Idealizm brytyjski,idealizm angielski – nurtwspółczesnej(inne języki)filozofii brytyjskiej(inne języki), dominujący w niej od drugiej połowy XIX w. do pierwszych dekad XX w., gdy został wyparty przezfilozofię analityczną.
Była to formaidealizmu wywodząca się z ideiKanta iHegla[1]. Centralnym pojęciem było w niej pojęcieAbsolutu.
W końcu XIX w. empiryczno-idealistyczne systemyBenthama,J. St. Milla iH. Spencera zaczęły w Anglii stopniowo schodzić na drugi plan. Miejsce tych doktryn zajmuje nowy kierunek w filozofii angielskiej, szkoła idealizmu absolutnego. Szkoła ta opierała się z początku na idealizmie heglowskim i nawet wprost nazywano ją „angloheglizmem”. Jednakże wkrótce główni przedstawiciele tego kierunku — T. Green, F. Bradley, J. Ward, bracia Caird (Edward iJohn Caird(inne języki)), J. MacTaggart, B. Bosanquet i inni — wyrzekli się niektórych idei heglowskiegoracjonalizmu. Większy wpływ na przedstawicieli idealizmu brytyjskiego wywarliPlaton,Berkeley iteologowie protestanccy(inne języki). Idealiści brytyjscy przyznawali, że jedną z przyczyn powstania ich filozofii było dążenie do teoretycznego uzasadnienia religii i związanej z niąetyki absolutnego dobra i zła[2].
Początki idealizmu brytyjskiego wiązane są z twórczością filozofujących eseistów (Coleridge’a iCarlyle’a), którzy sprowadziliheglizm do Wielkiej Brytanii[3]. Na uniwersytetach recepcja Hegla nastąpiła dzięki takim autorom jakJames Hutchison Stirling(inne języki) iBenjamin Jowett(inne języki). Praca StrilingaThe Secret of Hegel(inne języki) (1865) była pierwszym systematycznym wykładem filozofii Hegla w języku angielskim i miała ogromne znaczenie dla jej recepcji w Wielkiej Brytanii. Z kolei Jowett zgromadził wokół siebie grono uczniów naUniwersytecie Oksfordzkim, z którego ukształtował się nurt brytyjskiego idealizmu[4].
Za właściwego twórcę brytyjskiego idealizmu uważa sięThomasa Hilla Greena. Jego uczniami wBalliol College w Oksfordzie byliBernard Bosanquet,Richard Lewis Nettleship(inne języki),William Wallace(inne języki),Francis Herbert Bradley orazArnold Toynbee(inne języki). Do nurtu tego zaliczani są takżeEdward Caird(inne języki) (w Balliol College w latach 1860 i 1893)[5]),Harold Henry Joachim(inne języki) (student Balliol College, uczeń Nettleshipa)[6],John Richardson Illingworth(inne języki) (Corpus Christi College),Robin George Collingwood,James Ward orazG.R.G. Mure. Wallace, Joachim, Bradley iAlfred Edward Taylor(inne języki) działali również wMerton College w Oksfordzie[7].
Poza Oksfordem drugim ośrodkiem idealizmu byłoGlasgow, gdzie studiowali i wykładali Edward iJohn Caird(inne języki). Do uczniów Edwarda Cairda należąJohn Watson,Henry Jones,John Stuart Mackenzie(inne języki),John MacCunn(inne języki) orazJohn Henry Muirhead(inne języki)[5].
Kolejnym ośrodkiem byłEdynburg, związany z takimi nazwiskami jakDavid George Ritchie(inne języki),William Ritchie Sorley(inne języki) orazRichard Burdon Haldane. Ritchie przeszedł w latach 1874–1878 do Balliol College, a Haldane nauniwersytet w Getyndze, gdzie studiował uHermanna Lotzego[8]. WKolegium Trójcy Świętej w Cambridge działali Mackenzie, Sorley orazJ.M.E. McTaggart(inne języki)[6].
W XX wieku idealizm brytyjski (choć w mocno zmienionej formie) kontynuowany był przezMichaela Oakeshotta iW.H. Walsha(inne języki)[9].
Niektórzy historycy filozofii (Władysław Tatarkiewicz) łączą brytyjskich idealistów z amerykańskimtranscendentalizmem (Ralph Waldo Emerson) iidealizmem (Josiah Royce), nazywając ich łącznie idealistami anglosaskimi[10]. Brytyjscy idealiści są też czasami nazywani neoheglistami i grupowani łącznie z Heglem,Schellingiem i Roycem jakoidealiści absolutni[11][12].
Początkowo idealizm brytyjski był krytyką dominujących nurtów:empiryzmu,utylitaryzmu inaturalizmu. Taki wymiar miała filozofia Greena[13]. Rozwiniętą i oryginalną postać idealizmu zaprezentował dopiero Bradley.
Filozofia brytyjskich idealistów jest przede wszystkim ukształtowana przez ich pogląd na naturę wiedzy i rzeczywistości. Centralne miejsce zajmuje tu pojęcieAbsolutu, wywiedzione przez Bradleya z filozofii Hegla[14].
Absolut jest całością zarówno bytu jak i poznania.Rzeczywistość jest Absolutem, na który składa się wszystko (zjawiska, idee, myśli) i który ma charakter wszechobejmującego systemu. Poszczególne doznania jednostek są tylko częścią tego Absolutu[15]. Chociaż w procesie poznania rzeczywistość postrzegana jest jako pooddzielanezjawiska, a także jako rozdzielenie rzeczywistości i aktu poznania (doświadczenia, myśli). Tointelekt rozdziela, różnicuje i dokonuje abstrakcji, przez co nie jest w stanie pojąć bezpośrednio Absolutu. Takie postrzeżenie możliwe jest natomiast za pomocą czucia iemocji[16]
Konsekwencją tego jest także to, że poszczególne nauki, a takżereligia iliteratura nie są oddzielone, lecz są elementami wspólnej całości. Poszczególne dyscypliny badawcze prezentują perspektywy partykularne, natomiast przedmiotem filozofii jest badanie całości[17].
Bradleyowskie ujęcie Absolutu było przedmiotem dyskusji i krytyki wśród samych idealistów (np. McTaggarta)[18].
Wielu filozofów z tego kręgu zajmowało się obszernie tematyką etyczną, filozofią społeczną i polityczną. Idealiści podjęli się krytykikontraktualistycznegoliberalizmu,hedonizmu iutylitaryzmu[19][20].
Filozofia społeczna i polityczna wyrastała z krytyk utylitaryzmu iindywidualizmu (szczególnie w wydaniuHerberta Spencera) czyleseferyzmu w gospodarce[21][22]. Opierała się na założeniu, że jednostki nie można zrozumieć bez społeczeństwa, które w znaczący sposób ją kształtuje. Państwo nie powinno jedynie strzec wolności, ale pomagać jednostkom w osiąganiu pełni ich możliwości. Prawo nie jest prawem naturalnym, lecz ma służyć realizacji celów państwa[22]. Ponadto brytyjscy idealiści opowiadali się za jednością teorii i praktyki, co oznacza, że nauka powinna angażować się w polityczne debaty[21]. Współcześnie można odnotować wzrost zainteresowania brytyjskim idealizmem i łączenie go zsocjalliberalizmem[23].
W refleksji idealistów brytyjskich duże znaczenie grałahistoria, ahistoryczność zjawisk była jednym z przejawów wpływów heglowskich[24]. Pojmowali onihistorię filozofii nie jako zbiór idei i stanowisk, ale jako proces nawarstwiania się problemów i rozwiązań, rozwijających się wdialektycznym procesieznoszenia przeciwieństw[25].
Najbardziej znaczącym idealistycznym historykiem ifilozofem historii był Robin George Collingwood[26][27]. Innym znanym historykiem idealistycznym byłArnold Toynbee(inne języki), autor prac z zakresu historii gospodarczej[25].
Idealizm, jako dominujący nurt filozoficzny w Wielkiej Brytanii przełomu XIX i XX w., spotkał się z wieloma krytykami. Amerykańscypragmatyści odrzucali jego koncepcję Absolutu i związanym z niąmonizmem w stosunku do świata. Rzeczywistość dla nich miała charakter pluralistyczny. Była zbiorem wielu sprzecznych zjawisk, ciągle się zmieniających, nietworzących harmonijnej całości i niedających się całościowo ująć[28].
W Wielkiej Brytanii idealizm stał się przedmiotem krytyki powstającej filozofii analitycznej. Systematyczną krytykę idealizmu przeprowadziliBertrand Russell iGeorge Edward Moore[29], którzy podważali idealistyczną jedność poznania i rzeczywistości (wskazując na niezależność tych kategorii)[28].
Późniejsza dominacja angielskiej filozofii politycznej przez filozofię analityczną spowodowała, że idealizm był przez wiele lat niedoceniany i uznawany za przestarzały[30].
| przedmiot | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| przykłady zagadnień |
| ||||||||||||
| podziałsądów iprzekonań |
| ||||||||||||
| uzasadnienia |
| ||||||||||||
| poglądy na możność poznania |
| ||||||||||||
| poglądy na źródła poznania |
| ||||||||||||
| tradycje |
| ||||||||||||
| powiązane dyscypliny |
|