Herb – heraldyczny projekt wizualny umieszczony na tarczy, równieżznak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych. Od XII w. ustalany według ścisłych regułheraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika pojedynczej osoby, stanurycerskiego (późniejszlacheckiego w formierodów arystokratycznych). Herby mogły posiadać takżerodziny, organizacje kościelne,mieszczańskie bądźcechrzemieślniczy,korporacje, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa. Funkcjonowały również jako unikalny emblematorganizacji,szkół czyuniwersytetów.
WPolsce, podobnie jak w reszcieEuropy, herb określano słowemarma, pochodzącym złaciny. Jego polski odpowiednik odnalazł historyk,Joachim Lelewel, w słowie „zbrojba”, które oznaczałouzbrojenie, odnoszące się dotarczy. Używano równieżłacińskich słówinsignia orazclenodium.Clenodium spolszczono do słowa „klejnot” i od XIII w. do XVIII w. używano powszechnie jako określenie słów herb igodło. W ten sposób określano równieżsygnet posiadający wizerunek herbu jego właściciela. Właścicieli herbów określano mianemherbownych, którzy od wspomnianego wcześniej słowa „klejnot” nosili również nazwę „klejnotnych”[1]. Od XV wieku stopniowo wprowadzano określenie „herb”, będące spolszczeniemczeskiego słowa „erb”, pochodzącym odniemieckiego „erbe” (pol.dziedzictwo). Na stałe do polskiego słownictwa słowo „herb” weszło dopiero w XVIII wieku[2].
Niemal w każdym wieku i na całej kuli ziemskiej, można doszukiwać się charakterystycznych znaków, mających za zadanie odróżnić pewne jednostki lub grupy od pozostałych. Początków powstania czegoś na wzór obecnych herbów można doszukiwać się wGrecji, kiedy totamtejsi rzeźbiarze umieszczali na monetach lub pomnikach wyróżniające ich od innych znaki; można było porównać je również dopieczęci czy herbowych znamion. WAfryce wzajemnie zawzięte w nienawiści pokolenia różnych szczepów odznaczały się na czole i ciele różnobarwnymi znamionami, porównywalnymi doklejnotów rodu, mającymi za zadanie odznaczeniem się ich krwi od innej. WImperium Rzymskim odpowiednicy dzisiejszychrycerzy nosili na pierścieniach swoje rodzinne znaki, a uGalów i innych północnych ludów chorągwie i tarcze posiadały znaki osobiste lub odnoszące się do pokoleń[3].
Wizerunki herbów na tarczy herbowej istniały już w XII wieku, bo właśnie wtedy we wszystkich krajach herby zaczęły się pojawiać jako wizerunki pieczęci. Wiek ten był również okresem rozkwitu przemian godeł, chorągwi i tarcz w postaci herbowe. W XIII i XIV wieku, herby wiodły już rycerzy do walki[4]. W wieku XIV zaczęły przypominać swą obecną formę, tj. natarczy herbowej pojawił sięhełm herbowy orazgodła herbowe, będące odpowiednikiem godeł, malowanych wcześniej natarczach rycerskich[5].
Do Polski herby przybyły w XIII wieku z zachoduEuropy, przezCzechy iŚląsk. U swoich korzeni czerpały właściwości z wzorca zachodniego, choć nigdy nie porzucono wpływów kultury ojczystej. Można to zauważyć chociażby w sztuceblazonowania, czyli opisywania herbu wedle ustalonych reguł. Posługiwano się określeniami z języka francuskiego, lecz nadal pozostały określenia: wręby, krzywaśń, łękawica,krzyż (może być zaćwieczony), księżyce (mogą do siebie zwracać się barkami) itp.[6][7][8]
Herby miejskie wPolsce powstawały z inicjatywyrady miejskiej lubwójta, następnie z tzw. przywilejów herbowych nadawanych miastom przez władców. W XV w. zaczęto się posługiwać spolszczonym czeskim słowemerb (pochodzącym z niemieckiegoErbe, czylidziedzictwo). Po upadkuRzeczypospolitej zaborcy usuwali herby, zastępując jegodłem państwowym[9]. W okresie międzywojennym herbami miejskimi zajęło się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wraz z Ministerstwem WyznańReligijnych i Oświecenia Publicznego. Do 1939 roku zatwierdzono 104 herby miast. PoII wojnie herbami nikt się prawnie nie zajmował. Dopiero w 1978 roku uchwalono ustawę o odznakach i mundurach, która zezwalała na ustanawianie herbówmiejskich iwojewódzkich. Ustawa z 8 marca 1990 roku osamorządzie terytorialnym przyznała prawo do posiadania herbu wszystkim gminom, upoważniając radę gminy do jego ustalenia. Zabrakło w niej jednak jakichkolwiek przepisów wykonawczych, dlatego w polskiejheraldyce terytorialnej przez pewien czas panowała całkowita dowolność. Obecnie nad prawidłowym kształtem herbu i innychsymboli iinsygniów gminnych czuwaKomisja Heraldyczna przyministrzespraw wewnętrznych i administracji[6][7][8].
Znaki dziedziczne wpolskim rodzie szlacheckim świadczyły o przynależności do danegorodu i wyróżniały jego członków[2][10]. WPolsce na kilkaset tysięcy rodów szlacheckich przypadało ok. 4000 herbów. Zakłada się, że rody o tym samym herbie miały w przeszłości wspólne pokrewieństwo, ale niekoniecznie było to regułą[11], przykładowo podczasunii horodelskiej, doszło do przypisania 47 polskich herbów,bojaromwyznania rzymskokatolickiego, pochodzącym zLitwy, rozpoczynając w ten sposób stan szlachecki w tamtej krainie[10].
Herby mieszczańskie są herbami noszonymi przez osoby zmieszczańskiej klasy społecznej (zwykle nazywanejburżuazją)Europy od czasów średniowiecza. Z definicji jednak termin ten jest obcy brytyjskiej heraldyce, która kieruje się innymi zasadami[12]. W Europie, używanie herbów przez mieszczan i rzemieślników rozpoczęło się w XIII wieku[13].
W niektórych krajach europejskich wizerunki herbów zostały tradycyjnie ograniczone do określonej klasy społecznej (najczęściej szlachty), np. używanietrzymaczy wWielkiej Brytanii,tynktur wPortugalii czy pewnego rodzajukoron wSzwecji. Niezależnie od tego, w większości krajów poza Wielką Brytanią, każda osoba, rodzina i społeczność mają zwykle swobodę w przyjmowaniu herbu i używaniu go według własnego uznania, pod warunkiem, że powstrzymują się przed bezprawnym przyjęciem herbu innej osoby. Herby duchowieństwa są klasyfikowane jako heraldyka kościelna[13][14].
Herb chłopski był używany przez rodziny chłopskie lub pojedyncze osoby tego stanu, należące do grup tzw. chłopów wolnych[15]. Występował głównie w krajach o istniejącej warstwie bogatego wolnego chłopstwa,Szwajcarii, niektórych krajachniemieckich (Fryzja,Dolna Saksonia) iHolandii. Prawo używania herbów miały także rodziny chłopskie wPortugalii, pod warunkiem nieużywania w swych herbachtynktur złotej i srebrnej[16][17]. Podstawowymi znakami rozpoznawczymi takich herbów były zazwyczaj narzędzia gospodarskie lub rośliny rolnicze[15].
Herby miejskie są charakterystycznymi znakami miejskiej wspólnoty samorządowej, skonstruowanymi na wzór znaku terytorialnego według określonychreguł heraldycznych. WPolsce herby miast mogą być tworzone zgodnie z ustawą z dn. 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach[18]. Herby miejskie zaczęły kształtować się wraz zprawem miejskim w II połowie XIII w. Ich wizerunki umieszczano, początkowo beztarcz herbowych, napieczęciach miejskich, dopiero później stopniowo niektóre z nich stawały się prawdziwymi, w pełni ukształtowanymi herbami[potrzebny przypis].
Herbem korporacji posługiwała się danakorporacja, czasem również osoby do niej należące, zazwyczaj w formie pieczęci. Stosowany też nasztandarach, drukach, dekoracjach, odznakach itp. Używany był wśredniowieczu m.in. przezuniwersytety,cechyrzemieślnicze, instytucje kościelne (kapituły,opactwa,zakony rycerskie itd.), wiele herbów korporacyjnych używanych jest też współcześnie. W niektórych krajach, np. wWielkiej Brytanii również i dziś urzędyheroldów nadają i kontrolują używanie herbów korporacyjnych, tworzonych współcześnie zgodnie z zasadami heraldyki dla koncernów, różnych firm, związków zawodowych, sportowych, organizacji społecznych i stowarzyszeń[potrzebny przypis].
Herb należący do duchowieństwa jest najbardziej sformalizowany w Kościele katolickim, gdzie większość biskupów, w tympapież, ma osobisty herb[potrzebny przypis].
Herby fikcyjne są przypisane do osób fizycznych lub prawnych, których egzystencja poprzedza narodziny heraldyki lub fikcyjnych postaci i symboli parzystych niestandardowych. Heraldyka, będąc językiem symbolicznym, może być używana do reprezentowania istot lub pojęć przed jej stworzeniem. Fakt, że artyści symbolicznie przedstawiali postacie z wyimaginowaną bronią, nie oznacza, że wierzyli, że te postacie faktycznie je nosiły[potrzebny przypis].
Dawniej herby cechowały się posiadaniem tzw. tynktur, czyli heraldycznego wzoru związanego z barwą heraldyczną. Wheraldyce od XII wieku stosowano pięć kolorów:niebieski,czerwony,zielony,purpurowy iczarny oraz dwa metale:złoto isrebro. Tynkturami były również futra: gronostaje i popielice[potrzebny przypis].
