.
Pod koniec XIX wieku europejskie mocarstwa prowadziły w Afryce gwałtowną ekspansję. Ten okres nazywany jestwyścigiem o Afrykę. Największą rolę odegrały wówczas dwa mocarstwa: Wielka Brytania i Francja.
Francuzi prowadzili ekspansję w głąb Afryki z jej atlantyckiego wybrzeża, podporządkowując sobie kolejne terytoriaSahelu położone wzdłuż południowej granicy Sahary, czyli obszar współczesnegoSenegalu,Mali,Nigru i Czadu. Ich głównym celem było uzyskanie połączenia pomiędzy rzekąNiger aNilem, co zapewniłoby Francuzom kontrolę nad całym handlem w Sahelu (kontrolę nad szlakami karawanowymi biegnącymi przez Saharę uzyskali już wcześniej).
Celem Brytyjczyków było połączenie ich posiadłości wAfryce Południowej (współczesne obszaryRPA,Botswany,Zimbabwe i Zambii) z posiadłościami w Afryce Wschodniej (dzisiejszaKenia) i dorzeczem Nilu. Zdobycie kontroli nadSudanem (który wówczas obejmował również obszar dzisiejszejUgandy) było kluczem dla realizacji tych ambicji, szczególnie, że Egipt był już pod kontrolą brytyjską.
Jeśli wyznaczyć linie pomiędzyKapsztadem aKairem (proponowana przezCecila Rhodesa „czerwona linia”) oraz pomiędzyDakarem aSomali Francuskim (dzisiejszeDżibuti), to okazuje się, że przecinają się one w okolicach Faszody (dzisiejszeKodok), co wyjaśnia jej strategiczne znaczenie. Francuska oś wschód-zachód i brytyjska oś północ-południe nie mogły istnieć równocześnie; naród kontrolujący skrzyżowanie tych osi mógł zrealizować swoje plany jako jedyny.
Faszoda miała także swoje znaczenie dla sporu pomiędzy Wielką Brytanią a Francją o legalność brytyjskiej okupacji Egiptu. Wielu francuskich polityków żałowało decyzji o nieprzyłączeniu się do okupacji. Planowali zmusić Brytyjczyków do wycofania się z Egiptu, a placówka nad Nilem mogła stanowić bazę dla francuskich kanonierek. Istniały także plany przegrodzenia Nilu tamą, co odcięłoby Brytyjczyków od zasobów wodnych. Te plany były bardzo trudne w realizacji, jednak wywołały obawy wśród Brytyjczyków, którzy – dla zapewnienia Egiptowi bezpieczeństwa – postanowili przejąć kontrolę nad Nilem.
Latem 1896 Francuzi wysłali zLibreville nadZatoką Gwinejską oddział 11 oficerów marynarki i 150 afrykańskich żołnierzy pod dowództwem kapitana Jean-Baptiste’a Marchanda[1][2], by objąćprotektorat nad okolicami Faszody, w której znajdowała się niewielka twierdza. Mieli połączyć się z dwiema innymi ekspedycjami idącymi przezAbisynię, z których jedna, wychodząca z Dżibuti, dowodzona była przez Christiana de Bonchamps, weterana ekspedycji kapitana Williama Stairsa doKatangi[3].
Ekspedycja Marchanda, po przejściu z zachodu na wschód kontynentu, dotarła do Faszody nadNilem Białym 10 lipca 1898 roku[1][2], jednak ekspedycji Bonchampsa to się nie udało, ze względu na sprzeciw Etiopczyków wobec przemarszu i wypadek w wąwozie rzeki Baro[4]. 18 września w Faszodzie pojawiła się flotylla brytyjskich kanonierek. Brytyjczykami dowodziłHoratio Kitchener, zwycięzcaspod Omdurmanu, który odbijał Sudan w imieniu egipskiegokedywa. Obie strony rościły sobie prawa do Faszody.
Informacje o spotkaniu dotarły do Londynu i Paryża, gdzie rozpaliły poczucie narodowej dumy obu imperialnych narodów. Obie strony oskarżały się wzajemnie o ekspansjonizm i agresję. Doszło do trwającego dwa miesiące międzynarodowego kryzysu, a oba mocarstwa zmobilizowały swoje floty.
Na morzu przewaga liczebna, techniczna i organizacyjna Wielkiej Brytanii była znaczna. Wojska lądowe Francji były liczniejsze, jednak nie mogły zagrozić Brytyjczykom bez odpowiedniego wsparcia morskiego.
Fakty te były znaneThéophile’owi Delcassému, nowo powołanemu ministrowi spraw zagranicznych Francji. Dbał on o utrzymanie sojuszu z Wielką Brytanią, spodziewając się przyszłego konfliktu zCesarstwem Niemieckim, i nie widział żadnej korzyści w ewentualnym konflikcie kolonialnym. Nalegał na pokojowe rozwiązanie sporu. W tym czasie społeczeństwo francuskie zaczęło kwestionować racjonalność wojny z powodu sporu w odległej Afryce, a późniejafera Dreyfusa odwróciła uwagę opinii publicznej od Sudanu. 3 listopada 1898 roku rząd Francji nakazał wycofanie oddziałów wojskowych, nie rozgłaszając tego faktu.
W marcu 1899 roku Francuzi i Brytyjczycy doszli do porozumienia, zgodnie z którym źródła Nilu iKongo miały stanowić granicę ich stref wpływów.
Niektórzy historycy uważają rozwiązanie konfliktu i wzrost potęgi Niemiec za przyczyny ustanowieniaentente cordiale. Incydent był ostatnim sporem kolonialnym między Wielką Brytanią a Francją.
Wykaz literatury uzupełniającej:Incydent w Faszodzie.
