Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 20 899 mieszkańców[1].Grajewo uzyskałolokację miejską w 1540 roku, jednak nie została ona zrealizowana, ponowne nadanie praw miejskich przed 1700 rokiem, zdegradowane w 1870 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1919 roku[3]. W Grajewie działaOchotnicza Straż Pożarna.
W XIX wieku i do 1939 roku miasto zamieszkiwała znaczna mniejszośćżydowska, wahająca się od 39% do nawet 76%[7]. Współcześnie w Grajewie mieszkają niemal wyłączniePolacy.
Piramida wieku mieszkańców Grajewa w 2014 roku[13]
Ziemia, na której założonoGrajwy od 23 listopada 1472 roku była częścią majętności Jana zBiałowieży, nadwornego księciaKazimierza III płockiego istarosty biskupich dóbrpułtuskich. W roku 1483 właściciel poleciłMaciejowi zbudować jedenmłyn koło dworu, a drugi na rzeceEłk.
Kościół Świętej Trójcy ufundowano 8 lutego 1478 roku, a 14 lipca 1479 roku Kazimierz płocki erygował tuparafię.
Od roku 1483 Jan z Białowieży zaczął nazywać siebieGrajewskim. Następnym właścicielem dóbr był również Jan Grajewski, który miał trzech synów: Stanisława (marszałkaRadziwiłłów), Hieronima i Bartłomieja.
Szlachtapruska i miasta pruskie spławiały płynącą obok rzeką zboże i towary leśne doGdańska. W 1567 r. Stanisław Grajewski, dworzanin królewski, otrzymał zezwolenie na wyrabianie w lasach królewskich smoły, popiołów i innych towarów leśnych oraz na ich eksport do Gdańska.
Kryzys miast w Polsce i podziałGrajewa (od XVI w. używano takiej nazwy) między licznych spadkobierców spowodowały, że w przywileju dla Grajewskich z 1573 r. miejscowość nazwana jest wsią, a w 1581 r. umieszczona w rejestrze wsi. W XVII w., gdy większość działów wykupił Jakub Grajewski,podkomorzy wiski, Grajewo ponownie stało się miastem. Zabudowa ograniczała się dorynku i ulic wylotowych. Grajewscy zapewne postawili w Grajewie murowanydwór obronny, bo w 1604 r. określali swojąrezydencję jakokamienicę. W regestrze pogłównego prowincji wielkopolskiej w 1676 r. w Grajewie płaci podatek Jegomość Pan Jan Grajewski z Jejmość Panią małżonką, chłopiec, dziewka,woźnica, chłopów dwóch z żonami, jeden bez żony[14] oraz Pan Sebastian Żebrowski z żoną i pasterz ze Dwora, natomiast w miasteczku Grajewo: Sławetnystolarz z żoną i innych mieszczan z Burmistrzem obu płci osób 35 oraz dwóch żydów z żonami[15].
W wyniku małżeństwa Anny, córki Jakuba Grajewskiego, ze Stanisławem Antonim Wilczewskim, w 1692 r. miasto przeszło w posiadanie Wilczewskich.
Grób rodziny Wilczewskich z 1839 roku pełniący funkcję kaplicy cmentarnej
Według pamiętnika prowadzonego przez siostry Wilczewskie na przełomie XVIII i XIX w.[16], 9 grudnia 1812 r. przejeżdżał przez Grajewo powracający z nieudanejkampanii rosyjskiejNapoleon,cesarz Francuzów. Miał zatrzymać się na krótko w budynku poczthalterii Wolskiego, gdzie „nalał w misękawy, bułki nadrobił i łyżką jadł”. Otrzymał też sanie kryte, którymi udał się dalej w kierunku Warszawy, odkupując je za 25napoleondorów dubeltowych. Córka właściciela poczthalterii miała otrzymać w prezencie za gościnę złotą broszkę z wizerunkiem główki kobiecej na porcelanie.
PoIII rozbiorze Polski od 1795 wzaborze pruskim. W 1800 roku Grajewo liczyło 23 domy i 218 mieszkańców. Od 1807 w granicach polskiegoKsięstwa Warszawskiego, a następnie w 1815 weszło w składRosji, jako część tzw.Królestwa Kongresowego. W 1818 założono fabrykę świec i mydła. Odbywały się rocznie 4 jarmarki. Handlowano głównie bydłem i końmi oraz wyrobamibednarskimi. Powstała ulica Nowa, a po zbudowaniu w latach 1828–1829 traktu petersburskiego, wytyczona i zabudowana została ulica Augustowska. Około 1850 liczba ludności wzrosła do około 1917 osób. Grajewo posiadało stację pocztową, komorę celną, szkołę elementarną,rzeźnię i wiele zakładówrzemieślniczych. W 1864 r. przez małżeństwo Anny Wilczewskiej z Janem Stanisławem Woyczyńskim miasto przeszło w posiadanie Woyczyńskich. W 1870 roku, w ramach represji popowstaniu styczniowym, decyzją administracji carskiej, Grajewo utraciłoprawa miejskie.
W 1873 r. wybudowano kolej żelaznąBrześć-Królewiec. Miejscowość rozwijała się szybko. Domy powstawały wzdłuż torów kolejowych oraz wzdłuż ulic będących przedłużeniami głównych szlaków komunikacyjnych. Powstało kilka większych zakładów przemysłowych: fabrykawin,gorzelnia,huta szkła, fabryka pasów transmisyjnych i taśm gumowych, kilka młynów,betoniarnia.
W 1894 roku w Grajewie zostały wybudowane koszary (stacjonowały dwa pułki kawalerii i 8 brygada Straży Pogranicznej). Wybudowano małącerkiew –Cerkiew św. Marii Magdaleny oraz założonocmentarzprawosławny. Wyświęcenia dokonał 22 października 1878 r. arcybiskup warszawskiLeoncjusz. W 1893 r. pobudowano na cmentarzu drewnianą kaplicę wraz z drewnianą stróżówką. W Grajewie istniała również cerkiew garnizonowa4 Dragonskogo Evkaterinskogo Połka.
Groby niemieckie z okresu I wojny światowej, w oddali grób rodziny Wilczewskich z 1839 r., pełniący funkcję kaplicy cmentarnej na cmentarzu rzym.-kat.
W latachI wojny światowej miasto uległo zniszczeniu spowodowanemu przez armię niemiecką. 12 listopada 1918 roku Grajewo zostało oswobodzone, zaś 4 lutego 1919 roku dekretemNaczelnika Państwa stało się ponownie miastem. Po wojnie parafia prawosławna została zlikwidowana, a cerkiew zburzono. Na cmentarzu w latach powojennych urządzono plac zabaw dziecięcych.
Pomnik z 1928 upamiętniający dziesięciolecie odzyskania niepodległości
W okresie międzywojennym Grajewo było siedzibą starostwa szczuczyńskiego oraz wiejskiejgminy Bogusze. Bliskość granicy zPrusami Wschodnimi, a szczególnie lokalizacja granicznej stacji kolejowej, wpłynęła na rozwój gospodarczy miasta; pomimo tego w okresie międzywojennym w porównaniu zEłkiem czyProstkami sprawiało ono wrażenie ubogiej mieściny[17]. W okresie międzywojennym Grajewo było ośrodkiem o charakterze administracyjno-usługowym. Była tu komenda powiatowaPolicji Państwowej, Urząd Skarbowy Podatków i Opłat, Kasa Skarbowa, Urząd Celny, Inspektorat Straży Celnej, Nadleśnictwo, Powiatowy Urząd Ziemski, Powiatowa Kasa Chorych i Gimnazjum. Działało Stowarzyszenie Rzemieślnicze[18]. W mieście stacjonował9 Pułk Strzelców Konnych im. gen. K. Pułaskiego. W 1924 r. powstał Gimnazjalny Klub Sportowy w Grajewie, który w 1926 r. zmienił nazwę na „Warmia”, a w 1935 osiągnął największy sukces, biorąc udział wbarażach o awans do piłkarskiejLigi (ob. Ekstraklasy); funkcjonował także żydowski klub Hapoel Grajewo[19].
W 1929 r. burmistrzem Grajewa był Wacław Perlitz. Dyrektoremelektrowni sejmikowej był inż. Mieczysław Pawluk, komendantem straży pożarnej – Roman Brzeziński. Działały dwa banki, kino „Apollo”, pięć restauracji i wiele warsztatów rzemieślniczych[18].
Po wybuchuII wojny światowej, w nocy z 6 na 7 września 1939 roku, miasto zostało zajęte przezNiemców. Po 21 września Niemcy przekazali miasto wojskom radzieckim. Grajewo zostałozaanektowane przezZwiązek Radziecki jako część Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
22 czerwca 1941 roku Grajewo ponownie zajęli Niemcy. Rozpoczęły się krwawe represje wobecŻydów oraz osób podejrzanych o współpracę zSowietami. 30 sierpnia 1941 rozstrzelano ok. 120 osób uznanych zakomunistów. W sierpniu 1941 w rejonie ulic: Dolnej, Rudzkiej i Łaziennej Niemcy utworzyligetto, w którym zgromadzono około 3 tys. osób narodowości żydowskiej[21]. Zostało ono zlikwidowane 2 listopada 1942[21]. Grajewscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu przejściowego w Prostkach, skąd trafili doobozu zagłady w Treblince[21]. 15 lipca 1943gestapo aresztowało w Grajewie 183 osoby, głównie przedstawicieli inteligencji, które zamordowano w pobliskichBoguszach. 20 stycznia 1945 r., w przeddzień opuszczenia Grajewa, Niemcy przeprowadzili masakrę miejscowej ludności. W lesieKosówka rozstrzelali całe rodziny z małymi dziećmi (ok. 120 osób).
23 stycznia 1945 roku Grajewo zostało zajęte przezArmię Czerwoną.
W dniach 8–9 maja 1945 – dwustuosobowe zgrupowanie oddziałów Armii Krajowej Obywatelskiej (AKO) Rejonu Łomża, dowodzone przezmjr. Jana Tabortowskiego „Bruzdę”, czasowo opanowało Grajewo. W akcji tej z aresztów Urzędu Bezpieczeństwa (UB) i Milicji Obywatelskiej (MO) uwolniono ponad stu więźniów w większości związanych z podziemiem niepodległościowym.
W czasie wojny zginęło lub zaginęło ponad 5000 mieszkańców miasta. Zniszczenia zabudowy sięgały 30%.
Ulica Marszałka Józefa Piłsudskiego
Po wojnie nastąpiła odbudowa miasta. Rozwinął się przemysł, wzrosła liczba mieszkańców, miasto rozbudowało się.W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało dowojewództwa łomżyńskiego.
Obecnie w mieście działalność gospodarczą prowadzi około 1110 firm handlowych, usługowych i produkcyjnych. Wśród nich dominującą rolę odgrywa handel.
Do największych zakładów produkcyjnych zlokalizowanych na terenie miasta należą:
Pfleiderer S.A
Pfleiderer S.A. ( obecnie Woodeco )– historia spółki sięga roku 1974, kiedy to powstało przedsiębiorstwo państwoweZakłady Płyt Wiórowych w Grajewie. Komercjalizacja spółki nastąpiła w roku 1994. Powstała w jej wyniku spółka akcyjna jest obecna od roku 1997 na warszawskiejGiełdzie Papierów Wartościowych, najpierw pod nazwą ZPW S.A. w Grajewie, a od roku 2002 jako Pfleiderer Grajewo S.A. Od 1999 roku większościowy pakiet akcji spółki posiada europejski lider branży produktów drewnopochodnych niemiecki Pfleiderer AG. W latach 2003/04 został zapoczątkowany proces budowy grupy kapitałowej Pfleiderer Grajewo S.A. Obecnie w jej skład wchodzą, m.in.: Pfleiderer Prospan S.A. wWieruszowie, Pfleiderer MDF Sp. z o.o. w Grajewie, Silekol Sp. z o.o. wKędzierzynie-Koźlu, Unifloor Sp. z o.o. w Wieruszowie, Jura Polska Sp. z o.o. w Grajewie oraz Pfleiderer Sp. z o.o. wNowogrodzie Wielkim (Rosja) – spółka, która od początku roku 2006 rozpoczęła proces produkcjipłyt wiórowych, sprzedawanych na rynku wschodnim.
Zakrem Sp. z o.o. – przedsiębiorstwo powstało w 1952 r. W latach 1989–2010 funkcjonowało jako spółdzielnia pracy. Od 2011 r. jest spółką prawa handlowego. Przedsiębiorstwo produkuje głównie ręczne wózki transportowe: paletowe unoszące i podnośnikowe, platformowe, taczkowe i inne specjalistyczne, ponadto: stojaki do rowerów, zestawy transportowe, barierki. Realizowane są także usługi: cięcie laserem, lakierowanie proszkowe, ślusarsko-spawalnicze.
Inne przedsiębiorstwa:
Agrocentrum – wytwórnia pasz
Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Spółka z o.o. w Grajewie[25]
W dzielnicy przemysłowej działaSuwalska Specjalna Strefa Ekonomiczna zajmująca powierzchnię 20,24 ha, znajduje się tu firma Pfleiderer, z czego 9,3 ha to nowe tereny inwestycyjne w pełni uzbrojone.
Głównym przewoźnikiem autobusowym w mieście i powiecie jest lokalna filiaPKS Łomża. Oprócz tego można tu spotkać autobusyPKS Białystok,PKS Suwałki, PKS Warszawa, PKS Transkom Pisz oraz przewoźników prywatnych. Grajewo posiada bezpośrednie połączenie autobusowe z Białymstokiem, Warszawą, Łomżą, Radziłowem, Jedwabnem, Szczuczynem, Piszem, Augustowem, Suwałkami, Rajgrodem, Ełkiem, Gołdapią, Giżyckiem, Mońkami i in.
Miejska Biblioteka PublicznaGrajewskie Centrum Kultury
Życiem kulturalnym mieszkańców zajmuje się przede wszystkim Grajewskie Centrum Kultury, zlokalizowane przy ul. Wojska Polskiego, który promuje miasto dzięki takim zespołom jak:
Zespół Pieśni i Tańca Grajewianie
Zespół Tańca Współczesnego „Slash”
Zespół Tańca Współczesnego „Reflex”
Zespół Tańca Współczesnego „Tequila”
Kapela Podwórkowa Paka z Grajewa
Orkiestra Dęta OSP
grupa teatralna „Echo”
grupa teatralna „Rebellion”
grupa teatralna „Cień”.
W mieście corocznie odbywają się następujące imprezy kulturalne:
Turniej Tańca Współczesnego im. Renaty Dudaryk-Randzio
Zespół Szkół Specjalnych im. Jana Pawła II (Szkoła Podstawowa Nr 3 Specjalna, Publiczne Gimnazjum Nr 4 Specjalne, Szkoła Zawodowa Specjalna oraz Klasa Przysposabiająca do Pracy)[30]
Zespół Szkół Miejskich Nr 1 (Szkoła Podstawowa nr 1 im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Polskiego Czerwonego Krzyża)
Z miasta (początek przy ulicy M. Kopernika) do pobliskiegoToczyłowa, biegnieścieżka rowerowa, która latem służy mieszkańcom Grajewa jako trasa wycieczkowa nad jezioroToczyłowo.
Placówki i organizacje, które zajmują się krzewieniem sportu i rekreacji:
Kompleks boisk przy ZS nr 2 wybudowany w ramach programu Orlik 2012
1 września 1997 oddano do użytku nowo wybudowany kompleks dydaktyczno-sportowy przy Szkole Podstawowej nr 2, powołując jednocześnie do życia Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji. Dla najmłodszych mieszkańców na terenie Parku Central wybudowanomiasteczko ruchu drogowego, na którym można uczyć dziecko przechodzenia przez jezdnię, bezpiecznej jazdy na rowerze z uwzględnieniem zasad ruchu drogowego.29 września 2006 odbyły się oficjalne uroczystości nadania stadionowi miejskiemu w Grajewie imienia Witolda Terleckiego. W 2008 w ramach rządowego programu „Orlik 2012” w okolicy ZS Nr 2 powstał kompleks boisk ogólnodostępnych wraz z szatniami i zapleczem socjalnym. W 2009 oddano do użytku wielofunkcyjne boisko sportowe przy SP nr 2 i PG nr 2. 16 października 2015 r. otwartopływalnię miejską przy ulicy Targowej.
W maju odbywa się w Grajewie Międzynarodowy Bieg Uliczny „Bieg Wilka”.
↑abcCzesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 190.ISBN 83-01-00065-1.
Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:Grajewo (ujednoznacznienie).
53°38′49″N 22°27′18″E/53,646944 22,455000[2]
Osobny artykuł:Kalendarium historii Grajewa.
.jpg)
Orany
Litwa
