Pierwszymi Europejczykami, którzy przybyli na Grenlandię, byliwikingowie. Pierwsze osady założyli w X wieku n.e. podczasśredniowiecznego optimum klimatycznego, gdy na Grenlandii możliwa była uprawajęczmienia ihodowla zwierząt. Osady te przetrwały kilka wieków, jednak wraz z ochłodzeniem się klimatu północnych regionów Atlantyku zaczęły wyludniać się a ostatecznie w XIV w. zostały porzucone, bądź wymarły.
Na mocykonstytucji duńskiej z 1953 r. Grenlandia jest integralną częścią Królestwa Danii, posiadającą od 1979 r. szeroką autonomię. W kwestii duńskich władz centralnych, które na Grenlandii reprezentuje wysoki przedstawiciel, są: sprawy konstytucji, obrony,polityki zagranicznej i monetarnej. Grenlandia wybiera 2 deputowanych do parlamentu duńskiego (Folketing). Lokalnym organem władzy ustawodawczej jestLandsting (kadencja 4 lata, z wyborów powszechnych), władzy wykonawczej –rząd, odpowiedzialny przed Landstingiem.
Główne partie polityczne:Siumut („naprzód”), założone w 1977 r., socjaldemokratyczna, opowiadająca się za jak najszerszą autonomią w ramach Danii,Atassut („poczucie wspólnoty”), zał. w 1978 r., konserwatywno-liberalna, popiera bliskie związki z Danią,Inuit Ataqatigiit („wspólnota ludzka”), zał. w 1978 r.,inuicka partia niepodległościowa.
25 listopada 2008 odbyło sięreferendum w sprawie poszerzenia autonomii[12]. 75,54% mieszkańców głosowało za autonomią, przeciw było 23,57%, frekwencja wyniosła 71,96%. W wyniku referendum przekazano rządowi Grenlandii sprawy polityki morskiej, zasobów naturalnych oraz policję i sądownictwo, łącznie ok. 30 obszarów.Język grenlandzki został jedynym językiem urzędowym. Nie zmieniła się polityka zagraniczna i obronna. Nowe przepisy dotyczące poszerzenia autonomii weszły w życie 21 czerwca 2009.
Stany Zjednoczone mają na Grenlandii bazę wojsk powietrznychThule z elementami systemu wczesnego ostrzegania przedpociskami balistycznymi; bazę tę wykorzystuje również dowództwo sił kosmicznych[13]. W czasiezimnej wojny działała też tajna bazaCamp Century(inne języki). Początki tej obecności sięgają 9 kwietnia 1941, gdy USA przejęły kontrolę nad wyspą prawdopodobnie jeszcze bez oficjalnej zgody duńskiego rządu emigracyjnego. W XIX w.Departament Stanu USA analizował możliwość zakupu Grenlandii i Islandii, gdy w 1867 r. sekretarz stanuWilliam H. Seward zlecił ocenę możliwości takiej transakcji, ale nie złożono Danii żadnej propozycji[14]. W 1946 r. prezydentHarry Truman bezskutecznie złożył Danii ofertę zakupu Grenlandii za 100 mln dol., a w 2019 r. do pomysłu wrócił prezydentDonald Trump, jednak także bez efektów[13]. W 2025 r., w czasiedrugiej kadencji Donalda Trumpa, rząd USA nasilił naciski na przejęcie wyspy, deklarując możliwość jej zakupu lub nawetaneksji przy użyciu wojska[15].
Flora Grenlandii jest uboga. Na jej terenie spotkać można ok. 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunkówmchów,porostów iglonów.
Roślinność na Grenlandii występuje tylko w miejscach, które choć przez krótki czas w ciągu roku są wolne od pokrywy lodowej. Zasadniczy typ roślinności porastającej te obszary stanowią różne typytundry oraz łąki.Tundra na południu złożona jest z różnych gatunkówtraw,mchów,porostów iroślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu terytorium występują także krzewy i karłowate gatunki drzew, m.in.brzozy (osiągające 10 m wysokości),olchy,wierzby (sięgające 4 m),jarzębiny,jałowce. Północne wybrzeże (powyżej 80°szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności.
Południowy zachód wyspy jest cieplejszy niżby wynikało z szerokości geograficznej, a to za sprawą opływającego wyspę od tej strony odgałęzienia ciepłegoPrądu Północnoatlantyckiego. Klimat Grenlandii charakteryzuje się częstymi zmianami pogody, gwałtownymi zmianami temperatury i znacznymi opadami (zwłaszcza w części południowej).
Na zjeździeAmerykańskiej Unii Geofizycznej w 2007 r. niektórzy badacze, m.in. Thomas V. Lowell z uniwersytetu w Cincinnati i 6 innych[19], przedstawili wyniki swoich prac, z których wynika, że w okolicach fiorduKangertittivaq (Scoresbysund), w pobliżu miejscowościIttoqqortoormiit, znajdują się odsłonięte przez ustępujący lodowiec Istorvet duże ilości pozostałości roślinnych[19] – pni i korzeni drzew i krzewów itp.[20] Na podstawie dokonanych odkryć uważa się, że w okresie tzw.„średniowiecznego okresu ciepłego” klimat na Grenlandii był na tyle korzystny, że umożliwiał bujną wegetację drzew i roślin na znacznej powierzchni wyspy[20].
Najkorzystniejszy klimat panuje na wybrzeżach, zwłaszcza w południowo-zachodniej części wyspy. Średniatemperatura w tym rejonie w styczniu wynosi −7 °C, zaś w lipcu +10 °C. Pozostałe obszary wyspy leżące nad brzegiem morza są znacznie chłodniejsze: temperatura spada w miarę przesuwania się na północ; zimą na północnych skrajach wyspy osiąga wartość średnią −36 °C, a latem +3 °C
Lodowa pustynia wewnątrz wyspy, w górach w pobliżu wschodniego wybrzeża
Najsurowszy klimat panuje w środkowej części Grenlandii. Temperatura na tym obszarze w zasadzie nigdy nie przekracza 0 °C. Średniatemperatura powietrza w lutym wynosi tam −47 °C, zaś w lipcu −12 °C.
Na Grenlandii odnotowano rekordy niskiej temperatury dlapółkuli zachodniej uznane przezŚwiatową Organizację Meteorologiczną. 9 grudnia 1954 na stacjiNorth Ice zanotowano –66,1 °C. 22 grudnia 1991 na automatycznej stacji pogodowejKlinck, leżącej w centralnej części wyspy w pobliżu jej najwyżej położonego punktu, –69,6 °C. Ten ostatni wynik jest również uznany za rekordowo niską wartość dlapółkuli północnej[21].
Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800 do 1100 mm na południu, do 150–250 mm na północy.Opady mają głównie postać śniegu, w okresie letnim teżdeszczu, zaś w środkowej części Grenlandii, na obszarzelodowca, gdzie rocznie spada 300–400 mm, jest to wyłącznieśnieg. Opady występują głównie w ciepłej połowie roku. Fala upałów, która przetoczyła się przez północną półkulę w połowie sierpnia 2021 r., spowodowała pierwszy znany przypadek opadów deszczu na szczycie grenlandzkiego lodowca[23].
W latach 1989–1993, amerykańscy i europejscy klimatolodzy wywiercili na szczycie Grenlandii dwardzenie lodowe o długości 3 km. Analizy warstw i ich składu chemicznego dostarczyły rewolucyjnych danych na temat zmian klimatycznych napółnocnej półkuli. Rdzenie pozwalają na cofnięcie się o ok. 100 000 lat i ilustrują, że pogoda i temperatura często zmieniały się gwałtownie pomiędzy pozornie stabilnymi stanami, wywołując globalne konsekwencje[24].
Współcześnie wzrost średniej temperatury oceanu oraz atmosfery (związane ze zjawiskiemglobalnego ocieplenia) powodują nasilony spływ lodu z głębi lądolodu oraz wzmożone topnienie powierzchniowe, czego efektem jest ujemny bilans masy Grenlandii[25][26]. Lodowce Grenlandii przyczyniają się do wzrostu poziomu morza szybciej niż wcześniej szacowano[27]: w latach 2006–2016 Grenlandia traciła średnio rzecz biorąc 278±11 Gt lodu rocznie[26], co odpowiadało wzrostowi średniego poziomu morza o 0,77±0,05 mm rocznie (dane z lat 2006–2015)[26].
Spadek całkowitej masy lądolodu nie wyklucza regionalnych i okresowych wzrostów jego grubości[28]: przykładowo w latach 1994–2005 większe opady śniegu wynikające zoscylacji północnoatlantyckiej spowodowały przyrost wewnętrznej pokrywy lodowej o średnio 6 cm[29].
Emisjarównoważnika dwutlenku węgla z Grenlandii wyniosła w 1990 roku zaledwie 0,025 Mt, z czego większość stanowiła emisjametanu, a tylko 0,003 Mt stanowiła emisja dwutlenku węgla. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 55 kg dwutlenku węgla, a w przeliczeniu na 1000 dolarówPKB 2 kg. Poziom ten był praktycznie niezmienny aż do skokowego wzrostu w 2004. W 2005 emisja dwutlenku węgla wyniosła już 0,631 Mt, będąc odpowiedzialną za prawie całą emisję równoważnika dwutlenku węgla. Głównym źródłem emisji była emisja z budynków, podczas gdy emisja z przemysłu energetycznego i transportu jest trochę mniejsza. Poziom emisji od tego czasu waha się i w 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 0,529 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca 9,353 t i w przeliczeniu na 1000 dolarów PKB 172 kg[30].
Przeważająca część ludności Grenlandii zamieszkuje południowo-zachodnią część wyspy, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. Około 40% stanowią mieszkańcy licznych osad lub niewielkich miejscowości, położonych wokół wybrzeży Grenlandii. Około 25% całej populacji mieszka w stolicy terytorium –Nuuk.
Większość mieszkańców Grenlandii stanowiąGrenlandczycy (Inuici) – 89%. Zamieszkują ją również Europejczycy o różnym stopniu wymieszania, głównieDuńczycy[6].
Mieszkańcy Grenlandii posługują się trzema dialektamijęzyka grenlandzkiego, którego forma używana na zachodnim wybrzeżu została językiem urzędowym. Powszechna jest również znajomośćduńskiego[2] oraz, w mniejszym stopniu,angielskiego (głównie w miastach).
Samobójstwa:Do pierwszej połowy XX w. Grenlandia należała do terytoriów z niewielką liczbąsamobójstw[35]. Od 1970 r. ich liczba zaczęła jednak gwałtownie rosnąć i w 1986 r. - w niektórych miejscowościach - była główną przyczyną zgonów wśród młodych ludzi. Według niektórych raportów przeciętnie co 4 lub co 5 Grenlandczyk podejmował próbę odebrania sobie życia. Najczęściej byli to młodzi ludzie, w wieku od 15 do 19 lat[36]. Wśród przyczyn wymienia sięalkoholizm[36] idepresję[35]. Zasadniczą przyczyną może być zmiana stylu życia Grenlandczyków, którzy w ramach tzw. „polityki G60” byli przesiedlani dobudynków wielorodzinnych z„wielkiej płyty”. Ludzie ci, którzy przez stulecia zajmowali sięłowiectwem, nagle znaleźli się w zupełnie nowej sytuacji, w której nie potrafili się odnaleźć[36].
11 maja 1974 założono grenlandzką federację piłki ręcznej, którą w 1998 r. przyjęto do grona członkówMiędzynarodowej Federacji Piłki Ręcznej. Dzięki temu, od końcalat 90. XX w.męska izeńska reprezentacja mogą oficjalnie uczestniczyć w rozgrywkach międzypaństwowych. Od 1974 r. rozgrywane są mistrzostwa Grenlandii mężczyzn w tej dyscyplinie, a od 1975 r. – kobiet.
Głównym dostawcą usług telekomunikacyjnych i internetowych jest należąca do rządu Grenlandii spółka TELE Greenland[38]. Według statystyk ponad 90% mieszkańców wyspy korzysta zInternetu[39]. Grenlandia ma własną korporację radiowo-telewizyjną,Kalaallit Nunaata Radioa, która większość programów nadaje w języku grenlandzkim.
↑Grenlandia jest krajem dwujęzycznym, w którym grenlandzki (dialekt zachodniogrenlandzki) jest oficjalnym językiem urzędowym, jednak duński jest również w powszechnym użyciu i może być oficjalnie używany [zaNaalakkersuisut – Government of Greenland(ang.)].
↑abT.V.T.V.LowellT.V.T.V. i inni,Organic Remains from the Istorvet Ice Cap, Liverpool Land, East Greenland: A Record of Late Holocene Climate Change, „Digital Library for Physics and Astronomy (adsabs.harvard.edu)”,Bibcode: 2007AGUFM.C13A..04L [dostęp 2016-06-07](ang.). Brak numerów stron w czasopiśmie
↑GeorgeG.WeidnerGeorgeG. i inni,WMO evaluation of northern hemispheric coldest temperature: −69,6 °C at Klinck, Greenland, 22 December 1991, „Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society”, 2020,DOI: 10.1002/qj.3901(ang.).
↑Richard B.R.B.AlleyRichard B.R.B.,The two-mile time machine. Ice cores, abrupt climate change, and our future, Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2000,ISBN 0-691-00493-5,OCLC43729114 [dostęp 2020-05-05]. Brak numerów stron w książce
.svg)
.jpg)
_(Kenny_McFly).jpg)
.jpg)
