Gatunek kluczowy[1], gatunek zwornikowy[2] – gatunek, niezbędny do prawidłowego funkcjonowania całegoekosystemu, warunkujący istnienie innych gatunków. Wpływ gatunku kluczowego na ekosystem jest większy niż można by oczekiwać, biorąc pod uwagę jego liczebność, gdyż nie musi byćgatunkiem dominującym[2]. Usunięcie gatunku kluczowego z ekosystemu powoduje jego znaczące przekształcenie, podczas gdy usunięcie gatunku dominującego może być zrekompensowane przez rozwój populacji gatunków subdominujących[1].
Koncepcję gatunku kluczowego (ang.keystone species) wprowadziłRobert T. Paine[1] na podstawie obserwacji ekosystemówstrefy międzypływowej zachodnich wybrzeżyAmeryki Północnej, gdzierozgwiazdaPisaster ochraceous jako drapieżnik kontroluje (nie eliminując) populacjęomułkaMytilus californianus. Po usunięciu rozgwiazdy, populacja omułka rozrasta się, wypierając inne osiadłe zwierzęta i glony i kompletnie zmieniając strukturę biocenozy. Innym podanym przez niego przykładem przebudowy biocenozy była ekspansjakorony cierniowej naWielkiej Rafie Koralowej po wytrzebieniu żerujących na niej ślimaków z rodzajuCharonia. Paine porównał populacjePisaster ochraceous iCharonia sp. dozwornika (klucza), który utrzymuje zwartośćłuku, a którego usunięcie prowadzi do runięcia budowli. Przywołane przez niego populacje kluczowe różnią się parametrami (P. ochraceous odżywia się zróżnicowanym pokarmem, a jego populacja była początkowo dość liczna, podczas gdyCharonia jest wyspecjalizowanym drapieżnikiem, a jego populacja była od początku nieliczna), ale odgrywają podobną rolę w kształtowaniu struktury ekosystemu[3].
Przykładem gatunku kluczowych przypuszczalnie jesthomar amerykański u wybrzeży wschodniejKanady, po którego wyeksploatowaniu wzrosła liczbajeżowców, co z kolei spowodowało zanik częścilasów wodorostów[1]. Podobnie stało się na zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych po przetrzebieniuwydry morskiej[2].Słoń afrykański jest gatunkiem kluczowymsawanny, gdyż zjadając i niszcząc krzewy i drzewa przyczynia się do wzrostu udziału traw[1].