 | |||
| Państwagraniczące | |||
|---|---|---|---|
| Okres istnienia | od 1945 | ||
| W obecnym przebiegu | de facto od 2 sierpnia 1945 r.[a] | ||
| Długość | 489,37 km, w tym odcinek lądowy 467,15 km oraz odcinek rozgraniczający morze terytorialne Polski i Niemiec 22,22[1] km | ||
| Numeracjaznaków granicznych | od nr.1P do nr.923 | ||
| Liczbaprzejść granicznych | brak[2] | ||
| |||
Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej –granica państwowa między Polską a Niemcami poII wojnie światowej ustalona wstępnie przezaliantów na konferencjijałtańskiej i wprowadzona w życie na mocyumowy poczdamskiej ogłoszonej 2 sierpnia 1945 r. Stanowi zachodnią granicę Polski i wschodnią Niemiec.
W południowym swoim odcinku granica zaczyna się utrójstyku (znak graniczny nr1P) – zbiegu granic trzech państw (Polski, Niemiec iCzech) na południe odPorajowa, następnie przebiega wzdłużNysy Łużyckiej pozostawiając po polskiej stronie tzw. „worek żytawski” (zwany też „turoszowskim”).
Nysa Łużycka dzieli kilka nadrzecznych miejscowości:
Nysa Łużycka kilkanaście kilometrów na północ od Gubina uchodzi doOdry; od tego miejsca to jej nurtem granica biegnie w dół przez następne ok. 200 km – do okolicGryfina (odWiduchowej, gdzie Odra rozdziela się i tworzy rozlewiska, granica biegnie Odrą Zachodnią).
Na odcinku odrzańskim granica dzieli miejscowości:
Poniżej Gryfina granica odbija w kierunku północnym od skręcającej na wschód rzeki Odry i biegnie od niej bardziej południkowo, wzdłuż skrajuWzniesień Szczecińskich iRówniny Wkrzańskiej, na zachód od polskich miejscowościRosówek,Kołbaskowo,Barnisław,Bobolin,Lubieszyn,Buk,Stolec,Rybocin,Poddymin,Dobieszczyn iMyślibórz Wielki, dzieli południkowoJezioro Myśliborskie Wielkie oraz biegnie dalej wzdłuż korytaMyśliborki aż do jej ujścia doJeziora Nowowarpieńskiego, przez co pozostawia po polskiej stronie tzw.cypel szczeciński zeSzczecinem,Policami iNowym Warpnem. Następnie dzieli południkowo na dwie części wodyJeziora Nowowarpieńskiego iZalewu Szczecińskiego, dochodząc na zachód odKanału Piastowskiego iŚwiny do wyspyUznam i przecinając ją z pozostawieniem po stronie polskiej miastaŚwinoujścia, po czym biegnie poprzez wody morskieZatoki Pomorskiej i kończy się, osiągając granicę strefy morza terytorialnego na Bałtyku.
Chociaż granica polsko-niemiecka w oparciu o Odrę i Nysę Łużycką powstała poII wojnie światowej, to już na przełomie XIX i XX w. rodzący się polskiruch narodowy zaczął analizować, jaki kształt powinny przybrać granice odrodzonej Polski. W reakcji na uwidaczniający się brak możliwości odbudowania Polski automatycznie wgranicach przedrozbiorowych wykształciła się m.in. tzw.myśl zachodnia, która za cel stawiała sobie uzyskanie dla Polski ziem znajdujących się pod panowaniem niemieckim. W 1887 r.Jan Ludwik Popławski wskazywał na konieczność włączenia do PolskiPrus Wschodnich oraz rejonówPoznania,Gdańska iOpola.Roman Dmowski w pierwszych latach XX wieku skonkretyzował program Narodowej Demokracji domagając się dla Polski jedynie ziem etnicznie polskich:Pomorza Nadwiślańskiego,Wielkopolski, Prus Wschodnich iGórnego Śląska. Taki sam program przedstawił także ideologruchu ludowegoBolesław Wysłouch[3].
JużJoachim Lelewel przypominał przebieg granic zachodnich z panowania pierwszychPiastów i wskazywał konieczność posiadaniaŚląska i granicy opartej o Odrę. Rzekę Odrę jako granicę zachodnią w 1901 r. wskazywał Popławski. Granicę na Nysie Łużyckiej jako pierwszy postulowałWacław Nałkowski w 1912 r., podkreślając strategiczny charakter rzeki jako łączącej miejsca, w których najbardziej zbliżają się do siebieSudety iBałtyk. Wcześniej, w 1888 r., podkreślał już znaczenie Odry jako granicy w epoce pierwszych Piastów[3].
W 1914 r. pojawiły się rosyjskie projekty ustanowienia linii granicznej na linii Odry i Nysy Łużyckiej (plan Sazonowa), zakładające utworzenie autonomicznej Polski. Pod koniecI wojny światowej endecy w swoich postulatach ograniczyli się do starań oWielkopolskę, Pomorze Gdańskie,Mazury i Górny Śląsk, niemniejAlfons J. Parczewski postulował w 1919 r., by do Polski przyłączyć także fragmentDolnego Śląska obejmującyBrzeg,Międzybórz,Namysłów,Oławę,Syców,Trzebnicę oraz części powiatów:głogowskiego izielonogórskiego, ponadto pogranicze pomiędzy Pomorzem Gdańskim i Tylnym (ziemię lęborsko-bytowską oraz dawnestarostwo drahimskie), a także częśćPomorza Tylnego obejmującąziemię słupsko-sławieńską. Jednocześnie jeszcze w 1919 r.Józef Dąbrowski wyrażał obawę przed włączaniem do Polski zbyt wielu ziem zamieszkanych przez ludność niemiecką[3].
W okresiedwudziestolecia międzywojennego debaty o zmianach granic także miały charakter czysto akademicki, polski rząd nie zgłaszał bowiem roszczeń terytorialnych względem Niemiec i starał się utrzymywać z nimi jak najlepsze stosunki. Niemniej pojawiały się sugestie, że oparciegranicy z Niemcami na Odrze byłoby dla Polski korzystne. Chętnie przywoływano przy tej okazji zasięg państwaBolesława Chrobrego. Postulaty takie uznawano jednak za nierealne.Teodor Tyc opisując granice państwa wczesnopiastowskiego podkreślił w 1925 r. naturalny charakter granicy na Odrze i Sudetach.Stanisław Pawłowski natomiast wskazywał na brak naturalnych barier na ówczesnych granicach, jako że rzeki takie jak Odra iBarycz znajdowały się poza granicami Polski. W 1933 r.Zygmunt Wojciechowski stworzył koncepcję ziem macierzystych Polski, których posiadanie uważał za niezbędne dla bezpieczeństwa państwa: w tym Pomorza zeSzczecinem, Śląska zWrocławiem iziemi lubuskiej.[3].
Od początku II wojny światowej wskazywano na konieczność zmiany granic i wytyczenia granicy lepszej do obrony, tj. krótszej. Pierwszym ugrupowaniem, które podniosło postulat objęcia ziem po Odrę i Nysę Łużycką była założona w październiku 1939 r. konspiracyjnaendecka organizacjaOjczyzna[4]. Pierwsze oficjalne roszczenia terytorialne władze polskie zgłosiły w listopadzie 1940 r., a obejmowały one niemiecki Górny Śląsk, Gdańsk oraz Prusy Wschodnie. Postulat ten potwierdziła uchwała rządu z grudnia 1942 r. RównieżDelegatura Rządu na Kraj wskazywała w tym czasie również na konieczność przyłączenia Pomorza poKołobrzeg. W marcu 1944 r.Rada Jedności Narodowej w swojej deklaracji „O co walczy Naród Polski?” postulowała włączenie do Polski całych Prus Wschodnich, Gdańska, Pomorza po ujście Odry, ziem pomiędzyNotecią aWartą oraz niemieckiej części Górnego Śląska wraz z „odpowiednim pasem bezpieczeństwa”. W ten niejednoznaczny sposób RJN oficjalnie odpowiedziała się za ustanowieniem zachodniej granicy Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej[3].
Również polscykomuniści od początku powstaniaPPR opowiadali się za szerokimi nabytkami terytorialnymi na zachodzie, w odróżnieniu jednak od innych środowisk łączyli ten postulat ze zrzeczeniem się praw do Kresów Wschodnich. Deklaracja programowaZwiązku Patriotów Polskich z 1943 r. obejmowała granicę na Odrze oraz przyłączenie całego Śląska.[3].
Pierwszym przywódcą zagranicznym, który zaproponował przesunięcie granicy polsko-niemieckiej na zachód byłJózef Stalin, a propozycja taka padła w grudniu 1941 r. Polski rząd słusznie obawiał się jednak, że zmiany terytorialne na zachodzie mają mieć charakter rekompensaty za stratę Kresów Wschodnich, dlatego propozycję przyjęto wstrzemięźliwie i zadeklarowano tylko konieczność włączenia do Polski Prus Wschodnich i Gdańska. Faktycznie kilka dni później taką propozycję przywódcy ZSRR złożyli Wielkiej Brytanii. Stanowiska brytyjskie i amerykańskie w kwestii powojennej granicy (zarówno zachodniej, jak i wschodniej) zostało ukształtowane w przededniu konferencji teherańskiej i zakładało przesunięcie kraju na zachód[5]. W 1943 r. nakonferencji w TeheranieWinston Churchill zaproponował ustalenie granicy Polski na Odrze, stwierdzając jednak, że jej szczegółowy przebieg trzeba będzie dopiero uzgodnić.
W styczniu 1944 r. o wytyczeniu granicy wzdłuż Nysy Łużyckiej i Odry (ale ze Szczecinem w Niemczech) zdecydował Józef Stalin, a w lipcu podpisał z polskimi komunistami umowę, zgodnie z którąZSRR miał poprzeć postulat granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Bardziej zachowawcze były pierwsze manifestyPKWN, które w kwestii granic zachodnich obejmowały jedynie obszar Pomorza po Odrę, niemieckiego Górnego Śląska i Prus Wschodnich[3].
Nakonferencji jałtańskiejwielka trójka, arbitralnie ustanawiając powojenny podziałEuropy, przychyliła się do żądańStalina utrzymania przezZSRR jego zdobyczy terytorialnych powziętych kosztem Polski. Granicę pomiędzy Polską a ZSRR ustanowiono w oparciu o zaproponowaną ćwierć wieku wcześniej w 1920 r.linię demarkacyjną rozdziału wojsk sowieckich i polskich zwanąlinią Curzona, toteżWileńszczyzna, większość ZachodniejBiałorusi zBrześciem nad Bugiem,Baranowiczami iGrodnem oraz ZachodniejUkrainy zLwowem,Stanisławowem iTarnopolem pozostały w rękach ZSRR, zaś Polska utrzymała z terenów dawnej Litwy iRusi jedynieSuwalszczyznę, większośćPodlasia z Białymstokiem i Drohiczynem, fragmentPolesia zBiałą Podlaską, fragmentziemi bełskiej zLubaczowem,Chełmszczyznę (w tym wschodniąZamojszczyznę zZamościem iHrubieszowem),Rzeszowszczyznę,ziemię przemyską (bezChyrowa) orazziemię sanocką. Decyzja wielkiej trójki skutkowała tym, że Polacy zamieszkali naKresach Wschodnich, chcąc żyć w państwie polskim, musieli opuścić zamieszkiwane przez siebie tereny i przenieść się wraz ze wszystkim, co udało im się zabrać ze sobą, na zachód.
Jako rodzaj „rekompensaty” zdecydowano przyznać Polsce pozostałe przy Niemczech częścizaboru pruskiego, tj. nienależące do Polski częściPomorza Gdańskiego (byłeWolne Miasto Gdańsk zGdańskiem,Sopotem,Nowym Dworem Gdańskim iNowym Stawem,Człuchów, dawnestarostwo drahimskie zCzaplinkiem orazziemię lęborsko-bytowską zŁebą,Lęborkiem iBytowem),Krajny (zCzłopą,Wałczem,Piłą,Krajenką,Miasteczkiem Krajeńskim,Wieleniem,Jastrowiem,Złotowem,Tucznem iDebrznem),Wielkopolski (zTrzcianką,Krzyżem,Międzyrzeczem,Skwierzyną,Santokiem,Bledzewem,Czarnomyślem,Gościkowem,Trzcielem,Babimostem,Kargową,Zbąszynkiem iWschową), niemiecką częśćGórnego Śląska zZabrzem,Gliwicami iOpolem (ale bez czeskiegoZaolzia anektowanego przez Polskę poukładzie monachijskim) oraz południową częśćPrus, tj.Warmię (zOlsztynem,Braniewem,Barczewem,Fromborkiem,Ornetą iLidzbarkiem Warmińskim),Mazury (zEłkiem,Mrągowem,Giżyckiem,Oleckiem,Ostródą,Olsztynkiem,Miłomłynem,Nidzicą,Wielbarkiem iSzczytnem),Powiśle (zElblągiem,Tolkmickiem,Malborkiem,Sztumem,Dzierzgoniem,Kwidzynem,Iławą,Suszem,Prabutami,Kisielicami iZalewem),Hockerlandię (zMorągiem,Pasłękiem,Miłakowem iMłynarami) oraz fragmentMałej Litwy (zGołdapią), a ponadto inne terytoria leżące przed II wojną światową w granicach Niemiec: fragment niemieckiegoPomorza Przedniego (zeSzczecinem,Świnoujściem,Wolinem,Policami,Nowym Warpnem iGoleniowem), całePomorze Tylne (zeStargardem,Kołobrzegiem,Koszalinem iSłupskiem),prawobrzeżnąziemię lubuską zGorzowem iKostrzynem,prawobrzeżneŁużyce,Dolny Śląsk zWrocławiem,Legnicą iZieloną Górą, a takżeziemię kłodzką[6][7]. Koncepcja tak ustanowionej granicy opierała się m.in. na dążeniu do maksymalnego skrócenia polsko-niemieckiej linii granicznej. Argument ten był często później przedstawiany przy okazji porównywania nowej granicy do przebiegu granic Polski sprzed 1939 roku, kiedy terytorium Polski wraz zWolnym Miastem Gdańskiem otoczone było przez terytoria niemieckie z aż trzech stron, umożliwiając Niemcom we wrześniu 1939 r. inwazję ze wszystkich tych kierunków[8].
Ponieważ Stalin ustanowił w Polsce marionetkowy rząd, alianci zaczęli wycofywać się z poparcia dla ustanowienia zachodniej granicy Polski na linii Odry i Nysy, ograniczając się do deklaracji o przyznaniu Polsce bliżej nieokreślonych terytoriów poniemieckich. Wraz z postępami frontu od 20 lutego 1945 r. ZSRR przekazywał Polsce Ludowej kolejne terytoria na zachodzie, co spotkało się z protestami mocarstw zachodnich. Swój sprzeciw wobec granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej alianci podtrzymywali również na konferencji w Poczdamie i próbowali przeforsować wytyczenie granicy wzdłuż Odry iNysy Kłodzkiej. W międzyczasie ZSRR kompromisowo zaproponował Polakom linię rzekiKwisy, ale ostatecznie Amerykanie zgodzili się na granicę wzdłuż Nysy Łużyckiej[5].
 | Zobacz w WikiźródłachDokument delimitacji granicy Polski na zachód od Szczecina w wykonaniu ustaleń Konferencji Poczdamskiej |
Mocarstwa dokonały tymczasowego zatwierdzenia nowego przebiegu granicy 2 sierpnia 1945 r. umową poczdamską, stanowiącą w pierwszych latach powojennych jedyną formalną podstawę dokonywanych zmian terytorialnych, pomimo iż Polska ani Niemcy nie były jej stronami[5]. Na mocy jej postanowień Polska otrzymała Szczecin w całości, bez podziału miasta na część polską i niemiecką, ponadto mocarstwa zgodziły się, aby Niemcy zamieszkujący ziemie przyznane Polsce zostali wywłaszczeni oraz wysiedleni na zachód poza granicę na Odrze i Nysie. Proces ten odbywał się często bez zachowania standardów humanitarnych i w niemieckiej historiografii nazywany jestVertreibung („wypędzeniem”)[b]. Równocześnie z operacją przemieszczania Niemców w głąb Niemiec i Polaków z Kresów do nowych województw zachodnich i północnych (nazywanych w polskiej powojennej propagandzie „Ziemiami Odzyskanymi”) przeprowadzane były także operacje przymusowego rozpraszania na Ziemiach Zachodnich mieszkającej wBieszczadach i wschodniejMałopolsce ludnościukraińskiej iłemkowskiej w ramachAkcji „Wisła”.
Przyjęty nakonferencji poczdamskiej przebieg granicy Polski zradziecką strefą okupacyjną Niemiec okazał się w praktyce w szeregu lokalizacji absurdalny, toteż jeszcze w 1945 r. dokonano szeregu korekt. Podczas rozmów prowadzonych 20 i 21 września 1945 wGreifswaldzie iSchwerinie z inicjatywy polskiej miejscowościRieth iAltwarp, pierwotnie przyznane Polsce, oddane zostały stronie niemieckiej w zamian zaStolec iBuk, ponadto Polsce przyznano także w całości miejscowościBobolin,Barnisław,Rosówek,Pargowo oraz drogęStobno –Kołbaskowo[9]. Ustalona granica zaczęła obowiązywać 4 października 1945. Pomimo to, obszar dzisiejszegopowiatu polickiego i północnegoSzczecina pozostawał jako tzw.Enklawa Policka jeszcze przez rok poza polską administracją[10].
Cztery lata później dokonano regulacji granicy na wysokości skrzyżowania i drogiLinki –Neu Lienken –Buk (od ob.znaków granicznych nr 802 do nr 823). Do 1949 r. przebieg ówczesnej granicy na tym odcinku był inny. Całe skrzyżowanie (53°27′11,13″N 14°21′58,09″E/53,453092 14,366136) wNowych Linkach należało wówczas do Polski, po 1949 przeszło na stronęNRD, w zamian przyłączono do Polski wąski pas ziemi leżący bezpośrednio po zachodniej stronie drogi z Nowych Linek do Buku. Przebieg granicy uzyskał w ten sposób kształtwygiętego kolana. Ta regulacja wymogła na stronie polskiej wybudowanie na tym odcinku nowej drogi do Buku (53°27′27,70″N 14°22′32,93″E/53,457694 14,375814), która dostosowana jest do nowego kształtu granicy[11].
Pierwszym prawnym potwierdzeniem międzypaństwowym ustalającym przebieg granicy na Odrze i Nysie byłukład zgorzelecki z 6 lipca 1950 zawarty międzyPRL iNRD, który ówczesne władze Niemiec Zachodnich oprotestowały jako „nieważny i nieistniejący” (null und nichtig). W styczniu 1951 r. opracowano akt o wykonaniu wytyczenia w terenie granicy między Polską iNRD, potwierdzając objęcie przez polską administrację wysp międzyOdrą Zachodnią iRegalicą (Międzyodrze) na południe odGryfina. Teren ten przyznany został Polsce już podczaskonferencji poczdamskiej, jednak nie został do tego czasu objęty przez Polskę. Po zatwierdzeniu granicy w 1945 rokuŚwinoujście straciło dostęp do wody pitnej (przez sześć lat sprowadzano wodę zza granicy), teraz dokonano korekty granicy na wyspieUznam. Dopiero 27 listopada 1950 r. rząd NRD wyraził zgodę na przekazaniePolsce ujęcia wody położonego przy jeziorzeWolgastsee i wytyczeniu tam na nowogranicy[12][13]. W czerwcu 1951 roku włączono do Polski obszar o powierzchni 76,5 ha wraz ze stacją uzdatniania wody, tworząc wysunięty w obszar niemiecki charakterystyczny cypel (tzw.Worek[14]53°54′49,11″N 14°11′11,18″E/53,913642 14,186439). W zamian Niemcom przyznano podobny obszar między ujęciem wody aZatoką Pomorską[9].
Granicę morską regulowała natomiast początkowo umowa między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Niemiecką Republiką Demokratyczną o rozgraniczeniu szelfu kontynentalnego w Morzu Bałtyckim, sporządzona w Berlinie dnia 29 października 1968 r., posiadająca jednakże wiele wad i pozostawiająca pole do różnych jej interpretacji, a przez to skutkująca wieloletnimi zatargami granicznymi[15].
Zabiegi o uznanie międzynarodowe granicy poza blokiem wschodnim napotykały na liczne opory, w szczególności w Niemczech Zachodnich, gdzie środowiskawypędzonych długo stanowiły w polityce istotną grupę nacisku dysponującą licznym elektoratem, jak również w niektórych krajach trzecich, które w okresiezimnej wojny stosowały różne taktyczne zagrania, używając jako karty przetargowej m.in. sprawę uznania granicy na Odrze i Nysie. Niemcy Zachodnie uznały zachodnią granicę Polski politycznie dopiero 7 grudnia 1970 r. wukładzie PRL-RFN, zastrzegając przy tym, że było to uznanie jedyniede facto, zaś do zawarcia ostatecznej wiążącej prawnie umowy międzynarodowej uprawnione byłoby wyłącznie zjednoczone i suwerenne państwo niemieckie, w ramach przyszłej konferencji pokojowej zapowiedzianej w umowie poczdamskiej. W ślad za jego ratyfikacją,28 czerwca1972 r. granicę uznała takżeStolica Apostolska, poprzezkonstytucje apostolskieEpiscoporum Poloniae coetus iVratislaviensis-Berolinensis et aliarium, wydane w formiebulli przezpapieżaPawła VI.
W 1989 roku, po trwającym cztery lata konflikcie, dokonano rozgraniczeniawód terytorialnych pomiędzy Polską a NRD[16]. Pod presją ZSRR, NRD zaakceptowała korzystne dla Polski postanowienia umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Niemiecką Republiką Demokratyczną w sprawie rozgraniczenia obszarów morskich w Zatoce Pomorskiej, podpisanej w Berlinie dnia 22 maja 1989 r.[17]
Do podpisania uznanego przez całą społeczność międzynarodową ostatecznego, prawnie wiążącegopolsko-niemieckiego traktatu granicznego[c], potwierdzającego postanowienia umów pomiędzy Polską a NRD z lat 1950 i 1989, doszło dopiero 14 listopada 1990 r., blisko pół wieku po zakończeniu wojny. Jego uzupełnienie stanowiłpolsko-niemiecki traktat o dobrym sąsiedztwie, który w preambule również potwierdził nienaruszalność granic. Zgodnie z ustalonymi wtraktacie 2+4 warunkami, pod którymi zjednoczone Niemcy odzyskały 15 marca 1991 r. pełną suwerenność,Bundestag po uprzedniej burzliwej debacie w dniu 17 października 1991 r. zasadniczą większością głosów uchwalił, aBundesrat 8 listopada 1991 r. jednogłośnie zatwierdził, ustawę zezwalającąPrezydentowi Federalnemu na ratyfikację obu traktatów z Polską, coRichard von Weizsäcker uczynił 16 grudnia 1991 r. tj. dwa lata po upadkumuru berlińskiego, rok po zjednoczeniu Niemiec i 9 miesięcy po odzyskaniu przez nie pełnej suwerenności, zaś miesiąc później, 16 stycznia 1992 r., dokonano wymiany dokumentów ratyfikacyjnych, wskutek czego traktaty uprawomocniły się i weszły w życie. Otworzyło to również drogę do ustanowienia i uregulowania współpracy w wielu kwestiach technicznych dotyczących wspólnej granicy, poprzez dalsze szczegółowe umowy, do których należały m.in.:
Na mocytraktatu ateńskiego zniesiono 1 maja 2004 r. między Polską a Niemcami granicę celną. 21 grudnia 2007 r. zniesiono także kontrole graniczne i rozpoczęto demontaż fizycznych zabezpieczeń na granicy, wraz z wejściem Polski dostrefy Schengen.
