Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:inne znaczenia.| miasto wgminie miejsko-wiejskiej | |||||
.jpg) Ulica Kozienicka | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Gmina | |||||
| Prawa miejskie | 1445–1870, od 2024 | ||||
| Burmistrz | Hubert Czubaj | ||||
| Powierzchnia | 5,96[1] km² | ||||
| Populacja (01.01.2024) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
| Strefa numeracyjna | 48 | ||||
| Kod pocztowy | 26-903[2] | ||||
| Tablice rejestracyjne | WKZ | ||||
Położenie na mapie gminy Głowaczów  | |||||
Położenie na mapie Polski  | |||||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |||||
Położenie na mapie powiatu kozienickiego  | |||||
 51°37′23″N 21°19′04″E/51,623056 21,317778[3] | |||||
| TERC (TERYT) | 1407024 | ||||
| SIMC | 0619366[4] | ||||
Urząd miejski Rynek 3526-903 Głowaczów | |||||
| |||||
| Strona internetowa | |||||
Głowaczów –miasto wPolsce, położone wwojewództwie mazowieckim, wpowiecie kozienickim, wmiejsko-wiejskiejgminie Głowaczów[4][5]. Jest siedzibągminy oraz parafiiśw. Wawrzyńca[6].
Głowaczów znajduje się naMazowszu na terenie historycznegoZapilicza. Uzyskałlokację miejską od założenia w 1445[7][8]. Zostałpozbawiony praw miejskich 13 stycznia 1870 i włączony dogminy Lipa wpowiecie kozienickim, którą przekształcono wgminę Mariampol[9]. W latach 1870–1954 siedziba wiejskiej gminy Mariampol, 1954–1972gromady Głowaczów[10], a od 1973 nowejgminy Głowaczów[11].W latach 1975–1998 należał dowojewództwa radomskiego. 1 stycznia 2024odzyskał status miasta[12].
Według danychGUS z 1 stycznia 2024 miasto liczyło 826 mieszkańców, będąc trzecim najsłabiej zaludnionymmiastem w województwie[1].
Miejscowość leży nad rzekąRadomką[7][13] na trasie międzyWarką aKozienicami, otoczonaPuszczą Kozienicką iPuszczą Stromecką. Krzyżuje się tudroga krajowa nr 48 z drogą wojewódzką730. Przez Głowaczów przebiega pieszy
szlak im. Witaliusza Demczuka. Głowaczewo położone było w drugiej połowie XVI w. w powiecie wareckimziemi czerskiejwojewództwa mazowieckiego[14].
Na początku XX w. prowadzone były prace archeologiczne m.in. „Na Trawce” koło młyna, które ujawniły pozostałości po pogańskim cmentarzysku (kultura Przeworska) z I i II w. p.n.e.
Miasto Głowaczów zostało założone w 1445 przezSędziwoja Głowacza Leżeńskiego[7]herbu Nałęcz, na gruntach wsiLeżenice, za zezwoleniem księcia mazowieckiego Bolesława, naprawie chełmińskim. Wraz z miastem powstał kościół i parafia rzymskokatolicka[15]. Głowaczów był ośrodkiem garncarstwa, w którym wytwarzane były przede wszystkim siwaki[16]. Mieszkańcy zajmowali się również handlem i tkactwem[7].
Kolejnymi dziedzicami Głowaczowa byliLeżeńscy,Wieszczyńscy iBoscy[7] herbuJasieńczyk wraz z rodzinąOstrorogów[17][18].
W 1576 w Głowaczowie przebywał królStefan Batory, który zatrzymał się w mieście jadąc doRadomia, by potwierdzić przywileje dla szlachty[19].
Głowaczów utraciłprawa miejskie w 1869[20] i został przyłączony dogminy Lipa[21].
W drugiej połowie XVII w. w Głowaczowie zaczęli osiedlać sięŻydzi[22], a w następnym stuleciu powstała samodzielnagmina wyznaniowa[23]. W 1827 w 64 domach mieszkało 490 ludzi, w 1861 w 98 domach 3934 (z czego 396 Żydów), zaś pod koniec tamtego stulecia w 121 domach 1424 mieszkańców[potrzebny przypis]. Wbitwie pod Lipą koło Głowaczowa 15 lutego 1864 poniósł klęskę oddział powstańczy „Dzieci Warszawy” pod dowództwem por.Pawła Gąsowskiego[24]. W 1899 powstałasynagoga, wcześniej istniał już żydowskicmentarz[potrzebny przypis]. W 1921 było 2271 mieszkańców[25].
We wrześniu 1939 toczyły się tu walki oddziałów osłaniających wycofującą się zaWisłęArmię „Prusy”. 10 września 1939 odbyła siębitwa o Głowaczów, w której walczyła13 Kresowa Dywizja Piechoty wspomagana przez1 Batalion Czołgów Lekkich[26]. Podczas bitwy zniszczono przynajmniej dwa niemieckie czołgi, a w rezultacie walk Niemcy wycofali się zaRadomkę[26][27]. Głowaczów został poważnie zniszczony podczas kampanii wrześniowej[28].
Pewną liczbę Żydów z Głowaczowa wywieziono do obozów pracy wdystrykcie lubelskim w 1940[29]. Wiosną 1940 mieszkańcy Głowaczowa, a więc i Żydzi, zostali wysiedleni w związku z budową poligonu lotniczego w okolicy. Żydów przeniesiono na nieużytki międzyJasieńcem aMariampolem, gdzie żyli w prowizorycznych budach z dykty, blachy itp.[30] Rozlokowanie przesiedleńców odbyło się przy udziale i wedle wskazań Naczelnej Rady Starszych z Radomia[31]. W drugiej połowie sierpnia 1942 Żydów z Głowaczowa przeniesiono dogetta wKozienicach[32], skąd zostali później wywiezieni doTreblinki, gdzie ich wymordowano[potrzebny przypis].
W sierpniu 1944 podczas walk naprzyczółku warecko-magnuszewskim miały miejsce ciężkie walki najpierw w dniach 9–16 sierpnia kilka kilometrów na północ od Głowaczowa znane jakobitwa pod Studziankami. Następnie w dniach 19–22 sierpnia odbyła się równie ciężka bitwa o Głowaczów. Najpierw oddziały Armii Czerwonej pod dowództwem marszałka Czujkowa w ramach planowanej szerszej operacji zdobyły miasto, które następnie zostało odbite przez Wehrmacht[33]. Wygranie przez Niemców bitwy o Głowaczów zatrzymało planowaną sowiecką ofensywę na Radom[33]. Następnie front zatrzymał się na tym odcinku do stycznia 1945. W wyniku działań wojennych w sierpniu 1944 miasto zostało prawie całkowicie zniszczone.
W 1949 została utworzonagmina Głowaczów z siedzibą w Głowaczowie[34]. Wcześniej Głowaczów był siedzibągminy Mariampol[35][36].
Od 1390 wLeżenicach istniał pierwotny drewnianykościół wraz z parafią, wybudowany staraniemJana Głowacza Leżeńskiego. W 1445, gdy powstałomiasto, powstała jako drugaparafia Głowaczów oraz kościół pw.św. Wawrzyńca.Parafia Leżenice przetrwała do 1621 wdekanacie zwoleńskim. Obydwa kościoły zostały zniszczone przez Szwedów. W 1675 został wybudowany nowy kościół, ufundowany przezbiskupaTomasza Leżeńskiego. Świątynia ta przetrwała do 1944, kiedy została wysadzona przezNiemców[37].
Obecny kościół został wybudowany w latach 1956–1966 według projektuWładysława Pieńkowskiego. Świątynia jest przejawem szukania stylu narodowego warchitekturze. Budowniczym kościoła był ks.Stanisław Sikorski[37].
Obecnycmentarz parafialny w Głowaczowie pochodzi z pierwszej połowy XIX w.[38].
Parafia św. Wawrzyńca jest siedzibądekanatu głowaczowskiego, należącego dodiecezji radomskiej[39].
Dorejestru zabytków nieruchomych wpisany jest parafialnycmentarz rzymskokatolicki (najstarsza część, z nagrobkami) z pierwszej połowy XIX, nr rej.: A-1243 z 6.05.2014[40].
Dokumenty wymieniają szkołę elementarną działającą w Głowaczowie w 1827[46]. Obecnie na terenie Głowaczowa działają[47]:
Wcześniej istniało Publiczne Gimnazjum w Głowaczowie im.Jana Pawła II.
Na terenie Głowaczowa działają[48]:
Z tym tematem związana jest kategoria:Ludzie związani z Głowaczowem.| Miasto | |
|---|---|
| Wsie |
|
| Osady leśne | |
| Części wsi |
|
| Przysiółek wsi |
|
Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
|
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
