Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:Iłża (ujednoznacznienie).| miasto wgminie miejsko-wiejskiej | |||||
 Widok na Iłżę zzamku biskupiego orazturbiny wiatrowe w tle | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Gmina | |||||
| Prawa miejskie | 1239–1870, 1916–1919, 1925 | ||||
| Burmistrz | Marek Łuszczek | ||||
| Powierzchnia | 15,83 km² | ||||
| Populacja (30.06.2016) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
| Strefa numeracyjna | (+48) 48 | ||||
| Kod pocztowy | 27-100 | ||||
| Tablice rejestracyjne | WRA | ||||
Położenie na mapie gminy Iłża  | |||||
Położenie na mapie Polski  | |||||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |||||
Położenie na mapie powiatu radomskiego  | |||||
 51°09′49″N 21°14′13″E/51,163611 21,236944[2] | |||||
| TERC (TERYT) | 1425034 | ||||
| SIMC | 0973375 | ||||
| Hasło promocyjne: Iłża – przygoda z historią | |||||
Urząd miejski Rynek 1127-100 Iłża | |||||
| |||||
| |||||
| Strona internetowa | |||||
| BIP | |||||
Iłża –miasto w Polsce leżące na południowym krańcuwojewództwa mazowieckiego, wpowiecie radomskim, siedzibagminy miejsko-wiejskiej Iłża. Położone na północnym krańcuWyżyny Kieleckiej, historycznie wMałopolsce, wziemi radomskiej[3].
Na terenie miasta i gminy Iłża znajduje się podstrefaSpecjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice, obejmująca obszar 9,2 ha.
Miasto położone jest nad rzekąIłżanką, która tworzy tuZalew Iłżecki, w południowej części województwa mazowieckiego, przy północnym krańcuPrzedgórza Iłżeckiego – północny kraniec miasta leży już naRówninie Radomskiej[4]. Znajduje się ok. 130 km odWarszawy i ok. 30 km na południe odRadomia.
Przez miasto przebiegadroga krajowa nr 9, która jest częściątrasy europejskiej E371.
Historycznie należy doMałopolski. Leżało wziemi sandomierskiej, następnie wwojewództwie sandomierskim. W latach1867–1916 miasto było stolicąpowiatu iłżeckiego.Do 1975 miasto należało dopowiatu iłżeckiego (w latach 1973-1975 funkcjonującego jako powiat starachowicki) wwojewództwie kieleckim.W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało dowoj. radomskiego.
Iłża składa się z 5 osiedli. W Iłży są 54 ulice (stan na 30 czerwca 2013). Od północy Iłża graniczy z sołectwemKrzyżanowice orazStarosiedlice. Od zachodu zKolonią Seredzice, od południowego wschodu zBłazinami Górnymi iKotlarką. Od wschodu zPiłatką. Oraz od północnego wschodu zJedlanką Starą.
.jpg)
.jpg)
Iłża istniała już we wczesnymśredniowieczu, od XII wieku do 1789 roku własnośćbiskupów krakowskich. Osada zniszczona w 1241 i 1260 w czasie najazdówtatarskich. Prawa miejskie prawdopodobnie w 1239 r. naprawie magdeburskim (dokumenty spłonęły w pożarze). Już w XIII wieku istniał 1,5 km na północny wschód (na tzw.starym mieście)gród obronny, a około 1340 wzniesiono tu z miejscowego kamieniazamek staraniembiskupaJana Grota, z czasem rozbudowywany. Miasto stanowiło centrum biskupiegoklucza dóbr iłżeckich obejmującego w 1645 roku 2 miasta i 23 wsie.
W XV wieku zasłynęłaceramika iłżecka i powstał miejscowy cechgarncarski. Rozwój miasta nastąpił w XVI–XVII wieku w związku z ogólnym rozwojem handlu w kraju, a samo miasto znajdowało się na szlaku handlowym z głębi kraju w kierunku do portów naWiśle wSolcu,Zawichoście iSandomierzu i dalej doGdańska.
W 1576 roku wybudowano na rynkuratusz, który w XVII wieku zyskał wieżę wzniesioną z nakazu biskupaMarcina Szyszkowskiego. Na iłżeckim zamku gościlipolscy królowie:Władysław Jagiełło,Aleksander Jagiellończyk,Zygmunt III Waza, aWładysław IV spotkał się pierwszy raz tu ze swoją narzeczonąCecylią Renatą, gościli tu także biskupi, uczeni i wybitni humaniści, jak choćbyJan Kochanowski. W XVII wieku nadal kwitło tu garncarstwo, w latach 1615–1619 miejscowi kupcy dostarczyli kupcom krakowskim 312 transportów garnków. Garncarze iłżeccy mieli prawo do sprzedaży swych wyrobów podZamkiem Królewskim.
Upadek miasta rozpocząłpotop szwedzki i najazd wojskJerzego Rakoczego w latach 1655–1660, w wyniku czego miasto i zamek uległy zniszczeniom. 17 lipca 1789 roku Iłża przeszła na własność skarbu państwa. PoIII rozbiorze Polski wzaborze austriackim, w latach 1809–1815 wKsięstwie Warszawskim, a po jego upadku wKrólestwie Kongresowym wzaborze rosyjskim aż do 1915 roku.
W 1823 roku w Iłży osiedlił sięŻyd zAnglii,Lewi Selig Sunderland, który założył tu słynną fabrykęfajansu. W 1831 roku w czasiepowstania listopadowego miasto ponownie uległo zniszczeniom w czasie zwycięskiej dla powstańcówBitwy pod Iłżą stoczonej tu 9 sierpnia 1831 roku. W 1850 roku powstała tu gmina żydowska i w 1857 roku było tu już 521 Żydów, czyli 26% ówczesnej ludności miasta. W 1864 doszło tu do bitwy w czasiepowstania styczniowego w dniu 17 stycznia. W ramach sankcji carskich za udział mieszkańców w powstaniach miasto straciło prawa miejskie w 1867 roku. Pomimo tego jako osada była siedzibą powiatu iłżeckiego utworzonego w 1866 roku. W 1870 roku powstała tusynagoga w Iłży, a w 1897 roku Żydzi stanowili już 49% ogółu mieszkańców. W 1903 roku w wyniku pożaru przestała istnieć fabryka fajansu. W czasierewolucji 1905 roku Iłża znalazła się w granicach tzw.Republiki Ostrowieckiej. W roku1906 w parafii rzymskokatolickiej doszło do rozłamu, część wiernych opowiedziała się za dotychczasowym wikariuszem ks. Stanisławem Marią Fidelisem Szokalskim, który przynależał doZgromadzenia Kapłanów Mariawitów, wskutek czego powstała niezależna od Rzymuparafia starokatolicka mariawitów w Iłży z siedzibą w Prędocinie.Mariawici wybudowali wPrędocinie własny kościół, urządzilicmentarz grzebalny, zaś w Iłży przy ulicy Mostowej funkcjonowała domowakaplica[5].
W 1915 roku w czasieI wojny światowej miasto znów uległo zniszczeniom w czasie walkrosyjsko-niemieckich, gdzie w rejonie Iłży iPakosławia walczyłLegion Puławski. W 1916 roku z podupadłego miasta przeniesiono siedzibę powiatu iłżeckiego doStarachowic.
Po wojnie do zamieszkania nadawały się zaledwie dwa domy w rejonie kościoła. Reszta potrzebowała natychmiastowego remontu. W 1921 mieszkało tu 4554 osoby[6]. W 1924 roku miasto odzyskało prawa miejskie i w okresie międzywojennym odbudowywało się i rozwijało. W 1929 były tu trzy kościoły katolickie i synagoga. Działał Szpital św. Ducha oraz przytułek dla starców[6].
W czasiewojny obronnej w 1939 roku w dniach 8–9 września 1939 miała miejscebitwa z Niemcami polskiegoZgrupowania Południowego Armii Odwodowej „Prusy”, w wyniku której zostały rozbite polskie dywizje.
W 1941 roku powstało tu żydowskie getto, zlikwidowane w 1942 roku przez wywóz do obozu zagłady wTreblince. W okresie okupacji hitlerowskiej rozwijało się miejscowyruch oporu – powstał Oddział Iłżecki ZWZAK, mieściła się tu też Komenda ObwoduBCh o kryptonimie 3. Silne wpływy mieli tu też komuniści zGL iAL (organizacja Świt). Partyzanci z oddziałów AL im. Langiewicza (pod dowództwemCzesława Boreckiego ps. „Burza”), im. Głowackiego (Stefan Szymański ps. „Góral”), im. Narutowicza (Tadeusz Maj ps. „Łokietek”) oraz oddział radziecki pod dowództwemAleksego Bojtana ps. „Alosza” zajęli Iłżę w nocy 16–17 maja 1944 roku na 4 godziny. Ostrzeliwali posterunek żandarmerii, rozbijali sklepy niemieckie i przeprowadzali akcję zaopatrzeniową[7].
16 stycznia 1945 roku wkroczyły do miasta wojska radzieckie1 Frontu Białoruskiego. W 1945 roku kadry nowej władzy ludowej wRadomiu pochodziły właśnie z oddziałów AL i GL rejonu iłżecko-starachowickiego.
W okresie powojennym miasto kolejny raz zostało odbudowane, a silne tradycje garncarskie kultywujeSpółdzielnia Chałupnik, która eksportuje swoje wyroby m.in. doAustralii,Francji,USA,Rosji iRFN[8]. Miasto jednak pozbawione było przemysłu i powoli wyludniało się na rzeczStarachowic. Wlatach 60. XX wieku powstało w Iłży pierwsze osiedle mieszkaniowe (os. Staszica), a wlatach 80. XX wiekuosiedleZuchowiec
Od 1987 roku odbywają się tuDni Leśmianowskie dla upamiętnienia związków wybitnegopoetyBolesława Leśmiana z tym miastem oraz jego twórczości.
W 1999 roku miasto w ramach nowego podziału administracyjnego znalazło się w granicachpowiatu radomskiego.
Po pracach rekonstrukcyjnych od 2021 roku na dolnym dziedzińcu zamku odbywają się wydarzenia historyczne i kulturalne takie jak "Przygoda z historią", "Noc Kupały" w okresie letnim, a na Przystani odbywają się "Iłżeckie Dni Kultury"[9],Festiwal Folkloru im. Józefa Myszki[10] i Jarmark Sztuki Ludowej[11].
.jpg)
Osobny artykuł:Ludność Iłży.W Iłży według stanu na 1 stycznia 2018 roku mieszkało 4 832 mieszkańców, co dało jej 587. miejsce wPolsce pod tym względem. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 305 os./km²[12][13].Najwięcej osób zamieszkiwało Iłżę w 1910 roku, gdy miasto pełniło rolę stolicypowiatu iłżeckiego. Ogromne zniszczenia w trakcie pierwszej i drugiej wojny światowej przyczyniły się do znacznego odpływu ludności. W 1950 roku Iłżę zamieszkiwało zaledwie 3320 mieszkańców. Obecnie po kilku dekadach wzrostu liczby ludności, znowu notuje się jej odpływ.
Piramida wieku mieszkańców Iłży w 2014 roku[1]:
W Iłży swoje siedziby mają:
Zobacz też:Osiedla Iłży.Iłża jest siedzibą związku gmin „Nad Iłżanką”.
Mieszkańcy Iłży wybierają parlamentarzystów zokręgu wyborczego Radom, a posłów do Parlamentu Europejskiego zokręgu wyborczego nr 5.
Z tym tematem związana jest kategoria:Ulice i place w Iłży.
Przez Iłżę przechodzą dwie ważne drogi,Droga krajowa nr 9 orazDroga wojewódzka nr 747
W mieście są także drogi powiatowe:
Dodatkowo z Iłży można dojechać do miejscowości:
Połączenia autobusowe w Iłży i okolicach obsługujePKS Starachowice.Posiada linie dalekobieżne doWarszawy (135 km) iRzeszowa (161 km).
Pozostałe ważniejsze kierunki toRadom (31 km),Lipsko (30 km),Ostrowiec Świętokrzyski (34 km).
W mieście znajduje się krańcowastacjaStarachowickiej Kolei Wąskotorowej.
Iłża znalazła się na trasie przebiegu planowanej „szóstej szprychy” zCentralnego Portu Komunikacyjnego w kierunkuPodkarpacia. Inwestycja wiązałaby się z budową nowej linii kolejowej biegnącej z Radomia, przez Iłżę,Kunów do Ostrowca Świętokrzyskiego[14].
Szlaki rowerowe w Iłży są częścią szlaków rowerowych związku gmin „nad Iłżanką”
Niebieski:
Siekierka Nowa –Tymienica,Ciepielów –Kazanów –Wólka Gonciarska –Jedlanka Stara – Iłża –Seredzice –Trębowiec
W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Przy Malenie, Wójtowską, Jana Kochanowskiego,Bodzentyńską.
Czerwony:
Chotcza Górna –Tymienica –Ciepielów Stary –Wielgie –Bąkowa – Iłża –Pakosław –Osiny (powiat starachowicki)
W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Staromiejską, Tatarską, Wójtowską, Jana Kochanowskiego,Bodzentyńską, Powstania Styczniowego, Batalionów Chłopskich.
Zielony:
Iłża –Kolonia Seredzice –Jasieniec Iłżecki Nowy –Jasieniec-Maziarze –Marcule –Rybiczyzna –Podkońce –Prędocin –Chwałowice –Jedlanka Stara –Krzyżanowice –Gaworzyna
W Iłży ten szlak przebiega ulicami: Jana Kochanowskiego iBodzentyńską.
Czarny
Iłża –Kotlarka
W Iłży ten szlak przebiega ulicą Świętego Franciszka.
W Iłży praktykowane jest od kilku wiekówbarabanienie. Na instrumencie zwanym barabanem gra jednocześnie ośmiu mężczyzn. Od północy Wielkiej Soboty do niedzielnej rezurekcji chodzą po mieście i biją w baraban. Według etnografów tradycja ta może sięgać nawet XVII wieku.
W Iłży działa Artystyczna Pracownia Rzeźby i Konserwacji Zabytków „Kamar”, która wykonała odlewy m.in. wykonanej wOrońskuKwadrygi Apollina nad wejście do gmachuTeatru Wielkiego w Warszawie,pomnik Jana III Sobieskiego w Wilanowie,pomnik Fryderyka Chopina w Paryżu orazpomnik Józefa Piłsudskiego w Płocku.
Osobny artykuł:Muzeum Regionalne w Iłży.Muzeum Regionalne im. Adama Bednarczyka w Iłży – W 1971 roku powstało z inicjatywyAdama Bednarczyka Muzeum Ziemi Iłżeckiej. W 1976 roku upaństwowiono, wyremontowano budynek i zmieniono nazwę placówki na Muzeum Regionalne. Muzeum posiadawystawy stałe i organizuje wystawy czasowe. Współorganizuje także wieleimprez regionalnych.
Prasa lokalna:
Radio:
.jpg)
W Iłży kształci się na poziomach:przedszkolnym,podstawowym oraz średnim. W następujących placówkach publicznych (państwowych) i prywatnych:
.jpg)
Iłża jest punktem początkowym
żółtego szlaku turystycznego prowadzącego doStarachowic.
W mieście siedzibę ma klub piłkarskiPolonia Iłża, występujący wKlasie okręgowej, posiadający także sekcję bokserską. Działa także młodzieżowy klub siatkarski „Volley” Iłża.
| Klub | Rok założenia | Sekcje |
|---|---|---|
| Polonia Iłża | 1922 | piłka nożna,boks |
| Volley Iłża | 2011 | siatkówka plażowa,piłka siatkowa |
Z tym tematem związana jest kategoria:Ludzie związani z Iłżą.
| Przynależność wojewódzka |
|
|---|---|
| Miasta (do 1973→) | |
| Gminy wiejskie (1867–1954 i w 1973→) |
|
| Gromady (1954–72) |
|
Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
|
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
