W roku 1932 NSDAP odniosła sukces w wyborach parlamentarnych i stała się największą partiąReichstagu[4]. W tym samym roku Hitler przegrał wprawdzie zPaulem von Hindenburgiem drugą turę wyborów prezydenckich, jednak wkrótce, 30 stycznia 1933, mianowany został przez niego nakanclerza Niemiec[5]. Tę datę też uważa się za powstanie III Rzeszy[6]. Została ustanowiona jako państwo zdominowane przezNarodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników, której program ideowy opierał się na koncepcjach sformułowanych przezAdolfa Hitlera[6].
Po śmierci Hindenburga 2 sierpnia 1934 roku Hitler, zastraszając przeciwników politycznych i opozycję, doprowadził do uchwalenia przez Reichstag ustawy, która przekazała mupełnię władzy. W wyniku ogólnokrajowegoreferendum, przeprowadzonego 19 sierpnia 1934 roku, Hitler nazwany zostałFührerem (wodzem) Niemiec. Cała władza scentralizowana została w osobie Hitlera, a jego słowa miały wyższość nad wszelkimprawem. Rząd nie był skoordynowanym, współpracującym organem władzy, lecz zbiorem różnych frakcji, walczących o władzę i uznanie Hitlera. Podczaswielkiego kryzysu nazistom udało się przywrócić stabilność gospodarczą i położyć kres masowemu bezrobociu dzięki dużym wydatkom wojskowym igospodarce mieszanej. Na szeroką skalę prowadzono prace publiczne, m.in. budowęReichsautobahnen (autostrad). Ustabilizowanie gospodarcze państwa zwiększyło popularność reżimu.
Rasizm, szczególnieantysemityzm,antycyganizm iantyslawizm, był główną cechą reżimu niemieckiego.Lud germański (rasa nordycka) był uważany przez nazistów za najczystszą gałąź rasy aryjskiej, przez co traktowano go jakorasę panów. MilionyŻydów i innych narodowości uznanych przez państwo za niepożądane, zostało zamordowanych w czasieHolocaustu. Każdysprzeciw wobec rządów Hitlera bezwzględnie tłumiono. Członkówliberalnej,socjalistycznej ikomunistycznej opozycji zabijano, więziono lub skazywano na wygnanie. Gnębiono także kościoły chrześcijańskie, a wielu ich przywódców więziono. Edukacja skupiała się nabiologii rasowej, polityce demograficznej i wykształcaniu sprawności fizycznej koniecznej do późniejszej służby wojskowej. Ograniczano możliwości edukacji i kariery kobiet. Organizacją rekreacji i turystyki zajmowała się specjalna organizacja,Kraft durch Freude („siła przez radość”). W 1936 roku w III Rzeszy zorganizowanoLetnie Igrzyska Olimpijskie. W III Rzeszy istniał urząd ministrapropagandy, który sprawowałJoseph Goebbels. Wykorzystywał on filmy, masowe wiece i hipnotyzujące oratorstwo Hitlera do kontrolowania opinii publicznej. Rząd sprawował kontrolę nad kulturą i sztuką, promowano określone formy artystyczne i zakazywano lub zniechęcano do rozwijania innych.
Na początku lat 30. III Rzesza zaczęła składać coraz bardziej agresywne żądania terytorialne, grożąc wojną w wypadku ich niespełnienia. W 1938 i 1939 roku Rzesza zajęła terytoriaAustrii iCzechosłowacji. W sierpniu 1939 roku Hitler podpisałpakt zJózefem Stalinem, w wyniku postanowień którego we wrześniu tego samego rokuzaatakowano Polskę, rozpoczynając w EuropieII wojnę światową. Wspólnie z Włochami i mniejszymipaństwami Osi, Niemcy podbiły znaczną część Europy i zagroziły Wielkiej Brytanii. Kontrolę nad podbitymi obszarami przejęłyReichskommissariaty(inne języki), a w pozostałej w Polsce infrastrukturze powstałaniemiecka administracja. Żydzi i inne narody postrzegane przez Niemców jako niepożądane zostały uwięzione, zamordowane wobozach koncentracyjnych iobozach zagłady lub rozstrzelane.
Poataku Niemiec na ZSRR w 1941 roku, wojna powoli obróciła się przeciwko nazistom, którzy ponieśli poważne porażki wojskowe w 1943 roku. W kolejnym roku nasiliły się wielkoobszarowe bombardowania Niemiec, a siły państw Osi zostały odsunięte do południowo-wschodniej Europy. Poinwazji aliantów na Francję, Niemcy zostały podbite przez ZSRR od wschodu oraz przez inne państwa alianckie od zachodu i skapitulowały w przeciągu roku. Odmowa Hitlera przyznania się do poniesionej porażki doprowadziła do masowych zniszczeń niemieckiej infrastruktury i dodatkowych zgonów w ostatnich miesiącach wojny. Zwycięscy alianci zainicjowali w Niemczech politykędenazyfikacji, a wielu ocalałych po wojnie przywódców nazistowskich zazbrodnie wojenne postawiono pod sąd wprocesach norymberskich.
Nazwa
Państwo Niemcy przyjmowało nazwęRzesza w poprzednich wiekach swojego istnienia. JakoI Rzesza istniałoŚwięte Cesarstwo Rzymskie (niem.Heiliges Römisches Reich) w latach 962–1806, zaś następnie jakoII Rzesza istniałoCesarstwo Niemieckie (niem.Deutsches Kaiserreich) w latach 1871–1918. PoI wojnie światowej została powołana do życiaRepublika Weimarska (1918–1933). Niemieckie słowo „Reich” oznacza w zasadzie „imperium”, jest używane także w stosunku do innych dużych monarchii jak Cesarstwo Rzymskie czy Japonia. Pojęcie „Republika Weimarska” jest terminem historycznym, a nie urzędową nazwą państwa. Urzędowa nazwa niemieckiego państwa w latach 1919–1938 brzmiała „Deutsches Reich” (pol. „Rzesza Niemiecka”[7]). Ustrój Niemiec w czasie dyktatury Hitlera oficjalnie nazywano „republiką o ustroju wodzowskim”, ponieważ parlament (Reichstag) formalnie istniał.
Pierwotnie założenia państwa III Rzeszy powstały na bazie ideologii Adolfa Hitlera i programu partiiNSDAP (25-punktowy program ogłoszony 24 lutego 1920), jak również tez zawartych w książce Hitlera „Mein Kampf”. Stały one w sprzeczności do Republiki Weimarskiej oraz zmierzały do zmiany sytuacji Niemiec powstałej w wyniku postanowieńTraktatu wersalskiego z 1919 oraz do zniesieniaKonstytucji weimarskiej. W kwestiach społeczno-narodowych ideologia narodowosocjalistyczna propagowałaVolkizm orazBlut und Boden.
Waffen-SS – wojska lądowe finansowane i szkolone przez SS, walczące w składzie Wehrmachtu w formie dywizji, korpusów i 6. Armii Pancernej SS, podlegające dowództwom grup armii. Waffen-SS walczyły zarówno na froncie, jak i na zapleczu zwalczając ruch partyzancki w krajach okupowanych i dopuszczając się licznych zbrodni wojennych.
Protestanci spoza Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego (np. anglikanie, baptyści, metodyści i (wypędzony do 1936 roku przez Hitlera) anabaptystyczny Bruderhof)
Prowincje III Rzeszy, tzw.Reichsgau, sierpień 1941
Sprawy społeczne
III Rzesza, której korzenie tkwią w niemieckim demokratycznym wyborzeNSDAP, szybko stała się państwemtotalitarnym, z dyktaturą narodowosocjalistycznejwładzy nazistowskiej. Władzę w państwie sprawował A. Hitler pełniący funkcję zarówno wodza (niem.Führer), jak i kanclerza. Nieograniczoną władzę zapewniała muustawa o pełnomocnictwach rządu z 1933 r., wedle której Führer mógł wydawać ustawy sprzeczne zustawą zasadniczą.
Wprowadzono zakaz prowadzenia działalności partiom i związkom zawodowym niezgadzającym się z ideologiąNSDAP, a także likwidowano politycznych przeciwników Hitlera oraz ruch oporu (noc długich noży, działalnośćGeheime Staatspolizei,Kripo itp.).
Wraz z dojściemNSDAP do władzy rozpoczęto sukcesywne znoszenie podstawowych wolności obywatelskich, rozpoczęto nagonkę na wszelkich faktycznych bądź propagandowych przeciwników reżimu. Po rozpoczęciuII wojny światowej, a w szczególności wojny zRosją sowiecką uruchomiono olbrzymi programeksterminacji Żydów. W tych celach założono całą siećobozów koncentracyjnych i zagłady.
Polityka zdrowotna
Zgodnie z badaniami naukowymiRoberta Proctora opisanymi w książceThe Nazi War on Cancer[9], III Rzesza miałanajsilniejszy ruch antynikotynowy na świecie. Pod rządami nazistów rozkwitły badania nad paleniem tytoniu i jego wpływem na zdrowie[10], które były najbardziej znaczącymi badaniami tego typu w tym okresie[11].
Jako część kampanii mającej na celu poprawienie zdrowia ludności oczyszczono źródła wody, pozbyto sięołowiu irtęci z produktów konsumenckich, a kobiety były nakłaniane do regularnego przechodzenia badań wykrywającychraka piersi[10].
Ponadto społeczeństwo niemieckie uzyskiwało wsparcie socjalne na podstawie instytucji i programów jak Narodowosocjalistyczna Opieka Dla Potrzebujących (Nationalsozialistische Volksvohlfahrt, NSV), Dzieło Pomocy Zimowej (Winterhilfswerk), Dzieło Pomocy Matce i Dziecku (Hilfswerk Mutter und Kind).
Gleichschaltung
Oddziaływanie i wpływ na społeczeństwo odbywało się poprzezGleichschaltung – pod tym znaczeniem powstałym w terminologii nazistowskiej rozumiano proces ujednolicania całego życia społecznego i politycznego – zarówno publicznego, jak i prywatnego. Sam termin wywodzi się z elektrotechniki i oznacza „połączenie szeregowe”.
Istotną rolę odgrywało również motywowanie ludności poprzez wprowadzenie do życia publicznego odznaczeń orderów, przyznawanych za wzorową postawę obywatelską w myśl ideologii nazistowskiej. Były to np.Order Krwi,Krzyż Matki,Order Niemiecki.
Za swój nadrzędny cel państwo niemieckie uznało wspieranie nordyckiejrasy panów –Aryjczyków. Byli oni szeregowani jako rasowo „cenni” (niem.wertvoll) bądź „wysokowartościowi” (niem.hochwertig). W tym kierunku tworzono ustawodawstwo wspomagające oraz preferujące przedstawicieli ludzi uznanych za gatunkowo „lepszych”. Indoktrynacja społeczeństwa w każdej sferze służyła temu, aby ideologia rasowej wyższości przenikała do narodu niemieckiego. Tym celom przyświecało tworzenie takich instytucji i programów jakLebensborn.
Z drugiej strony, już od początku rządów NSDAP nastąpiło wzmożone wydzielanie, separowanie, a także eliminacja osób i grup społecznych uznanych za małowartościowe (niem.minderwertig) – np. ludzi obciążonych chorobą dziedziczną, upośledzonych psychicznie i fizycznie, lecz także społecznie niezaradnych,homoseksualistów, prostytutki, jak również osoby niemile widziane pod względem politycznym. W tym zakresie swoje zadania wypełniała takżesłużba zdrowia(inne języki),opieka społeczna. Celem oddzielania od reszty społeczeństwa już od 1933 tworzono obozy koncentracyjne, w których osadzano osoby nieprzydatne lub wrogie Rzeszy. Umieszczenie w obozie lub zakładzie następowało na zasadzie aresztu ochronnego (niem.Schutzhaft). Tworzone były także „kolonie dla aspołecznych”, gdzie umieszczano osoby uznane za „sprzecznych wobec wspólnoty”. Oprócz separowania prowadzono także mordowanie osób uznanych za nieprzydatne i zbędne – działalność tę nazywano cynicznie mianem „eutanazji”. Szczególnym programem fizycznej eliminacji ludzi upośledzonych byłaAkcja T4.
Partia nazistowska i jej przywódcaAdolf Hitler po dojściu do władzy w 1933 rozpoczęli realizację programurasistowskiego iantysemickiego, przewidującego izolację ludności żydowskiej i stopniowe pozbawienie jej wszelkich praw obywatelskich oraz cywilnych. Główną podstawą prawną dyskryminujących posunięć byłyustawy norymberskie z 1935 roku. W okresie przedwojennym Niemcy rozwinęli także uzasadniającą te kroki wielką akcjępropagandową, oskarżając Żydów o pasożytnictwo, wyzysk, demoralizowanie i niszczenie narodów, wśród których zamieszkują. Propaganda nagłaśniała także rzekomą organizację międzynarodowego spisku, obejmującego żydowskich bankierów i przemysłowców, a także polityków pochodzenia żydowskiego i znajdujących się pod wpływem Żydów.
Jednocześnie propaganda nazistowska stworzyła pojęcie „zhańbienia rasy” (niem.Rassenschande), aby uzasadnić konieczność wprowadzenia restrykcyjnego prawa zakazującego małżeństw kobiet niemieckich z Żydami. Jedna z ustaw norymberskich, „ustawa o ochronie niemieckiej krwi i czci” (niem.Gesetz zum Schutze des deutschen Blutes und der deutschen Ehre) z 15 września 1935 wprowadzałasankcje karne za łamanie jej postanowień, zwykle w postaci więzienia lub zesłania do obozu koncentracyjnego. Punktem kulminacyjnym prześladowania ludności żydowskiej byłanoc kryształowa (niem.Kristallnacht) –pogromŻydów, który miał miejsce w nocy z 9 na 10 listopada 1938. Określenie „Kristallnacht” było ówczesnym szyderczym określeniem tego zdarzenia, używanym przez nazistów. Współczesna niemiecka historiografia używa określenia „Pogromnacht” (noc pogromu).
Dalszym etapem prześladowania i mordowania ludności żydowskiej był holocaust realizowany podczas II wojny światowej, spotęgowany w formie tzw. „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” –Endlösung der Judenfrage.
Polityka zagraniczna zakładała pierwotnie rozszerzenie terytorium Rzeszy na całą Europę („Rzesza od Atlantyku aż po Ural”), zaś później także podbój Rosji i Afryki Północnej. Miała być ona zrealizowana z myślą o zdobyciu tzw.Lebensraum, czyli „przestrzeni życiowej” dla narodu niemieckiego.
Pierwszym zyskiem terytorialnym był obszar Saary, który powrócił do Niemiec w wyniku referendum i był legitymizowany decyzją ludności. Uznaje się, że politykę agresywnej ekspansji zapoczątkowałAnschluss w 1938. Przyłączenie Austrii i dalsze terytoria zaanektowane przez III Rzeszę zostały przejęte w wyniku politycznego wymuszenia, gróźb militarnych oraz wojennej okupacji.
Polityka podbojów wymagała rozpoczęcia zbrojenia się. Państwo niemieckie właściwie od 1935 stało się państwem totalnym, przygotowywanym tylko pod kątem wojny (niemal cały przemysł kontrolowany przez państwo i ukierunkowany na zbrojenie). Ustawy z 1935 o odbudowie sił zbrojnych, powołaniuWehrmachtu były sprzeczne ztraktatem wersalskim, podobnie jak późniejszaremilitaryzacja Nadrenii.
Przyłączenie Saary
W 1920 rokuSaara została odłączona odRzeszy Niemieckiej i przekazana pod zarządLigi Narodów jakoTerytorium Saary. W przeprowadzonym w 1935 roku referendum większość mieszkańców Saary opowiedziała się za powrotem do Niemiec.
Anschluss Austrii
Anschluss został zrealizowany wraz z wkroczeniem Wehrmachtu do Austrii 12 marca 1938.
Podporządkowanie Czechosłowacji
Pierwotnie żądaniem Hitlera było przejęcieKraju Sudetów, zamieszkiwanego przez Niemców Sudeckich, a będącego częścią państwaCzechosłowacja. Sudeckoniemiecka Partia (SDP) miała stawiać żądania nie do przyjęcia dla Czechosłowacji i nieustannie podtrzymywać atmosferę konfliktu i napięcia. W rzeczywistości celem nie było tylko „wyzwolenie” Niemców sudeckich, lecz całkowite rozbicie Czechosłowacji. W tym zakresie opracowano tzw.Fall Grün (Plan Zielony). W toku mediacji Wielkiej Brytanii i Francji oraz dalszej presji i gróźb Hitlera, podpisanoUkład monachijski, będący faktycznie oddaniem Czechosłowacji pod rządy nazistów. Po pół roku Niemcy pogwałciły ten układ, zajmując pozostałą część Czech (niem.Rest-Tschechei), na terenie których utworzony zostałProtektorat Czech i Moraw.
Wsparcie antyrepublikańskiego przewrotu w Hiszpanii
Legion Condor – niemiecki korpus wspierał siłygen. Francisco Franco podczashiszpańskiej wojny domowej (1936–1938). Udział sił niemieckich stanowił próbę generalną przed II wojną światową. W skład legionu Condor wchodziły wojska lotnicze (dowódca Hugo Sperrle) oraz pancerno-zmechanizowane (dowódca Viktor von Thoma).
Pakt antykominternowski – układ podpisany 25 listopada 1936 roku w Berlinie, przez przedstawicieli rządówNiemiec iJaponii, w celu koordynowania działań przeciwkoKominternowi – III Międzynarodówce Komunistycznej
1 września 1939 III Rzesza rozpoczęłaII wojnę światową atakiem na Polskę.
Na terenach okupowanych żołnierze III Rzeszy (szczególnieSS,SD,Gestapo – uznanych później za organizacje przestępcze) na rozkaz najwyższych dowódców dokonywali zbrodniludobójstwa, głównie na ludności żydowskiej, ale takżeCyganach,Słowianach, członkach ruchu oporu i innych.
Po samobójczej śmierci Hitlera, funkcję kanclerza przejął Joseph Goebbels aKarl Dönitz – prezydenta Rzeszy. Po samobójczej śmierci Goebbelsa prezydent III Rzeszy Karl Dönitz desygnował na jego miejsce Schwerina von Krosigka, jednak ten odmówił przyjęcia stanowiska. 7 maja 1945 Rzesza skapitulowała (dzień później na życzenie Stalina powtórzono gest podpisania aktu kapitulacji, zaznaczając, że dotyczy całych Niemiec). Dönitz wydał swoim przedstawicielom pełnomocnictwa do podpisania bezwarunkowej kapitulacji Wehrmachtu przed aliantami wReims, a 8 maja ponownie w Berlinie. Po kapitulacji Brytyjczycy utworzyli wokół Flensburga strefę nieokupowaną, nosząc się z zamiarem powierzenia Dönitzowi i jego rządowi tymczasowej administracji Niemiec. Jednak 23 maja pod naciskiem Rosjan i Amerykanów zdecydowali się, acz niechętnie, na aresztowanie prezydenta i rządu[12]. Dönitz wydał przy tej okazji pisemne oświadczenie, że nie rezygnuje ze swojego stanowiska jako głowy państwa i że powołany przez niego rząd pozostaje prawnie u władzy. Za formalny koniec jego (z punktu widzenia niemieckiego prawa i tak niebyłej) prezydentury można uznać przejęcie 5 czerwca 1945 władzy najwyższej nad Niemcami przez głównodowodzących wojsk alianckich –Sojuszniczą Radę Kontroli Niemiec.
PostanowieniaTraktatu wersalskiego spowodowały ograniczenie możliwości gospodarczych Niemiec. Niedobór artykułów rolnych i surowców był pokrywany nadwyżkąeksportu. Jednakkryzys światowy w roku 1929 spowodował odpływ pożyczek i kredytów zagranicznych oraz załamaniehandlu międzynarodowego.
Zmniejszone możliwości eksportu prowadziły do zwiększeniabezrobocia. W 1932 liczba zarejestrowanych bezrobotnych osiągnęła szczytową wartość przeszło 6 milionów. Zwolennicy gospodarki rynkowej nie znaleźli poparcia. Natomiast koncepcja samowystarczalności gospodarczej cieszyła się poparciem wpływowych ośrodków opiniotwórczych, zwłaszcza rozumiana jakoautarkia na obszarze wykraczającym poza granice Niemiec. Wzorowano się na imperiach kolonialnych Wielkiej Brytanii iFrancji. W ramach tej koncepcji rozpatrywano obszar obejmujący poza Niemcami kraje bałtyckie,Austrię, Europę wschodnią iBałkany. W tej to Europie środkowo-wschodniej (Zwischeneuropa, czyli państwa powstałe po I Wojnie między Rosją a Niemcami) przepływ produktów rolnych, surowców i wyrobów przemysłowych byłby wolny od cła, a produkcja sterowana przez państwo. Niemcom przypadłaby pozycja dominująca.
Taka koncepcja samowystarczalności gospodarczej[13] została podchwycona przez NSDAP, która to partia przed kryzysem światowym nie miała żadnego atrakcyjnego pomysłu w zakresie gospodarki. Jednocześnie do tej koncepcji wpasowano pomysł Hitlera o „przestrzeni życiowej”.Autarkia stała się hasłem gospodarczym NSDAP, która w wyborach 1930 roku uzyskała drugie miejsce. Wzrost znaczenia partii hitlerowskiej następował jednocześnie z dalszym pogarszaniem się położenia gospodarczego Niemiec.
Zbrojenia od 1933 roku
Wkrótce po objęciu stanowiska kanclerza okazało się, że Hitler zamierza przezwyciężyć kryzys gospodarczy nie tylko przez rządowe programy tworzenia nowych miejsc pracy, a również przez wprowadzeniegospodarki zbrojeniowej[14] (Wehrwirtschaft). Było to kształtowanie gospodarki narodowej w czasie pokoju do celów wojennych stosownie do założeń wojskowych.
Realizacja ideologicznych zamierzeń NSDAP w zakresie nowych zdobyczy terytorialnych była uwarunkowana rozbudową sił zbrojnych. Wprowadzenie w życie ideologiiprzestrzeni życiowej oraz programu samowystarczalności gospodarczej doprowadziło do powstania systemu centralnego planowania, a mianowicie przede wszystkim:
ustalenie zapotrzebowania surowców dla przemysłu zbrojeniowego oraz przemysłu cywilnego,
zabezpieczenie zaopatrzenia materiałów pędnych,
dopasowanie sieci transportowej do przyszłych zadań wojskowych,
uregulowanie finansowania zbrojeń bezpośrednich i pośrednich.
Znacząca była intensyfikacja programu budowy dróg i mostów z roku 1929 oraz rozwój przemysłu motoryzacyjnego. Organizatorem i menedżerem budowyautostrad zostałFritz Todt. Do pełnego zatrudnienia w Niemczech przyczynił się, zarówno program budowy autostrad (w odniesieniu do grupy robotników niewykwalifikowanych), jak i wzrost zatrudnienia w branżach zbrojeniowych, przede wszystkim w przemyśle stoczniowym i lotniczym. Również znaczący był wzrost liczebności sił zbrojnych ze 100 tysięcy do około 1 miliona w roku 1939. Od 1935 młodociani byli wcielani doSłużby PracyReichsarbeitsdienst (RAD).
Ostatecznie do roku 1939 osiągnięto w wybranych zagadnieniach następujące wskaźniki:
bezrobocie[15] w roku 1938 spadło poniżej 1 miliona zarejestrowanych,
budowa autostrad[16] – zatrudnienie wzrosło 25 razy,
produkcja pojazdów mechanicznych[17] – wzrost zatrudnienia prawie 6-krotny,
przemysł lotniczy[18] – wzrost zatrudnienia 41 razy,
Zwalczanie bezrobocia przebiegało jednocześnie z likwidacją niezależnychzwiązków zawodowych. Dnia 2 maja 1933 zajęto budynki związkowe, majątek został skonfiskowany, a przywódcy związkowi uwięzieni. Formalne pośrednictwo między pracownikami a przedsiębiorcami przejąłNiemiecki Front Pracy (der Deutsche Arbeitsfront, DAF) kierowany przezRoberta Ley. Również wczasy zostały upaństwowione za pośrednictwem instytucji pod nazwąSiła przez radość (Kraft durch Freude (KdF)).
Hjalmar Schacht jako prezes banku centralnego (Reichbank) umożliwił wprowadzenie do obiegu tak zwanychweksliMefo-Wechsel celem finansowania programów tworzenia nowych miejsc pracy oraz programu zbrojeniowego. Te weksle wystawiane przez firmę-atrapęMetallurgische Forschungsgesellschaft m.b.H. i gwarantowane przez państwo pokryły w latach 1934–1938 30% wydatków na zbrojenia.
Już następnego dnia po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy (Anschluss 12 marca 1938) dokonano transferu 78,3 ton czystegozłota oraz dewiz i walut z austriackiego banku narodowegoÖsterreichische Nationalbank do niemieckiego Banku Rzeszy (Reichsbank) w Berlinie[20]. Ilość złota z Austrii przewyższała 3-krotnie niemieckie rezerwy tego kruszcu.
Płatności zbrojeniowe były realizowane w różnych systemach kredytowania. Akceptowano wysokie zadłużenie, zwłaszcza w kredytach krótkoterminowych. Liczono na zdobycze terytorialne wymuszone przez lokalne działania militarne[21]. Pomimo zaniechania pokrycia pieniądza rezerwą złota i nadmiernego zadłużenia nie wystąpiła oczekiwana przez teoretykówinflacja. Wskaźnik cen detalicznych wykazywał oficjalnie wzrost około 1% rocznie, co wynikało z kontroli rynku przez państwo, ceny i marże były regulowane. Politycznie wymuszona stabilność pieniądza nie miała uzasadnienia gospodarczego, toteżreichsmarka nie cieszyła się zaufaniem na międzynarodowym rynku walutowym. Z powodu braku dużych międzynarodowych inwestycji w gospodarce niemieckiej wystąpił chroniczny brak dewiz.
Prywatyzacja
W okresie 1934-37 przeprowadzili szereg prywatyzacji, sprywatyzowali m.in. firmy kolejowe, stoczniowe, hutnicze, górnicze, banki czy municypalne zakłady użyteczności publicznej[22]. Chociaż naziściprywatyzowali własność publiczną i usługi jednocześnie zwiększali kontrolę państwa nad gospodarką[23].
W czasie II wojny światowejzłoto odgrywało ważną rolę przy realizacji transakcji finansowych[24]. Ten metal występuje w różnej postaci: jako sztabki,złote monety oraz jakobiżuteria. Może być przetopiony i przetworzony tak, że ulegają zatarciu wszelkie ślady jego pochodzenia. Dlatego złoto było ulubionym środkiem płatniczym na całym świecie, a po wymianie na dewizy operacje finansowe były ułatwione.Szwajcaria była centrum związanych z tym operacji. Centralny bank III Rzeszy (Reichsbank) sprzedawał znaczne ilości złota szwajcarskiemu bankowi narodowemuSchweizerische Nationalbank (SNB) aż do końca wojny, pisał o tymGian Trepp(inne języki)[25]. Wprawdzie SNB kupował jednocześnie złoto od aliantów, ale to zupełnie inna sprawa, ponieważ pochodzenie tego złota nie nasuwa wątpliwości.
Objęcie władzy przez NSDAP sprowadziło kulturę i sztukę do roli narzędzi propagandy. Sztuka nowatorska uznana została za „zwyrodniałą” i dość szybko wyeliminowana z życia publicznego. Różnorodność gustów przedstawiano jako konsekwencję sprzeczności ideologicznych, a przede wszystkim obcości rasowej – sztuka nowoczesna, czyli „zwyrodniała” kojarzona była przede wszystkim z „żydowskim gustem”.
Opozycja antyhitlerowska w III Rzeszy
Pomimo akceptacji i wspierania reżimu przez społeczeństwo niemieckie, w państwie działała w pewnej skali opozycja antyhitlerowska, nie zgadzająca się w różnym stopniu na politykę nazistów oraz podejmująca próby sprzeciwu, jak również czynnego oporu i zamachów. Niemieckiruch oporu w III Rzeszy określany jest mianemWiderstand. Jedną ze znanych organizacji antyhitlerowskich byłaBiała Róża, której działalność została zdławiona. Ponadto powołano do życia przykładowo ruchKomitet Narodowy Wolne Niemcy. Oprócz tego podejmowanozamachy na Hitlera, z których najsłynniejszym jestzamach z 20 lipca 1944. Ruch skierowany przeciw reżimowi, czynny opór oraz spiski miały wprawdzie działanie uświadamiające i motywujące społeczeństwo niemieckiego, jednak okazały się nieskuteczne odnośnie do powstrzymania zbrodniczej działalności III Rzeszy.
Po bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy 8 maja 1945 i przejęciu kontroli nad państwem przez państwa alianckie, przeprowadzono procesy sądowe, podczas których sądzono zbrodniarzy wojennych oraz osoby popełniające przestępstwa w ramach władzy nazistowskiej. Najważniejszym z postępowań był proces prowadzony przezMiędzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze. Dalsze12 procesów norymberskich prowadzono w następnych latach powojennych.
Ponadto realizowana byładenazyfikacja – proces podjęty w celu wykorzenienia zasad, ustaw oraz organizacji nazistowskich z życia polityczno-społecznego Niemiec, a także Austrii.
Uwagi
↑GdyAdolf Hitler został kanclerzem w styczniu 1933,Horst-Wessel-Lied stała się zgodnie z prawem 19 maja 1933 jednym z symboli narodowych oraz współoficjalnym hymnem Rzeszy. Pieśń ta była wykonywana bezpośrednio po hymnie państwowym („Das Lied der Deutschen”) w tempie wyraźnie żywszym.
↑George Norman Clark, Asa Briggs, A.M. Cooke: A History of the Royal College of Physicians of London. Oxford University Press, 2005.ISBN 0-19-925334-X. (ang.). Brak numerów stron w książce
↑Studie des Reichsamtes für Wirtschaftsaufbau über dieMöglichkeiten einer Großraumwirtschaft unter deutscher Führung. Juli 1939 Studium o możliwościach gospodarki regionalnej pod niemieckim kierownictwem (de).
↑Alexander Graf von Brockdorff,Weltwirtschaft und Weltrüstung, w: Wehrtechnische Monatshefte, 39 (1935) Gospodarka światowa i zbrojenia (de).
↑Ursula Albert:Die deutsche Wiederaufrüstung der Dreißiger Jahre als Teil der stattlichen Arbeitsbeschaffung und ihre Finanzierung durch das System der Mefowechsel, Dissertation, Nürnberg 1956 Zbrojenia a tworzenie nowych miejsc pracy (de).
↑Jürgen Stelzner:Arbeitsbeschaffung und Wiederaufrüstung 1933–1936, Dissertation, Göttingen 1973.
↑Heinz Wehner:Die Rolle des faschistischen Verkehrswesens in der ersten Phase des Zweiten Weltkrieges, in: Bulletin des Arbeitskreises Zweiter Weltkrieg, 1966.
↑Trepp, Gian:Bankgeschäfte mit dem Feind. Die Bank für Internationalen Zahlungsausgleich im Zweiten Weltkrieg. Von Hitlers Europabank zum Instrument des Marshallplans, Zürich 1993. Trepp, Gian:Der Finanzplatz Schweiz im 2. Weltkrieg. Was wussten und tolerierten die Alliierten?, Zürich 1997 (de).
.svg)
.svg)
