Gips − nazwa pochodzi odgr. gypsos (γύψος) (łac.gypsum) oznaczającego czynność gipsowania, a takżekredę lubcement. Nazwa ta obejmuje dwa pokrewne pojęcia:
Należy dominerałów pospolitych, szeroko rozpowszechnionych.Tworzyjednoskośne kryształy ogęstości 2,3−2,4 g/cm3,pokroju tabliczkowym, słupkowym lub igiełkowym. Niektóre z nich charakteryzują się podłużnym prążkowaniem. Często wytwarzazbliźniacenia szczególnie tzw.jaskółcze ogony. Odznacza się wyjątkową różnorodnością postaci (znanych około 70). Występuje wskupieniach zbitych, ziarnistych, grubokrystalicznych łuskowych, rozetowych, włóknistych i proszkowych. Jest plastyczny, miękki, nieco giętki, przezroczysty.Można go łatwo kroić, dobrze rozpuszcza się w gorącej wodzie. Często zawierainkluzje różnych minerałów, substancji bitumicznych lub węglistych. Może też zawierać wrostki ziarenkwarcu, tworząc„róże gipsowe” szczególnie na obszarach pustynnych. Niekiedy wykazujeluminescencję – żółtą lub zieloną[1].
Niemal monomineralnaskała osadowa, siarczanowa (chemiczna), zaliczana jest doewaporatów, tworząca się głównie wskutek odparowania wódsłonych jezior lubmórz, czasami też wskutekuwodnieniaanhydrytu. Jest biała, szara, żółtawa, kremowa, rzadziej różowa, brunatna, zielonawa lub czarna.Składa się głównie zminerału o tej samej nazwie, ale może zawierać:anhydryt (oraz inne minerały siarczanowe), minerały ilaste, węglany.Zazwyczaj tworzy warstwy, przeławicenia oraz soczewy wśródanhydrytów, skał solnych,margli,wapieni idolomitów.
Jest analogiczne do minerału – gipsu, przy czym niektóre z miejsc są istotne gospodarczo (w Polsce szczególniePonidzie, okoliceOpoczna,Sudety –Niwnice) dla pozyskania gipsu jako surowca, inne tylko pod względem mineralogicznym.
Kamień gipsowy stosowany w budownictwie przed użyciem należy wypalić w temperaturze 150−190 °C. Otrzymany produkt to przede wszystkim tzw. gips półwodny (CaSO4·0,5 H2O), resztę tworzą gips bezwodny –anhydryt (CaSO4) i zanieczyszczenia ze złoża. Produkt wypalania w zmielonej postaci to gips budowlany.Podczas wypalania następują reakcje zbliżone do poniższej, a podczas późniejszego wiązania wody reakcje odwrotne:
2(CaSO4·2H2O) → 2(CaSO4·0,5 H2O) + 3H2O↑
W zależności od zawartości składu i sposobu produkcji otrzymuje się różniące właściwościami odmiany gipsu, z których najczęściej spotyka się: gips budowlany (zwykły), gips szpachlowy (gips wolniej wiążący) i gips tynkarski.
W praktyce różnią się między sobą przede wszystkim czasem wiązania i stopniem zmielenia. Wiązanie gipsu polega na jego ponownym połączeniu się z wodą i przejściu w gips dwuwodny, przez co następuje jego częściowa rekrystalizacja i tym samym stwardnienie. Jakość wyrobu zależy od dokładności wymieszania z wodą (bez grudek i wtłoczonego powietrza) i ilości dodanej wody (woda niezwiązana chemicznie wyparowuje pozostawiając po sobie puste pory).
W praktyce określa się ilość potrzebnej wody i gips wsypuje się do odmierzonej jej ilości. Proces wiązania toreakcja egzotermiczna (ilość wydzielanego ciepła – ok. 30 kcal/kg), podczas której gips zwiększa swoją objętość o ok. 1%. Po zakończeniu wiązania następuje okres twardnienia. Gips uzyskuje pełną wytrzymałość po wyschnięciu. Jest materiałem chłonącym wilgoć i rozpuszczającym się w wodzie (2,4g/l). Pod wpływem wilgoci wytrzymałość mechaniczna gipsu spada, dlatego należy go stosować w miejscach suchych.
Najczęściej w budownictwie można się spotkać z użyciem do wykonania:
Gips występuje także wkamieniu kotłowym wkotłach parowych. W kotłach zasilanych wodą słoną wydziela się intensywnie powyżej temperatury ok. 120 °C, odpowiadającej ciśnieniu 0,175MPa. Kamień kotłowy z niego powstały jest bardzo trudny do usunięcia, przez co ciśnienie wkotłach okrętowych zasilanych wodą słoną (morską) nie może przekraczać 0,175 MPa.
Wyroby gipsowe w kontakcie zestalą powodują jej szybkąkorozję.
Bardzo dużą szkodliwość mają najmniejsze nawet domieszki gipsu w ceramice. Podczas wypalania wyrobów ceramicznych z gliny następuje przejście gipsu w anhydryt pod wpływem temperatury. Anhydryt chłonie wodę powoli, ale po kilku latach po wmurowaniu np. cegły w fundament w obecności wilgoci drobina anhydrytu przechodzi w gips, zwiększając swoją objętość na tyle, że rozsadza cegłę, doprowadzając do dalszej migracji wód i niszczenia budowli; nierzadko w cegłach gorszej jakości zaobserwować można luki po odłupanych fragmentach, a na dnie tych luk białe ziarna gipsu.
