Dokładniej jest to świadome i dobrowolne działanie lub jego brak (grzech zaniechania), bądź też postawa, która stoi w sprzeczności z nakazamiBoga lub bogów danejreligii. Inaczej rzecz ujmując grzech to postawa lub działanie wbrew Bogu, sprzeczne z jego charakterem, powodujące świadomąalienację jednostki ludzkiej wobec tegoż Boga.
Przeważnie religie rozróżniają różne rodzaje, wagi, czy stopnie grzechu, a określenie „grzech” niekoniecznie stosowane jest do wszystkich tego typu działań. Popełnienie grzechu częstokroć oznacza wstąpienie w stannieczystości, który jeśli nie zostanie usunięty, może prowadzić do kary wżyciu pozagrobowym, zwykle jest to zesłanie dopiekła lub brak jedności z Bogiem.
W niektórych religiach grzechy popełnione przez przodków mogą być dziedziczone. Szczególnym przypadkiem jestgrzech pierworodny w części wyznańchrześcijańskich, który oznacza skażenie natury wszystkich ludzi przez ich skłonność do czynieniazła. Grzech ten zostaje usunięty w czasiechrztu(lecz nie znosi skłonności do zła), będącym jednocześnie sakramentem inicjującym wkatolicyzmie (obrzęd jego odczynienia przeprowadzali np.Prusowie)[potrzebny przypis].
Grzech jest zazwyczaj uważany za czyn obiektywniezły (obiektywna ocena grzechu nie ma zastosowania w przypadku zdefiniowanegodobra i zła jako subiektywnych wartościmoralnych), jednak jeżeli jego działanie nie jest świadome i dobrowolne to, odpowiedzialność za tenże grzech (według części systemów wyznaniowych) może być zmniejszona. Grzechemcudzym nazywa się działanie lub jego brak, które prowadzi do grzechu drugiego (obojętność czy namawianie do grzechu). Potocznie grzechem nazywa się myśl, wypowiedź lub czynmoralnie naganny, szkodzący innym lub (według części wyznań) osobie dokonującej grzechu. Grzech w tym znaczeniu oddalagrzesznika (grzeszącą osobę) odbóstwa i innych ludzi, obciążając jednocześniesumienie tej osobywiną.
WedługWładysława Witwickiego poczucie grzechu, poczucie czegoś nieczystego towarzyszy poczuciuświętości. Grzeszne wydają się być czyny szkodliwe dla społeczeństwa – wtedy poczucie grzechu staje się wyrazem instynktu społecznego. W innych wypadkach napiętnowane bywają tym znamieniem zachowania obojętne etycznie, na przykład zjadanie pewnych pokarmów nieszkodliwych czy praca w pewnych dniach. Człowiek o żywym poczuciu religijnym odczuwa jako grzech nie tylko pewien rodzaj czynów, ale również odczuwa stan grzechu, czyli stan trwałej nieczystości w sobie samym lub w innych[1][2].
Biblia ukazuje Boga jako wszechmogącego, transcendentnego Stwórcę. Jest on pełen miłosierdzia wobec człowieka, który jawi się jako grzesznik, jedno z najbardziej niewdzięcznych stworzeń. Trzeci rozdziałKsięgi Rodzaju ukazuje grzech człowieka w jego wielu aspektach. GrzechAdama i Ewy ukazany został tam jako nieposłuszeństwo Bogu i Jego przykazaniu. Towarzyszył mu wewnętrzny akt pychy, człowiek chciał być jak Bóg. Dokonało się to przez namowędiabła. Grzech nie był jedynie czymś zewnętrznym, zniszczenie dotknęło bowiem najgłębszych pokładów osobowości. Zmienił człowieka i jego położenie na gorsze, zanim doznał on kary Bożej. Symbolem tego było poczucie wstydu i nagości. Człowiek doznał teżśmierci, będącej brakiem życia, nieobecnością Bożej dobroci. Fizyczna śmierć, wobec braku jasnych pojęćeschatologicznych, jawiła się jako pozbawienie wszelkiego dobra, zamknięcie zbawienia.Ojcowie Kościoła, jakAugustyn z Hippony akcentując śmierć fizyczną, podkreślali właśnie tę całościową rzeczywistość śmierci (por.Państwo Boże 13.12). Podobnie rozumiała goliturgia Kościoła, przywołując śmiertelną kondycję człowieka w pokutnym obrzędzie posypania popiołem. Pojęcie śmierci związanej z grzechem, znajduje swe dalsze wyjaśnienie w rozdz. 4-11 Księgi Rodzaju. Opisują one stan ludzkości przed Abrahamem, ukazując rozpowszechnianie się grzechu na cały świat. Grzech jest więc tam rozumiany jakoniewola, z której nie ma wyzwolenia siłami ludzkimi – jedynie interwencją Bożą. Stąd następuje w Biblii opisEgiptu, jakodomu niewoli (Wj 20,2; Pwt 5,6), będącegoziemią bożków, a więcziemią grzechu (por. Ez 20,7; Oz 7,16; 8,13; 13,4). Rozdział trzeci Księgi Rodzaju nie postrzega grzechu jedynie w kategoriachpożądliwości, jest dramatem dokonującym się między Bogiem człowiekiem i diabłem, gdzie wyłączony jestgnostycki dualizm. Diabeł jest przedstawiony jako zwierzę (wąż), a więc jako stworzenie Boże. Razem z nędzą, w jaka popadł człowiek, ujawnia się Boża dobroć i miłosierdzie. Św. Paweł zauważy, że chociaż człowiek zgrzeszył, został pokonany przez zło, jednak ostatecznie może „zło dobrem zwyciężać” (Rz 12,21). Dzięki tej wypowiedzi apostoła i z kontekstu biblijnego można zrozumieć, żekara Boża miała charakter leczniczy.Ireneusz z Lyonu widział grzech Adama jako integralną częśćBożego planu zbawienia. Stąd równieżExultet głosi: „Szczęśliwa wina, która zasłużyła na takiego Odkupiciela”[3].
Grzech jest to powiedzenie, uczynienie lub pożądanie czegoś przeciwnego prawu wiecznemu[5].
W rozumieniu Tomasza z Akwinuprawo wieczne strzeże podstawowego sensu życia człowieka, a czyli grzech jako przekroczenie tego prawa, to każde takie zachowanie, które niszczy ludzkie życie, jego godność i znaczenie:
Prawo wieczne przede wszystkim i z zasady ukierunkowuje człowieka ku celowi /życia/, a więc sprawia, że człowiek ma dobrą postawę wobec wszystkiego tego, co odnosi się do celu /życia/[6].
Grzech jest w katolicyzmie istotnym elementemdoktryny i duszpasterstwa. Jedną z podstawowych dróg terapii jestsakrament pojednania, czyli tzw. spowiedź. Ilustracja zaustriackiego podręcznika religii dla młodzieży z 1920 r.
Grzech śmiertelny jest, według innego sformułowania Tomasza, odwróceniem się od dobra niezmiennego, którym jest Bóg, a zwróceniem się ku dobru zmiennemu, czyli stworzeniom. Owo nieuporządkowane zwrócenie się ku stworzeniom jest elementem materialnym grzechu, nazywa się je inaczejpożądliwością /(łac.)concupiscentia/, podczas gdy elementem formalnym jest utrata przymierza z Bogiem, czyli pierwotnej sprawiedliwości[7]. Jest ono nazywanewiną śmiertelną –culpa mortalis (Summa theologiae III q86 a4; por. I-IIae q87 a4). Wina śmiertelna jest gładzona, kiedy przezłaskę usunięty zostaje stan odwrócenia umysłu od Boga.Wolna wola zwraca się wtedy ku Bogu w akciewiary –actus fidei formatae. Zaś w odniesieniu do grzechu wolna wola dokonujeaktu pokuty –actus poenitentiae (STh III q86 a6 rad1). To nieuporządkowane zwrócenie się ku dobru zmiennemu pociąga za sobąkarę doczesną –reatus poenae, którajedynie może przywrócić nieuporządkowanie grzechu do porządku sprawiedliwości (STh III q86 a5)[8]. Według Josefa Piepera, określenie „dobrowolne odwrócenie od Boga” (por. STh II-IIae q34 a2) jako jedyne ukazuje co dzieje się wewnątrz człowieka, gdy grzeszy[9].
Grzech w nauczaniuKościoła katolickiego jest świadomym i dobrowolnym przekroczeniem prawa bożego. Może to oznaczać zerwaniem jedności z Bogiem i może się wiązać z utratąłaski uświęcającej i w konsekwencji wiecznego zbawienia. Każdy grzech oddala od Boga – również grzech popełniony w stanie braku łaski uświęcającej (jego skutkiem może być m.in. większa trudność wnawróceniu się).
Podstawowym według katolicyzmu punktem wiary chrześcijańskiej, a szczególniekerygmatu, jest uznanie ludzkiej grzeszności (skłonności do zła). Według katolików zrozumienie tego faktu pozwala na współdziałanie z łaską Boga i osiągnięcie szczęścia, które nie przemija, a zaczyna się już na ziemi. Jest jednakdogmatem Kościoła to, że wolna od grzechu byłaNajświętsza Maryja Panna, istnieje też dawna i szeroko uznawana tezateologiczna o wolności od grzechuświętego Józefa. Nauczanie Kościoła, w oparciu oPismo Święte („Jeśli mówimy, że nie mamy grzechu, to samych siebie oszukujemy i nie ma w nas prawdy.”1 J 1,8 wedługBiblii Tysiąclecia) głosi, że każdy człowiek jest grzeszny – również osobybeatyfikowane ikanonizowane. Kościół również wierzy, że łaska boża umożliwia człowiekowi unikanie grzechu.
Grzechy można przypisać do jednej w dwóch kategorii (podział ze względu na ciężar)[10]:
grzechy śmiertelne – zwracają człowieka w stronę przeciwną do jego ostatecznego celu, zabijają miłość do Boga, wymagają nadprzyrodzonej interwencji Boga w duszy grzesznika[11];
grzechy powszednie – spowalniają człowieka na drodze do jego ostatecznego celu, osłabiają miłość do Boga, wymagają szczerej woli poprawy i większej współpracy z łaską Bożą[12].
Powyższy podział służy do oceny grzechu w kontekście jego skutków dla życia wiecznego, lecz każdy grzech jest niesprawiedliwością wobec Boga i Jego dzieł. Człowiek w stanie grzechu śmiertelnego traci jedność z Bogiem (łaskę uświęcającą), więc nie może przystępować doKomunii Świętej bez wcześniejszego rozgrzeszenia w sakramencie pokuty i pojednania. Człowiek popełniający grzechy powszednie nie traci łaski uświęcającej, dlatego wystarczy wzbudzenie żalu za grzechy, aby je zgładzić[13]. Sama Komunia Święta również to czyni[14].
Istnieją również inne kategorie grzechów, wyróżniające grzechy spośród innych:
Grzechy cudze — w katolicyzmie ściśle określona jest także odpowiedzialność moralna za współudział w grzechu cudzym. Katechizm wyróżnia dziewięć sposobów współuczestniczenia w cudzych grzechach:
Consilio - namawiać kogoś do grzechu.
Mandato - nakazywać grzech.
Approbatione - zezwalać na grzech.
Provocatione - pobudzać do grzechu.
Laude vel blandimento - pochwalać grzech drugiego.
Grzechy zewnętrzne i wewnętrzne – w Kościele katolickim rozpatruje się grzechy zewnętrzne popełnione w wyniku aktu woli skierowanego ku światu zewnętrznemu lubwewnętrzne, które nie objawiają się zewnętrznymi aktami woli[16].
Świadkowie Jehowy uważają, że grzechem jest wszelkie działanie, myśl i uczucie niezgodne z miernikamiBoga; łamanie prawa Bożego, czyli dopuszczanie się złych czynów, między innymi niecne postępowanie, niewywiązywanie się z powinności, bezbożna mowa, nieczyste myśli, samolubne pragnienia lub pobudki (Rz 3:23;1 J 5:17; 3:4)[17][18][19]. Uważają, że Biblia odróżnia grzech odziedziczony od rozmyślnego oraz grzeszny czyn, którego się zeskruchą żałuje, od trwania w grzechu[20]. Ciężar czynu, pobudki i częstotliwość popełniania grzechu to czynniki, które decydują o jego wadze. Bóg jest gotów przebaczać grzechy tym, którzy ich szczerze żałują, trzymają się w życiu zasad Bożych i okazują wiarę wJezusa Chrystusa (Dz 3:19, 20)[21][22][23].Grzech niewybaczalny, „grzech prowadzący do śmierci”, popełniany jest przez osoby zatwardziałe w czynieniu zła, które nie zmieniają swojego nastawienia ani złego postępowania. Jednak mówi wprost, że popełnianie poważnych grzechów sprawia, że dana osoba nie uzyskawybawienia (Hbr 10:26, 27;1 J 5:16)[24][25][26].
Muzułmanie nie uznająodkupienia grzechów przezofiarę, lecz jedynie skruchę i naprawienie wyrządzonego zła. Wedługcharydżytów, poważne grzechy czynią człowiekakafirem (niewiernym).Islam nie rozróżnia między kategorią grzechu i przestępstwa, osoba popełniająca poważny grzech podlega karzeszariatu już za życia, a jeśli nie odpokutuje, to również karze Allaha po śmierci, w piekle.
Prawo karmy wykazuje np. że rezultaty powstałe z danych czynów doświadczane są tylko przez istotę, która je wykonała i nikt nie może wyzwolić bądź zbawić z tego "z zewnątrz".
Działania ściśle prowadzą do odpowiadających im rezultatów, które doświadczy się w przyszłości odpowiednio jako szczęście bądź cierpienie (w tym lub w przyszłych żywotach) również zgodnie z procesemreinkarnacji.
Owo prawo reinkarnacji jest sprzeczne z pojęciem "nieuchronności" grzechu. Wszystko jest współzależnie istniejące, tak że rezultaty, które "zaowocowałyby" cierpieniem w danym dogodnym do tego czasie, mogą być wyparte przez nowe działania, których rezultaty "zaowocują" szczęściem w tym właśnie czasie. O kolejnym odrodzeniu decydują rezultaty z niezliczonych uczynków zgodnie z buddyjskim prawemkarmy. Uczynki wykonywane były nie tylko w obecnym życiu, ale i w poprzednich niezliczonych żywotach, jak i również, co podkreślane jest wbuddyzmie tybetańskim, wykonywane będą nawet po śmierci w stanie przejściowymbardo tuż przed kolejnymi narodzinami. Nie może więc być żadnegofatalizmu na podobieństwo chrześcijaństwa, np. pojęcia grzechu śmiertelnego na wieczne piekło[28].
Ponadto prawodwunastu ogniw współzależnego powstawania opisuje proces reinkarnacji tak, że pierwszym i fundamentalnym ogniwem jestniewiedza. Pod wpływem owej niewiedzy indywidualnie podlega sięcierpieniu, a jeżeli ją się usunie, odkryte będzie nieuwarunkowane szczęścienirwany i wrodzona każdemu mądrośćsiunjata bycia w zgodzie z naturą rzeczywistości taką jaką jest, a nie jaką się tylko wydaje przejawiać pod wpływemsplamień umysłu. Coraz bardziej będzie się odkrywać wrodzoną sobie naturę Buddy.
Rozpatrując pojęcienatura Buddy warto zaznaczyć fundamentalną różnicę pomiędzy buddyzmem a np. chrześcijaństwem, gdzie stosuje się pojęcie "grzechu pierworodnego".Natura Buddy ze wszystkimi doskonałymi cechami jest wrodzona naturalnie wszystkim "czującym istotom".Parafrazując, wszyscy ludzie mają więc "doskonałość pierworodną". Główny traktatjogaczary o naturze Buddy, "Mahayana Uttaratantra Shastra", opisuje to następująco[29]:
"Doskonała kaja Buddy (sanskryt buddhakaya, synonimtrzech ciał Buddy) jest wszystko obejmująca. (Owa) Takość jest poza wszelkimi podziałami. Wszystkie czujące istoty mają tę sposobność. Ponieważ one mają zawsze naturę Buddy. Budda powiedział: wszystkie istoty mają naturę Buddy "ze względu na obecność mądrości zawsze wrodzonej czującym istotom, ze względu naniesplamioną naturę poza dualizmem (subiekt-obiekt), ze względu na rezultat stanu Buddy."
↑Władysław Witwicki: Psychologia. T. 2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 269–270.OCLC749892690.
↑Jan Szmyd: Psychologiczny obraz religijności i mistyki. Z badań psychologów polskich. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej, 1996, s. 179.ISBN 83-86841-54-0.
↑Por.Cyrille Vogel: Le pécheur et la pénitence dans l'Église ancienne. s. 14-15.
↑Peccatum est dictum vel factum vel concupitum contra legem aeternam,STh I-IIae q 71 a 6; por.Augustyn zA.HipponyAugustyn zA.,Contra Faustum Manichaeum, 22,27;, [w:]PL 43,418 [online] [dostęp 2012-02-23](łac.).; przekład polski: Księgi XXII-XXXIII, przeł. Jan Sulowski, [w:] Przeciw Faustusowi (księgi XXII-XXXIII). Przeciw Sekundynowi, Warszawa 1991 ATK PSP 56, s. 3-151.
↑Lex aeterna primo et principaliter ordinat hominem ad finem, consequenter autem facit hominem bene se habere circa ea quae sunt ad finem, STh I-IIae q 71 a 6 ad3
↑To rozróżnienie Tomasz odnosi także dogrzechu pierworodnego, por.Thomas Aquinas. Theological texts, s. 118, przypis 1.
↑The Major Sins Al-Kaba'ir Muhammad bin Uthman adh-Dhahab
↑Katechizm Kościoła Katolickiego po Soborze Powszechnym Watykańskim II, Jan Paweł II. KKK 1035:Nauczanie Kościoła stwierdza istnienie piekła i jego wieczność. Dusze tych, którzy umierają w stanie grzechu śmiertelnego, bezpośrednio po śmierci idą do piekła, gdzie cierpią męki, „ogień wieczny". 588 (przypisy)
↑Arya Asanga, Jamgön Kongtrül Lodrö Thayé, "Buddha Nature. The Mahayana Uttaratantra Shastra by Arya Maitreya", s.117-118, Snow Lion Publications Ithaca, New York, 2000,ISBN 978-1-55939-128-3
Thomas Aquinas.: Theological texts. Gilby Th. (wybór, przekład, przypisy w wprowadzenie). London-Nowy Jork-Toronto: Oxford University Press, 1955, s. 423.
Vogel C.: Le pécheur et la pénitence dans l'Église ancienne. Paryż: Cerf, 1982, s. 213.ISBN 2-204-01949-6.
Stanislas Lyonnet SJ, Leopold Sabourin SJ: Sin, Redemption, and Sacrifice. A Biblical and Patristic Study. Rzym: Biblical Institute Press, 1970, s. 349, seria: Analecta Biblica 48.
_001.jpg)
