Girona (katalońska wymowa: [ʒiˈɾonə][a];hiszp.Gerona, wym. [xeˈɾona]) – miasto w północno-wschodniejHiszpanii, wKatalonii; stolicaprowincji o tej samej nazwie icomarkiGironès. Ma jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych starówek w Hiszpanii, z jedną z największych historycznych dzielnic żydowskich w Europie.
ObrazEl gran día de Gerona (Wielki dzień Girony) ze sceną z obrony miasta przed wojskami francuskimi w 1809 roku
Miasto zostało założone przezrzymskiego wodzaPompejusza w czasiewojny Rzymu z Sertoriuszem około roku 79 p.n.e. Osada wytyczona została na planie trójkąta, którego jeden bok opierał się na rzece Onyar, natomiast przeciwległy wierzchołek stanowiła wieżaTorre Gironella. Była ona otoczona murami miejskimi i liczyła około trzech tysięcy mieszkańców. W końcu III wieku naszej ery pojawiło się w Gironie chrześcijaństwo. Chrześcijanie stali się w tym czasie, podobnie jak w całymimperium rzymskim, obiektem prześladowań, a liczba ich ofiar szacowana jest na ponad 360, co stanowi dużą część mieszkańców[2].
W 476 roku, po rozpadzie cesarstwa, miasto zostało włączone doKrólestwa Wizygotów, w rękach których pozostało do roku 714, kiedy to z kolei podbili jeArabowie. W przeciwieństwie do reszty Hiszpanii, nie utrzymali się tu oni długo, bo już w 785 roku podbił jeKarol Wielki włączając w składImperium Karolińskiego jako stolicę Marchii Girony. W następnych latach siły muzułmańskie zdobywały miasto jeszcze trzykrotnie, ale po krótkim czasie zmuszane były do odwrotu. Po połączeniu Marchii Girony z Marchią Barcelony w roku 878 osada stała się częściąMarchii Hiszpańskiej[2][3][4].
Okres prosperity miasta trwał do XVII wieku, kiedy stało się ono częścią areny ówczesnych wojen z Francją oraz buntów w Katalonii. Początek XVIII stulecia to z kolei czaswojny o hiszpańską sukcesję. Wszystkie te zmagania przyniosły Gironie, jako ważnej twierdzy pogranicza, leżącej na szlaku przezPireneje w głąb kraju, liczne oblężenia i zniszczenia[2][3]. Jeszcze bardziej tragiczne były lata 1808-1809, kiedy to twierdza opierała się wojskomnapoleońskim w czasiewojny na Półwyspie Iberyjskim. Po kapitulacji w grudniu 1809 roku, miasto znajdowało się pod panowaniem francuskim do roku 1814. W tym czasie było stolicą utworzonego przez siły okupacyjne departamentu Ter[3][4][5].
Dziewiętnasty wiek to okres ponownego rozwoju Girony: w 1833 roku stała się ona stolicą prowincji o tej samej nazwie, dziesięć lat później liczba mieszkańców wzrosła do 8000 (do poziomu z okresu prosperity przed XVII wiekiem), a w 1857 powstała tutaj pierwsza fabryka w Katalonii. W roku 1886 w mieście zainstalowano pierwsze w kraju publiczne oświetlenie ulic[3].
W okresiehiszpańskiej wojny domowej z lat 1936–1939 Girona przez większość czasu pozostawała pod kontroląrepubliki. Wojskagenerała Franco zajęły ją pod sam koniec zmagań, na początku ostatniego roku wojny. Tuż przed jej zakończeniem miasto było świadkiem masowej ewakuacji niedobitków sił republikańskich do pobliskiej Francji[3][6].
Girona leży w północno-wschodniej części Katalonii i zarazem Hiszpanii, u podnóżaGór Katalońskich, około 60 km na południe odPirenejów i około 33 km na zachód od wybrzeżaMorza Śródziemnego. Od stolicy regionu –Barcelony – oddalona jest o około 80 kilometrów. Przez miasto płyną cztery rzeki:Ter,Oñar,Galligants iGüell.
Domy nad rzeką Onyar, katedra iPont EiffelBazylikaSant FeliuWnętrze Łaźni ArabskichPomnik obrońców Girony w latach 1808-1809 naPlaça de la Independència
Katedra NMP (Catedral de Santa María) – budowana od XI do XVIII stulecia, w większościgotycka, z elementami styluromańskiego ibarokową fasadą. Budowla posiada jedną nawę o największej rozpiętości na świecie, jeśli chodzi o architekturę gotyku i drugą w świecie chrześcijańskim pod względem wielkości pobazylice św. Piotra w Rzymie[8][9][10].
BazylikaSant Feliu - pierwszy kościół w tym miejscu powstał w czasach wczesnochrześcijańskich, obecna budowla posiada elementy stylu romańskiego, gotyckiego i barokowego, z przewagą tego drugiego. Wewnątrz znajduje się 8 nagrobków z czasów rzymskich i z początków chrześcijaństwa. Była pierwszą katedrą Girony[8][9][10].
KlasztorSant Pere de Galligants - romańska świątynia wybudowana przez zakonbenedyktynów w XII wieku. W budowli wyróżnia sięrozeta nad fasadą wejściową, dziedziniec zkrużgankami oraz ośmiokątna wieża dzwonnicza. Od roku 1857 siedziba Muzeum Archeologicznego[8][9][10].
KaplicaSant Nicolau - zbudowana w XII wieku obok cmentarza, romańska, jednonawowa z trzema kaplicami bocznymi. Na przełomie dziejów pełniła funkcje parafialne przy klasztorzeSant Pere de Galligants, obecnie wykorzystywana jako sala wystaw czasowych[8][9][10].
Kościół Najświętszego Serca (Iglesia del Sagrado Corazón) – zbudowany w 1886 roku w stylu neogotyckim. Pierwotnie zarządzany przezjezuitów, w 1951 roku przejęty przezdominikanów[10].
KlasztorSant Daniel - zlokalizowany poza ścisłym centrum historycznym w dolinie o tej samej nazwie, zbudowany przez benedyktynów. W budowli dominuje styl romański z elementami gotyku[8][9].
Domy nad rzeką Onyar (Casas de Onyar) – budowane od XVII wieku (przy czym większość powstała w XX stuleciu) na linii dawnych murów miejskich od strony rzeki. Ich kolorowe fasady stanowią jeden z najbardziej rozpoznawalnych kadrów miasta[8][9][10].
Łaźnie Arabskie (Banys Àrabs) – budynek z wieków XII-XIII w stylu romańskim (z elementami stylów późniejszych) stylizowany na architekturę arabską, pełnił funkcję łaźni do XV wieku. Od XVII wieku w rękach kapucynów, od 1929 własność publiczna[8][9][10].
Architektura secesyjna Girony - zespół budynków z początku XX wieku autorstwa katalońskich architektów, z których główna postać to Rafael Masó[8][10].
Stare miasto zostało otoczone murami już w czasach rzymskich. Fortyfikacje te były systematycznie rozbudowywane w wiekach późniejszych (m.in. w czasach Karolingów w wieku IX) oraz w stuleciach następnych. Są one udostępnione dla ruchu turystycznego i rozpościerają się nich jedne z bardziej znanych widoków miasta. Jednym z bardziej kluczowych elementów umocnień jestTorre Gironella - wieża z czasów rzymskich w strategicznym punkcieobwodu obronnego, zachowana do dziś w stanie ruiny. Ze względu na swoje rozmiary miała ona w czasach średniowiecznych status zamku. W czasach nowożytnych fortyfikacje Girony dostosowywane zostały do potrzeb współczesnego pola walki poprzez rozbudowę w systemiebastionowym, czego pozostałością są m.in. ruiny fortuMontjuïc, górującego nad miastem[8][9][10].
Barri Vell - stare miasto w obrębie średniowiecznych murów miejskich ze wszystkimi znaczącymi zabytkami, zlokalizowane na wschód od rzeki Onyar[10].
El Call - częśćBarri Vell w północnej jej części, u podnóża katedry - średniowieczna dzielnica żydowska[8][9][10].
Plaça de la Independència - plac wytyczony w XIX wieku w dzielnicyEl Mercadal po zachodniej stronie rzeki Onyar z budynkami w styluneoklasycystycznym. W jego centrum znajduje się pomnik upamiętniający heroiczną obronę Girony przed francuską inwazją w latach 1808–1809[8].
Rambla de la Llibertat - szeroka ulica wytyczona w XIII wieku wzdłuż rzeki Onyar jako centrum handlowe Girony, dzisiaj główny deptak miasta[8].
Mosty Girony - szereg przepraw przez rzekę Onyar łączących prawobrzeżne stare miasto (Barri Vell) z lewobrzeżnymEl Mercadal, z których cztery najważniejsze to:Pont d’Isabel II lubPont de Pedra (kamienna konstrukcja z 1856 roku wzniesiona w miejscu niszczejącego średniowiecznego mostuSant Francesc),Pont Eiffel znany też jakoPont de les Peixateries Velles (stalowa, gęsta, jednoprzęsłowa kratownica - dziełoGustawa Eiffel'a z 1876 roku),Pont de Sant Agustí iPont d’en Gómez (ostatnie dwa łączące przejścia wCasas de Onyar z dzielnicąEl Mercadal)[9].
Muzeum Historii Girony (Museu d'Història de Girona) – znajduje się w centrumBari Vell, w budynku dawnego klasztorukapucynów. Na przestrzeni czternastu sal wystawowych prezentowana jest historia miasta od czasów rzymskich do odzyskania demokracji w roku 1975. Założone w 1981 roku.
Muzeum Archeologiczne (Museu d'Arqueologia) – założone w roku 1846, jest jednym z najstarszych muzeów w Katalonii. Przedstawia eksponaty archeologiczne wykopane w różnych stanowiskach na terenie całej prowincji, a w szczególności w samej Gironie oraz wEmpúries. Prezentowane obiekty pochodzą z okresu odpaleolitu dośredniowiecza.
Muzeum Sztuki (Museu d'Art) – prezentuje dzieła sztuki od czasów prehistorycznych do współczesnych, ze szczególnie bogatymi eksponatami z okresu romańskiego i gotyckiego. Założone w 1976 roku, znajduje się w budynku dawnego pałacu biskupiego tuż obok katedry.
Muzeum-Skarbiec Katedry (Museu-Tresor de la Catedral) – przedstawia ekspozycję sztuki religijnej w postaci obrazów, rzeźby, ołtarzy, klejnotów i wyrobów złotniczych.
Muzeum Historii Żydów (Museu d'Història dels Jueus) – poświęcone historii Żydów zamieszkujących miasto od wieku XI, do czasu wypędzenia ich z Hiszpanii przez Królów Katolickich pod koniec XV stulecia. Zawiera kolekcję eksponatów kultury żydowskiej, z których wyróżniają się kamienne płyty nagrobne z cmentarza na wzgórzuMontjuïc.
Muzeum Kina (Museu del Cinema) – znajduje się w budynkuCasa de les Aigües w centrum dzielnicyMercadal. Założone w 1998 roku eksponuje obiekty związane z historią kina i telewizji od początków ich istnienia, a także rysunki, fotografie grafiki oraz kolekcję czasopism.
Muzeum (Casa Masó) – poświęcone znanemu katalońskiemu architektowi, który jest autorem projektów wielu budynków w Gironie z początku XX wieku.
Gironę od strony zachodniej mija autostrada AP-7 – Autostrada Śródziemnomorska (Autopista del Mediterráneo), która biegnie wzdłuż całego hiszpańskiego wybrzeża Morza Śródziemnego do granicy z Francją na północy. W mieście krzyżuje się także kilka dróg krajowych oraz o znaczeniu regionalnym, jak: C-65, C-66, N-II i N-141.
W mieście znajduje sięstacja kolejowa Girona[15][16]. Od stycznia 2013 roku zatrzymują się na niej pociągiAVE (Szybkiej Kolei Hiszpańskiej)[17]. Dworzec kolejowy oferuje bezpośrednie połączenia z innymi miastami Katalonii, a także z Madrytem oraz międzynarodowe zParyżem we Francji (te dwa ostatnie za pomocą szybkiej kolei)[16].
Przy stacji kolejowej znajduje się dworzec autobusowy z bogatą ofertą połączeń regionalnych (Katalonia, lotniskoGirona-Costa Brava, wybrzeżeCosta Brava) oraz międzynarodowych (Paryż,Tuluza,Marsylia,Rzym,Bolonia,Wenecja,Amsterdam,Praga,Bukareszt)[16].
W Gironie działa system rowerów miejskichGirocleta posiadający kilkanaście stanowisk skupionych wokół centralnej części miasta. Aby skorzystać z usługi konieczna jest rejestracja i wyrobienie karty abonamentowej[15][18].
Girona dysponuje własnym lotniskiem –Girona-Costa Brava – zlokalizowanym 13 km na południowy zachód od centrum w miejscowościVilobí d’Onyar. Jest ono obsługiwane głównie przeztanie linie lotnicze i stanowi drugi co do ważności port lotniczy w rejonie Barcelony[15][19][20]. Inne najbliższe lotniska toBarcelona-El Prat 114 km na południe od centrum orazPerpignan-Rivesaltes na południu Francji, w odległości 101 km na północ.
↑abHistoria Hiszpanii. Manuel Tuñón de Lara, Julio Valdeón Baruque, Antonio Domínguez Ortiz, przekład Szymon Jędrusiak. Kraków: TAiWPN UNIVERSITAS, 2012, s. 91-93, 390.ISBN 97883-242-1754-0.
↑Gregory Fremont-Barnes: Wojny napoleońskie. Kampania iberyjska. 1807–1814. przekład Natalia Łajszczak. Poznań: AmerCom SA, 2011, s. 45.ISBN 978-83-261-0907-2.
↑Frances Lannon: Wojna domowa w Hiszpanii. Fiasko demokratycznego eksperymentu. 1936–1939. przekład Michał Studniarek. Poznań: AmerCom SA, 2010, s. 9, 63.ISBN 978-83-261-0508-1.
.svg)