To jest wersja przejrzana tej strony
Historia Polski w latach 1492–1572 – okres w historii Polski trwający od śmierciKazimierza IV Jagiellończyka do śmierciZygmunta II Augusta, ostatniego męskiego przedstawiciela dynastiiJagiellonów, po której w Rzeczypospolitej miała miejsce pierwszawolna elekcja.
W okresie tym następowało stopniowe zacieśnianie unii międzyKoroną Królestwa Polskiego aWielkim Księstwem Litewskim oraz rozwój ustrojudemokracji szlacheckiej. Ważnym wydarzeniem w procesie jego kształtowania się było zwołanie w Piotrkowie w 1493 roku pierwszego dwuizbowego sejmu walnego.
.jpg)
Kazimierz Jagiellończyk przed śmiercią wyznaczył swojego synaAleksandra nawielkiego księcia Litwy.Królem Polski miał zostać jego drugi syn,Jan I Olbracht, który po skutecznych zabiegach o poparcie szlachty zostałkoronowany 23 września 1492 roku[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Wojna polsko-turecka (1485–1503).W 1497 roku Jan Olbracht zorganizował wyprawę wojenną, by odzyskać wpływy wHospodarstwie Mołdawii i osłabić pozycjęTurcji w tym regionie. Mołdawia od 1387 roku byłalennem Korony, lecz jejhospodarStefan Wielki lawirował politycznie między Polską,Węgrami i Turcją. Na wojnę wyruszyła armia złożona zpospolitego ruszenia licząca ponad 40 tysięcy żołnierzy. Wyprawa zakończyła się dużymi stratami polskich wojsk wbitwie pod Koźminem. W walkach Mołdawię wsparła Turcja[potrzebny przypis].
W 1499 roku zawarto sojusz z Węgrami i Stefanem Mołdawskim. W następstwie nieudanej wyprawy mołdawskiej zawiązał się cały szereg przymierzy i koalicji państw ościennych przeciwko Polsce i Litwie. W walkach przeciwkowojskom koronnymWołochów wsparły Turcja i Węgry, rządzone przezWładysława II Jagiellończyka. Wiosną 1498 r.Tatarzy najechali południowo-wschodnie terytoria Wielkiego Księstwa Litewskiego, aIwan III Srogi, książę moskiewski, próbował opanowaćKijów, pokonując armię polsko-litewską wbitwie nad Wiedroszą (1500). Na zachodziecesarz rzymskiMaksymilian I Habsburg przejął częśćŚląska zGłogowem i zażądał zwróceniazakonowi krzyżackiemuPrus Królewskich. W związku z tymkomtur krzyżacki odmówił złożenia hołdu królowi polskiemu. Wiosną 1501 r. Olbracht zarządził koncentrację wojsk koronnych wToruniu, ale wkrótce potem zmarł na chorobę zakaźną. W następstwie śmierci monarchy wyprawa wojenna naPrusy Zakonne nie doszła do skutku[potrzebny przypis].
W 1494 roku doszło do zjazdu rodzinnegoJagiellonów wLewoczy, na którym miały zapaść ważne decyzje dotyczące przyszłości dynastii. Wzięli w nim udział:Jan I Olbracht,Władysław II Jagiellończyk,prymas Polski,biskup krakowski,Zygmunt I orazFryderyk Starszy Hohenzollern,margrabia Brandenburgii. Na zjeździe tym nie podjęto żadnych wiążących decyzji. Władysław II Jagiellończyk podpisał jedynie z Janem Olbrachtem akt, w którym obiecali sobie wzajemną pomoc w wypadku buntu poddanych. W 1498 rokuwielkim mistrzem krzyżackim zostałFryderyk von Wettyn, który odmówił złożeniahołdu królowi i rozpoczął działania mające na celu odzyskanie ziem utraconych podrugim pokoju toruńskim. Swoje naciski zaczął wtedy wywieraćMaksymilian I Habsburg. Na te działania Jan I Olbracht odpowiedział sojuszem zFrancją przypieczętowanym małżeństwem Władysława II z francuską księżniczkąAnną de Foix-Candale. W 1499 roku Polska i Litwa zawarłyUnię krakowsko-wileńską dotyczącą dalszej współpracy obu krajów[potrzebny przypis].
Jan I Olbracht zmarł 17 czerwca 1501 roku w Toruniu. Jego zwłoki złożono uroczyście wkatedrze wawelskiej. Byłbezdzietny, więc tron przejął jego młodszy brat,wielki książę litewskiAleksander I Jagiellończyk (1501–1506)[potrzebny przypis].
.jpg)
12 grudnia 1501 roku w katedrze na Wawelu Aleksander I Jagiellończyk został koronowany na króla Polski przez najmłodszego synaKazimierza Jagiellończyka, swojego brata –arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski,kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Koronacja odbyła się w obecności m.in. królowejElżbiety Rakuszanki. Żona Aleksandra, wielka księżna litewskaHelena, nie została koronowana na królową Polski. Sprzeciwiali się temu biskupi, gdyż wyznawaławiarę prawosławną. Aleksander koronę uzyskał dopiero po podpisaniu dwóch aktów ustrojowych, przygotowanych przez możnowładców polskich: o zrzeczeniu się swych praw dziedzicznych do Litwy i zacieśnieniu unii polsko-litewskiej (unia mielnicka) oraz przyznaniu władzy w kraju senatowi na mocyprzywileju mielnickiego. Było to równoznaczne z poddaniem króla kontroli możnowładców[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Wojna litewsko-moskiewska (1500–1503).28 marca 1503 roku podpisanosześcioletni rozejm, kończący wojnę moskiewską, trwającą od 1500 roku. Na jego mocy 1/3 terytoriumWielkiego Księstwa Litewskiego znalazło się pod okupacją moskiewską[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Nihil novi.W 1505 roku kolejny sejm wRadomiu uchwaliłkonstytucję praw Nihil novi, uzupełnioną przez monarchę zapisem: „Gdybyśmy cokolwiek przeciw wolnościom, przywilejom, swobodom i prawom Królestwa uczynili, uznajemy toipso facto (łac. tym samym) za nieważne i żadne”. W myśl konstytucji król nie mógł postanowić nic nowego bez zgodyizby poselskiej isenatu. Na sejmie zatwierdzono również tzw. „Statut Łaskiego”. Spisany on został przezkanclerza wielkiego koronnegoJana Łaskiego, stąd jego nazwa. Stanowi zbiórprzywilejów szlacheckich i kościelnych oraz praw miejskich obowiązujących w Królestwie[potrzebny przypis].
Aleksander Jagiellończyk zmarł bezpotomnie 19 sierpnia 1506 roku w wieku 45 lat. Został pochowany wkatedrze wileńskiej. Wielkim księciem litewskim, a następnie królem polskim, został jego młodszy bratZygmunt I Stary (1506–1548)[potrzebny przypis].
.jpg)
W wyniku ostatniejwojny z zakonem krzyżackim (1519-1521) w 1525 roku doszło do podpisaniatraktatu krakowskiego. Zygmunt Stary zaakceptował przejście majątków i urzędów krzyżackich spod władzy kościelnej pod świecką i przyjąłhołd lennyAlbrechta Hohenzollerna jakoluterańskiego księcia Prus. Traktat zapewniłPolsce prawo aneksjiPrus Książęcych w przypadku wygaśnięcia rodu Albrechta po mieczu. W styczniu 1525 roku wybuchłtumult gdański, gdy zrewoltowanepospólstwo iplebs luterański wystąpiły przeciwkobiskupowi kujawskiemuMaciejowi Drzewickiemu, podważając prawa polskiego kościoła do jurysdykcji duchownej wGdańsku. 17 kwietnia 1526 r. Zygmunt Stary na czele 8000 zbrojnych wkroczył do Gdańska, stłumił bunt i kazał ściąć jego przywódców[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Wojna litewsko-moskiewska (1507–1508).Zygmunt I Stary postanowił zaatakowaćWielkie Księstwo Moskiewskie gdy władzę, po śmierciIwana III, objąłWasyl III. Król Polski porozumiał się zchanem krymskimMengli I Girejem, nie uzyskał natomiast poparcia odinflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego. Wojnę zakończył wieczysty pokój na zasadziestatus quo ante, który został podyktowany zmianą sojuszu chana krymskiego i niezmienną postawą zakonu inflanckiego[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Wojna litewsko-moskiewska (1512–1522).W 1512 rokuChanat Krymski, działając w porozumieniu zkrólem Polski, przeprowadził serię łupieżczych najazdów na południowe terenyWielkiego Księstwa Moskiewskiego. Wysunięteczambuły dotarły podRiazań. W drodze powrotnej na Krym Tatarzy, wypełniając postanowienia sojuszu, oddali w Kijowie Polakom i Litwinom 1/3 swoich łupów. DlaWasyla III stało się to wystarczającym powodem do rozpoczęcia wojny. Rosjanie w początkowej fazie konfliktu podeszli podSmoleńsk,Połock,Witebsk,Borysław,Orszę,Brasław,Mińsk iDruck. Po utracie Smoleńska w 1514 roku, armia polsko-litewska przypuściła kontrofensywę. 8 września 1514 roku doszło dobitwy pod Orszą. Wojska Wasyla III zostały pokonane, lecz Zygmuntowi nie udało się odbić miasta. W 1515 roku chanem krymskim zostałMehmed I Girej. Zygmunt Stary zawarł z nim przymierze, w wyniku czego chan krymski zaatakował Moskwę. W 1518 roku armia moskiewska podjęła nieudaną wyprawę na Połock. Rok później, po sojuszu moskiewsko-tatarskim, armia polsko-litewska została pokonanapod Sokalem. W 1520 roku Korona porozumiała się z Tatarami i obie armie rozpoczęły wyprawę, która dotarła do Moskwy (ucieczka cara). W 1522 roku podpisano pięcioletni rozejm. Granica miała przebiegać zgodnie z postanowieniami z 1508 r., a Smoleńsk miał zostać we władaniu Moskwy[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Wojna litewsko-moskiewska (1534–1537).W 1533 roku umarł Wasyl III, a na tron wstąpił 3-letniIwan IV. Litwa postanowiła to wykorzystać i uderzyć na wroga. Ofensywa litewska wyruszyła, kiedy sytuacja w Moskwie była już opanowana. Armia koronna zaatakowałaSiewierszczyznę, jednak bez rezultatu. Moskwa odpowiedziała kontratakiem, docierając aż podWilno. W 1534 roku wyruszyła armia zaciężna z Polski, opłacona przez litewskie pieniądze, pod dowództwemJana Tarnowskiego. Gdy główne siły przeciwnika skoncentrowano wSmoleńsku, Jan Tarnowski postanowił zaatakować Siewierszczyznę. Zdobył ją całą, lecz zaciąg wojsk się zakończył i armia powróciła do kraju. W 1536 Wielkie Księstwo Moskiewskie odbiło wszystkie grody na Siewierszczyźnie próczHomla. W 1537 podpisano pokój, w wyniku którego Wielkie Księstwo Moskiewskie zatrzymałoSiebież, a Wielkie Księstwo Litewskie – Homel[potrzebny przypis].
.jpg)
Bogdan III rościł pretensje doPokucia, zajętego przezAleksandra Jagiellończyka w 1502 roku. Za czasów Aleksandra planowano małżeństwo jego siostryElżbiety z Hospodarem. Do małżeństwa jednak nie doszło z powodu śmierci Aleksandra. Bogdan III w wyniku tego najechał w 1509 roku pogranicze i obległKamieniec iLwów, zdobył teżRohatyn. Postanowił zaatakować Polaków podczas odwrotu przezDniestr, lecz został pokonany. W 1510 roku podpisano pokój, w wyniku którego anulowano małżeństwo Bogdana i Elżbiety. Sprawą Pokucia miał się zająć sąd rozjemczyWładysława Węgierskiego[potrzebny przypis].
Od 1527 roku hospodarem mołdawskim byłPiotr Rareș. Sułtan osmański,Sulejman Wspaniały, pozwolił mu zaatakować Polskę i zająć Pokucie. Piotr porozumiał się w tej sprawie zWasylem III i w 1530 roku wkroczył do Pokucia. W 1531 roku Korona przeciągnęłaImperium Osmańskie na swoją stronę i pod dowództwem hetmanaJana Tarnowskiego, pokonała rywala podczasbitwy pod Obertynem. Bitwa nie przyniosła żadnych korzyści, ponieważ hetman nie mógł wejść na terytorium lennika tureckiego. W 1533 rokuPiotr Opaliński podpisał wStambule pokój obowiązujący do końca życia obu władców. Na jego mocyKorona zrezygnowała z pretensji doMołdawii i Wołoszczyzny[potrzebny przypis].
Podczas oblężeniaChocimia hetman Tarnowski przyjął propozycję oddania Pokucia Polsce.Korona odzyskała Pokucie, lecz odbyło się to za cenę zwiększenia wpływów tureckich w Mołdawii, ponieważ Piotr Rares został wypędzony[potrzebny przypis].
Sprawa krzyżacka była zarzewiem wielu konfliktów między Zygmuntem aHabsburgami.Albrecht Hohenzollern chcąc uzyskać niezależność od Polski, szukał sprzymierzeńców na arenie międzynarodowej. Sojusznika znalazł w ówczesnymcesarzu Rzeszy, który gotów był go wesprzeć w ewentualnym konflikcie z Polską. Zagrożenie zwiększał dodatkowo fakt, iż Albrecht próbował uzyskać także sojusznika na wschodzie, w Moskwie. Polski władca, chcąc zapobiec powstaniu tak rozbudowanej antypolskiej koalicji, zmuszony był układać się z Habsburgami. W wyniku rokowań obie dynastie zawarły w 1515 rokuukład wiedeński, na mocy którego w wypadku wymarcia czesko-węgierskiej linii Jagiellonów, trony te przejąć miała dynastia Habsburgów. Choć nikt nie spodziewał się rychłej realizacji postanowień traktatu, został on wprowadzony w życie już 11 lat później, kiedy wbitwie pod Mochaczem zginąłLudwik Jagiellończyk[potrzebny przypis].
Zygmunt sprawując rządy, korzystał z rady senatorów i ministrów kierującychkancelarią królewską,urzędem podskarbińskim iwielkorządcami krakowskimi. Pomimo że był niechętny systemowi parlamentarnemu i niezależności politycznej szlachty, zwoływał corocznesejmy, z reguły uzyskując uchwały podatkowe (pobory) naobronę potoczną. Jednakże próby stworzenia stałego funduszu na obronność z podatków zależnych od dochodów skończyły się niepowodzeniem[potrzebny przypis].
Do sukcesów można zaliczyć częściowe oddłużenie skarbu. Zygmunt I Stary oddzielił rachunkowość dotyczącą podatków publicznych od skarbu królewskiego. Wzmocnił działalność mennicy krakowskiej, zabiegał o uporządkowanie przepisów dotyczących dochodów z eksploatacjiżup solnych i kopalni, wydał statut dla Ormian (1519), zasady procesowe (1523), zamierzał ujednolicić prawo w całym kraju (correctura iurium, zwanakorekturą Taszyckiego, 1532, odrzucona przez sejm 1540)[potrzebny przypis].
Uporządkował gospodarkę celną („nowe cło”), dbał o rozwójmiast królewskich, odzyskał dla skarbu liczne kompleksy dóbr koronnej domeny królewskiej, znajdujące się pod zastawem. Króla w działalności finansowej wspierała królowaBona, która dążyła do powiększenia dóbr królewskich w drodze zakupów i poprawy efektywności gospodarowania[potrzebny przypis].
W 1537 roku, wrokoszu lwowskim wysunięto postulatyegzekwowania praw średniej szlachty, niezadowolonej z działań dworu (tzw. Egzekucja Praw). Żądania szlachty skierowane były przeciw hegemonii elit senatorsko-ministerialnych (co wiązało się z nieprzestrzeganiem zakazów łączenia określonych urzędów świeckich i kościelnych, tzw.incompatibilitas) oraz z pomijaniem przy nominacjach na urzędy ziemskie zasady zamieszkiwania na obszarze jurysdykcji urzędu (tzw. „osiadłości”). Sprzeciwiano się również wydatnej roli królowej w życiu politycznym i jej akcji wykupu w Koronie zastawionych królewszczyzn. Sprzeciw budziły też wychowywanie Zygmunta Augusta na dworze matki (bez zapewnienia mu edukacji politycznej i rycerskiej) oraz zbyt wysokie „nowe cło”. Z powodu braku stanowczej postawy wśród przywódców szlachty, po długotrwałych rokowaniach, rokosz zakończył się kompromisem. Szlachta rozjechała się do domów, nie angażując się w wyprawę wojenną organizowaną przez króla (magnaci twierdzili, że jedynym wynikiem rokoszu miało być wyjedzenie drobiu w okolicy obozu, stąd pogardliwa nazwa „wojna kokosza”)[potrzebny przypis].
Osiągnięciem było włączenieMazowsza do Polski (po wygaśnięciu w 1526 roku męskiej linii książąt czersko-warszawskich), jako województwa mazowieckiego (1529), oraz wprowadzenie do sejmu posłów mazowieckich sejmików ziemskich[potrzebny przypis].
Za namową swojej żony –Bony, uzyskał przyznanie, za swego życia, swemu małoletniemu synowiZygmuntowi Augustowi tronu wielkoksiążęcego na Litwie (1522), jak i tronu polskiego (1529) (w wynikuelekcjivivente rege). Był to pierwszy i zarazem ostatni tego typu wybór władcy na tron królewski w Polsce.
Rozwaga i pokojowe usposobienie Zygmunta Starego sprawiły, że w chwili śmierci cieszył się ogólnym szacunkiem w kraju i za granicą. Okres jego panowania określa się jakozłoty wiek w Polsce[potrzebny przypis].
.jpg)
.png)
W 1549 roku został podpisany układ przyjaźni zHabsburgami. Zawarto w nim postanowienia o niedziałaniu przeciwko sobie. W 1553 rokuZygmunt August ożenił się z córkąFerdynanda I,Katarzyną. Tego samego roku król Polski podpisał pokój zTurcją[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Wojna litewsko-moskiewska (1558–1570).Zygmunt August postanowił przejąćInflanty, aby wzmocnić Litwę zarówno w stosunku do Korony, jak i Moskwy. Bezpośrednią przyczyną wojny stała się interwencja państwa polsko-litewskiego w spór pomiędzyarcybiskupem ryskimWilhelmem Hohenzollernem a mistrzem krajowym gałęzi inflanckiej zakonu krzyżackiegoJohannem Wilhelmem von Fürstenbergiem. W 1557 r. litewskie pospolite ruszenie rozbiło obóz podPozwolem. Do bitwy jednak nie doszło, ponieważ wielki mistrz Johann Wilhelm von Fürstenberg ukorzył się przed Zygmuntem Augustem i zawarto układ, który przewidywał sojusz polsko-inflancki przeciw Moskwie po zakończeniu rozejmów z nią. W 1558 roku wojskaIwana IV zaatakowały Inflanty zdobywającNarwę iDorpat. GdyZakon Inflancki poprosił o pomoc króla Polski, ten powołał się na wciąż aktualny rozejm z Moskwą. W 1559 armia moskiewska dotarła doRygi. 28 listopada 1561 roku podpisanopakt wileński, na mocy którego rozwiązano Zakon Inflancki i przyłączono jego tereny do Korony[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:I wojna północna.W 1562 roku Szwedzi zdobyliParnawę.Eryk XIV zawarł rozejm z carem, aDania wypowiedziała wojnęSzwecji. W tym samym roku rozpoczęła się również wojna Litwy i Moskwy. Następnego roku Rosjanie przystąpili do oblężeniaPołocka, aZygmunt August podpisał sojusz zFryderykiem II w zamian za oddanieParnawy, która miała być odzyskana od Szwecji. August otrzymał również pomoc odHohenzollernów, w zamian za uznanie możliwości dziedziczenialenna pruskiego. Wojna zakończyła siępokojem w Szczecinie (1570), kończącymwojnę duńsko-szwedzką. Litwa utraciła na rzecz Rosji: wschodnią część Inflant z kilkoma zamkami (m.in.Marienburg),biskupstwo dorpackie, wschodnią częśćEstonii, Połock z zamkiemTurowla, część ziemi witebskiej z zamkamiOzierzyszcze iUświat[potrzebny przypis].
Osobny artykuł:Unia lubelska.Ściślejsza współpraca polsko-litewska była już brana pod uwagę od dłuższego czasu, jednak nie wiedziano, jak formalnie ją zacieśnić. Większość Litwinów była za sojuszem obronnym, natomiast wKoronie myślano nawet oinkorporowaniuLitwy, jakowojewództwa (woj. Nowa Polska). W 1568 rokukról Polski zwołał sejm koronny wLublinie, alitewski wWołyniu. Panowie litewscy mieli się później udać na wspólne obrady do Lublina. Podczas wspólnych obrad wynikły jednak problemy, m.in. Litwini nie godzili się na wspólny sejm i możliwość wykupu ziem przez Polaków. Niezadowoleni Litwini zaczęli opuszczać obrady. Zygmuntowi Augustowi nie spodobał się to i odpowiedział 5 marca dekretem o włączeniuPolesia do Korony. 27 maja włączyłwoj. wołyńskie ibracławskie, 6 czerwcawoj. kijowskie. W wyniku takiego obrotu spraw Litwa nie miała wyjścia i przyjęła kompromisowy charakter unii. 1 lipca 1569 roku nastąpiło zaprzysiężenie unii przez członków sejmu koronnego i litewskiego. W myśl postanowień unii[potrzebny przypis]:
Zygmunt II August zmarł w 1572 r. wKnyszynie, jako ostatni polski monarcha z linii męskiejdynastii jagiellońskiej. Rozpoczął się pierwszy okresbezkrólewia. Kolejnym królem polskim, wybranym przezsejm elekcyjny, byłHenryk Walezy (1573–1574)[potrzebny przypis].
