Republika Francuska jest unitarnym państwem demokratycznym, w którym ważną rolę odgrywa prezydent. Jest również piątym spośród najlepiej rozwiniętych krajów świata i dziewiątym w rankingu warunków życia. Najważniejsze ideały Francji sformułowane zostały wDeklaracji Praw Człowieka i Obywatela i w występującym na drukach urzędowych i monetach haślerewolucji francuskiejliberté, égalité, fraternité („wolność, równość, braterstwo”). Kraj należy do grona założycieliUnii Europejskiej. Ma największą powierzchnię spośród państw Wspólnoty. Francja jest także członkiem założycielemOrganizacji Narodów Zjednoczonych oraz wchodzi w skład m.in.Frankofonii,G7 orazUnii Łacińskiej. Jest stałym członkiemRady Bezpieczeństwa ONZ, w której posiada prawo weta, a także grupyG20[4].
Francja ze względu na swoją liczbę ludności, potencjał gospodarczy, pozycję w Europie, wpływy w dawnych koloniach, silną armię (czwarty poRosji,USA iChRL arsenał nuklearny), uchodzi za jedno znajpotężniejszych państw świata.
Francja jest krajem leżącym w większości wEuropie Zachodniej, jednak posiadającymterytoria zależne idepartamenty zamorskie na innychkontynentach. Powierzchnia metropolitarnej części Francji to 551,5 tys. km², wskutek czego zajmuje48. miejsce na świecie pod względem wielkości powierzchni, natomiast powierzchnia wraz z terytoriami zależnymi i departamentami zamorskimi wynosi 643 801 km².
Francja widziana z kosmosu
Całkowitagranicalądowa Francji to 2 892,4 km, w tym:
Francja jest w większości krajemnizinnym – ponad połowa jej powierzchni leży na wysokości poniżej 200 mn.p.m. Głównymi obszarami nizinnymi są: na północnym wschodzieNizina Flandryjska z licznymi bagnami będąca częściąNiziny Środkowoeuropejskiej, na północy równinnyBasen Paryski iBasen Akwitański na południowym zachodzie. Na północnym zachodzie, na obszarzeBretanii iNormandii, rozciąga się staryMasyw Armorykański z wysokościami do 417 m n.p.m., wykształcony worogenezie hercyńskiej. W południowo-środkowej części położony jestMasyw Centralny, wykształcony również w orogenezie hercyńskiej, owyżynno-górzystej rzeźbie terenu, podzielony na mniejsze masywy zrębowe ikotliny. Charakterystyczną cechą tego pasma jest występowanie wielustożkówwygasłych wulkanów. Najwyższy z nich toPuy de Sancy (1885 m n.p.m.). Masyw Centralny opada stromo do dolinyRodanu oraz łagodnie, przez wyżynęLimousin, do Basenu Akwitańskiego. Hercyńskimi przedłużeniami Masywu Centralnego są: na północnym wschodzieArdeny, a na wschodzieWogezy. Wzdłuż granicy zWłochami,Szwajcarią,Hiszpanią iAndorą wznoszą się stosunkowo młodegóry fałdowe: na południowym wschodzieAlpy z najwyższym szczytem Francji i jednocześnie całejEuropy –Mont Blanc (4807 m n.p.m.) oraz zbudowane zfliszuPrealpy, a takżewapienne góryJura będące północnym przedłużeniem Alp (najwyższy punkt:Crêt de la Neige – 1723 m n.p.m.), z kolei na południowym zachodziePireneje z najwyższym szczytem na terenie Francji –Vignemale (3298 m n.p.m.).
Na północy kraju wilgotny klimat umiarkowany (chłodne lata, dość ciepłe zimy). Wiosna to najlepsza pora na zwiedzanieParyża, trzeba być jednak przygotowanym na deszcze. Jesienią ranki bywają raczej zimne i nieprzyjemne, ale przed południem się wypogadza.
Na południu lata są suche, a temperatura często przekracza 30 °C. Sporadycznie występują silne burze i grad. Zimy są łagodne (temperatury nawybrzeżuMorza Śródziemnego rzadko spadają poniżej 10 °C) i często deszczowe. Jeszcze więcej opadów można się spodziewać wiosną.
Wiele obszarów Francji ma odrębnymikroklimat. UtrapieniemPołudnia stał się porywisty, chłodnymistral. Wiatr ten wieje głównie zimą i wiosną, przynosząc słoneczną pogodę i jasne, bezchmurne niebo.
Granice współczesnej Francji pokrywają się mniej więcej z granicami starożytnejGalii, która była zamieszkana przezceltyckichGalów. Galowie zostali podbici przezRzymian w I wieku p.n.e. Ostatecznie Galowie przejęli kulturę oraz mowę najeźdźców. Podobnie było zchrześcijaństwem, które zostało przyjęte na tych terenach w II wieku n.e. i III wieku n.e.
W IV wieku n.e.germańskie plemiona, głównieFrankowie (od których to pochodzi starożytna nazwa „Francie”), przekroczyłyRen i zajęły Galię. Współczesna nazwa „France” pochodzi od nazwyfeudalnych dóbrkrólów Francji z dynastiiKapetyngów wokół Paryża. Jako samodzielne państwo Francja istnieje od 843 wraz z podziałemimperiumkarolińskiego na części wschodnią, centralną i zachodnią. Zachodnia część w przybliżeniu odpowiadała terytorium współczesnej Francji.
Potomkowie Karola Wielkiego rządzili we Francji aż do 20 sierpnia 987, kiedy toHugo Kapet został koronowany na króla Francji. Jego potomkowie z dynastii Kapetyngów,Walezjuszów orazBurbonów stopniowo zjednoczyli kraj w wyniku serii wojen oraz dynastycznego dziedziczenia tronu. Od czasówFilipa II Augusta państwo nazywane jest oficjalnie Francją (dotychczas znane jako Królestwo Franków). Szczyt rozwojumonarchia francuska osiągnęła w XVII wieku pod rządamiLudwika XIV. W tym czasie Francja miała ogromny wpływ na europejską politykę, gospodarkę i kulturę, stając się wówczas najludniejszym krajem w Europie.
Francja była monarchią do 1792, kiedy to w wynikurewolucji francuskiej została utworzonaI Republika Francuska.Napoleon Bonaparte przejął kontrolę w republice w 1799 przyjmując tytułI Konsula. W maju 1804 roku Francja została proklamowanacesarstwem. W wyniku kilku wojen jego armie podbiły wiele krajów, ustanawiając w nich władców wywodzących się z rodziny Bonaparte. W następstwie upadku Napoleona w 1815 we Francji została przywrócona monarchia. W 1830 w wyniku tzw.rewolucji lipcowej powstała konstytucyjnaMonarchia Lipcowa, zastąpiona w 1848 przezII Republikę. Krótki okres tej formy rządów zakończył się w 1852, kiedy toLudwik Napoleon (Napoleon III) ogłosił powstanieII cesarstwa. Ludwik Napoleon został obalony w wynikuwojny francusko-pruskiej w 1870 i cesarstwo zostało zastąpione przezIII republikę.
W XX w. zaznaczał się powolny schyłek imperialnej pozycji Francji. WI wojnie światowej Francja była jeszcze aktywnym i znaczącym elementem koalicji zwycięzców. Dekretem 11 marca 1922 papieżPius XI ustanowił patronki Francji:Najświętszą Marię Pannę Wniebowziętą jako pierwszorzędną, a św.Joannę d’Arc jako drugorzędną[11].II wojna światowa jednak okazała się militarną klęską. Zajęcie i okupowanie kraju przez wojska niemieckie, kolaboracja z Niemcami były początkami zmierzchu roli Francji w świecie, chociaż nadal Francja zachowuje znaczącą pozycję w Europie. Bardzo niekorzystnie odbiło się to również na francuskiej gospodarce, liczebności populacji oraz w efekcie przyczyniło się do straty pozycji państwa dominującego w świecie.IV Republika została ustanowiona po II wojnie światowej, aby ostatecznie w 1958 ulec przekształceniu w obecną półprezydenckąV Republikę.
9% terytorium Francji jest zurbanizowane, 52% wykorzystywane rolniczo, na pozostałych 39% dominują krajobrazy naturalne. Corocznie 82 tys. hektarów zmienia przeznaczenie z użytku rolniczego pod zabudowę miejską. W ciągu 50 lat (między 1960 i 2010) grunty rolnicze zmniejszyły się o 20% z 36 mlnha do 28 mln ha[14].
Językiem urzędowym we Francji jestfrancuski, posługuje się nim znaczna większość mieszkańców tego kraju, jednak poza nim istnieje wielejęzyków regionalnych:
We Francji obowiązujesystem prawatypu kontynentalnego. Prawo francuskie, obokprawa niemieckiego, jest najbardziej wpływowym systemem prawnym Europy kontynentalnej. FrancuskiKodeks Napoleona z 1804 r. stał się modelową regulacją cywilnoprawną w XIX w. Rozprzestrzenił się początkowo wraz z podbojami napoleońskimi. Stał się również wzorem dla wielu kodeksów cywilnych krajów południowoamerykańskich, blisko- i dalekowschodnich, oraz północnoafrykańskich[18].
Francja, jej częśćmetropolitalna dzieli się obecnie na 13regionów, 96departamentów oraz ok. 36 300 gmin. Ponadto wyróżnia się departamenty i terytoria zamorskie oraz zamorskie zbiorowości terytorialne. Więcej informacji na temat jednostek podziału administracyjnego wraz z danymi statystycznymi znajduje się w artykule:Regiony i departamenty Francji.
Regiony Francji w 2016 roku (na ilustracji są użyte dla niektórych regionów nazwy tymczasowe)
Obecny podział na departamenty został wprowadzony w 1789 – podczasrewolucji francuskiej. Stworzono wówczasdepartamenty jako jednostki terytorialne na tyle małe, aby było możliwe w ciągu jednego dnia dotarcie na koniu z najdalszego krańcadepartamentu do siedziby władz departamentu, załatwienie sprawy w administracji i powrót do miejsca zamieszkania. Podział na departamenty został skonstruowany w oderwaniu od wcześniej istniejącego podziału naprowincje również po to, aby zniszczyć poprzednie struktury władzy.
PoII wojnie światowej okazało się, żedepartamenty są zbyt słabegospodarczo i wymuszają nadmierną centralizację władzy publicznej. Dlatego w latach 70. XX wieku stworzono dodatkowy szczebel administracji, tzw.regions des programmes, składające się z kilkudepartamentów. Ich zadaniem była koordynacja polityki regionalnej. Na początku lat 80. XX wieku rozpoczęto proces decentralizacji administracji publicznej i m.in. w 1982 powołano samorząd terytorialny na szczeblu regionów oraz departamentów wyposażony w szerokie kompetencje.
Gminy są podstawowymi jednostkami samorządu terytorialnego we Francji (jednostki stopnia podstawowego). Większość z nich wywodzi się jeszcze z czasów rzymskich, zaś nieliczne powstały później niż wśredniowieczu. Obecnie istnieje ok. 36 300 gmin, a ich liczba ulega nieznacznym wahaniom w ciągu wielu lat. Typowa francuska gmina jest mała – ok. 22 500 gmin liczy co najwyżej 500 mieszkańców, a ok. 200 gmin ma nie więcej niż 100 mieszkańców. Zdarzają się również gminy mniejsze. Z drugiej strony, w związku z przyznaniem wszystkimmiastom takiego samego statusu w strukturze terytorialnej państwa, 40 gmin liczy ponad 100 000 mieszkańców. Dopiero ustawa z 1971 r. nadała szczególny status trzem największym miastom:Paryżowi,Marsylii iLyonowi (miasta te są podzielone na dzielnice).
Współpraca Francji z Chinami jest bardzo ważna z wielu przyczyn. Są to względy gospodarcze, technologiczne, a także strategiczne. W 2019 roku francusko-chińskie obroty handlowe wyniosły ponad 73 mld euro. W marcu 2019 roku podpisano między państwami 15 kontraktów, których suma wyniosła około 40 mld euro. Chiny w ramach tych kontraktów zamówiły Francji 300 samolotów Airbusa i budowę farmy wiatrowej[4].
Francja od dawna funkcjonuje w Chinach na wielu płaszczyznach: rolniczo-spożywczym, transportowym, przemysłowym, urbanistycznym, a także usługach detalicznych i finansowych. W Chinach znajduje się aż 1100 francuskich firm. Inwestycje chińskie we Francji obejmują ponad 700 filii.
W listopadzie 2019 roku prezydent FrancjiEmmanuel Macron i przewodniczący Chińskiej Republiki LudowejXi Jinping podpisali porozumienie, na mocy którego zadeklarowano chęć rozwoju porozumienia między Francją a Chinami. Dla Chin współpraca z Francją byłaby lukratywny przede wszystkim ze względu na pomoc w przyspieszeniu transformacji ekologicznej z pomocą francuskiej technologii[19].
Stosunki francusko-chińskie uległy zmianie w czasie pandemii COVID-19, w tym okresie zaczęto spostrzegać coraz więcej negatywnych stron w związku z współpracą z Chinami. Głównie przyczyniło się do tego zatajanie informacji o epidemii przez Chiny. Trzeba jednak dodać, że Chiny w 2020 roku były głównym partnerem handlowymUnii Europejskiej. Ich pozycja finansowa i gospodarcza zapewnia intensyfikację współpracy pomimo chwilowego pogorszenia porozumienia z Francją[20].
Francja jest członkiemNATO od 1949 roku. W latach 1966–2009 Francja nie uczestniczyła w wojskowych strukturach paktu[24].
Wojska francuskie stacjonują w wielu krajach świata, głównie w Afryce. Cztery największe francuskie stałe garnizony poza Francją znajdują się na kontynencie afrykańskim. Największy zlokalizowany jest wDżibuti (w tym jednostka zamorskaLegii Cudzoziemskiej), pozostałe na wyspieReunion na Oceanie Indyjskim, wSenegalu iGabonie w Afryce Zachodniej. Francuskie wojska stacjonują również wWybrzeżu Kości Słoniowej, wCzadzie oraz wRepublice Afryki Środkowej. Ponadto wGujanie Francuskiej (Ameryka Płd.), w Dżibuti, na wyspieMajotta (Ocean Indyjski) i w archipelagu wysp Mururoa wPolinezji Francuskiej na Pacyfiku znajdują się jednostki zamorskie Legii Cudzoziemskiej.
Francuska gospodarka oparta jest na dominującym sektorze prywatnym (prawie 2,5 mln zarejestrowanych przedsiębiorstw) połączonym ze znaczną (choć zmniejszającą się) ingerencją państwa w gospodarkę (zob.interwencjonizm) i sektorem publicznym. Rząd posiada znaczny wpływ na kluczowe segmenty gospodarki, szczególnie infrastrukturę, posiada większościowe udziały w przedsiębiorstwach kolejowych, lotniczych, energetycznych oraz telekomunikacyjnych. Od roku 1990 rząd stopniowo pozbywał się udziałów w przedsiębiorstwach. Obecnie następuje powolna prywatyzacjaFrance Télécom iAir France, jak również firm ubezpieczeniowych, banków i firm zbrojeniowych.
WedługOECD, Francja była w roku 2004 piątymeksporterem i czwartymimporterem dóbr przemysłowych. W roku 2003 Francja była drugim pod względem skali beneficjentem inwestycji zagranicznych spośród krajów OECD, z 47 mld dol. bezpośrednich inwestycji, wyprzedzana jedynie przezLuksemburg (w którym inwestycje bezpośrednie wynikały głównie z transferów środków pieniężnych do banków w tym kraju) i wyprzedzając Stany Zjednoczone (39,9 mld). W tym samym roku francuskie przedsiębiorstwa zainwestowały za granicą 57,3 mld dol., co stanowi drugi wynik wśród krajów OECD, po Stanach Zjednoczonych (173,8 mld) i przed Wielką Brytanią (55,3 mld) oraz Japonią (28,8 mld).
Według publikacjiOECD in Figures, Francja zajmuje pierwsze miejsce wśród krajów G8 pod względemwydajności pracy (mierzonej jako stosunek PKB per capita do liczby przepracowanych godzin)[26].W roku 2004 PKB na przepracowaną godzinę wynosił 47,7 dol. (USA – 46,3; Niemcy 42,1; Wielka Brytania 39,6; Japonia 32.5)[27].
Pomimo wyższej niż w Stanach Zjednoczonych wydajności pracy, francuski PKB na mieszkańca jest znacznie niższy (ok. 30%) od amerykańskiego i jest porównywalny do innych krajów europejskich. Jest to spowodowane znacznie mniejszą niż w USA częścią populacji czynnej zawodowo.Wśród krajów OECD Francja ma jeden z najniższych odsetków ludności w wieku 15–64 lat czynnej zawodowo. W roku 2004 pracowało 68,8% Francuzów w wieku 15 – 64 lat (Japonia 80%, Wielka Brytania 78,9%, USA 77,2%, Niemcy 71,0%)[28].Zjawisko to jest wynikiem blisko trzydziestoletniego masowegobezrobocia we Francji, które doprowadziło do trzech problemów: ok. 8% aktywnej zawodowo populacji pozostaje bez pracy, absolwenci odwlekają wejście na rynek pracy tak długo, jak to możliwe, oraz powroty pracowników, którzy odeszli na przedwczesneemerytury.
Francja posiada znaczny przemysł lotniczy, na czele z europejskim konsorcjumAirbus. Jest też jedynym krajem w Europie (opróczRosji) posiadającym własnykosmodrom. Jest również najbardziej niezależnym energetycznie krajem zachodu dzięki wielkim inwestycjom w energetykę nuklearną[29], co powoduje również, że emituje najmniej gazów cieplarnianych spośród krajów G8. Elektrownie atomowe zapewniały 86,9% energii elektrycznej w roku 2005[30]. Francja przyjęła i realizuje program obniżenia udziału energetyki jądrowej w produkcji energii elektrycznej z poziomu 75% (2014 r.) do 50% w 2025 r., dzięki podnoszeniuefektywności energetycznej oraz rozwojowiodnawialnych źródeł energii[31].
Duże obszary żyznej ziemi, zastosowanie nowoczesnych technologii oraz dopłaty z UE, przyczyniły się do uczynienia z Francji drugiego pod względem skali producenta i eksportera żywności. Głównymi towarami eksportowymi są zboża, drób, przetwory mleczne, wieprzowina i wołowina oraz słynne francuskie wina. Dopłaty z Unii Europejskiej do francuskiego rolnictwa wynoszą prawie 14 mld dol. Przeciętny areał gospodarstwa rolnego we Francji wynosi 55 hektarów.
Od zakończenia II wojny światowej rząd czynił wiele wysiłków w celu integracji z Niemcami, zarówno politycznej, jak i gospodarczej. Dziś te dwa kraje tworzą tzw.twardy rdzeń krajów promujących ściślejszą integrację krajów Unii Europejskiej.
W 2012 roku parlament Francji uchwalił symboliczny podatek w wysokości 75 proc. od najwyższych dochodów (zapowiadany w kampanii wyborczej przez byłego prezydenta Francji François Hollande’a.). Ma obowiązywać przez dwa lata. W planach zapłaci go ok. 1500 osób i do budżetu wpłynie ~840 mln PLN rocznie. Jest to o tyle istotne, że wywołało dyskusje w mediach (w wielu krajach) nad sensem i zyskiem z takiego podatku. Samo opuszczenie Francji mimo dotychczasowego opłacania podatku dochodowego tam zapowiedziało/dokonało wielu znanych m.in. najlepiej opłacany aktor we FrancjiGérard Depardieu. „Ucieczka” przed tym podatkiem nie nastąpiła do wyłącznie tzw. „rajów podatkowych” (jak np. Hongkong, Belize, Man, Cypr, Szwajcaria), ale do krajów ze stosunkowo wysokimi podatkami na poziomie nawet podobnym do poprzednich we Francji (np. Belgia)[32]. Sam podatek, na kilka dni przed wprowadzeniem, Francuski Trybunał Konstytucyjny unieważnił jako niesprawiedliwy[33].
W 2015 roku Francja była najchętniej odwiedzanym państwem na świecie; kraj ten odwiedziło 84,452 mln turystów (0,9% więcej niż w roku poprzednim). Pod względem przychodów z turystyki, w 2015 Francja zajęła czwarte miejsce na świecie z wynikiem 45,920 mlddolarów[34]. Osoby pozostające poniżej 24 godzin na terytorium kraju (np. mieszkańcy Europy północnej podróżujący na urlopy doWłoch czy Hiszpanii) nie są uwzględnione w tej statystyce. Na terytorium Francji znajduje się wiele miast o wysokiej wartości kulturalnej, na czele z Paryżem, a także licznychplaż,kurortów nadmorskich, ośrodków sportów zimowych oraz regionów wiejskich o wysokich walorach krajobrazowych. Poza tradycyjną turystyką Francja przyciąga również pielgrzymów doLourdes, sanktuarium odwiedzanego rocznie przez kilka milionów osób.
Francja posiada 42 obiekty wpisane nalistę światowego dziedzictwa UNESCO (w tym 1 na Nowej Kaledonii i 1 na Reunionie) – jest to w rankingu drugie miejsce na świecie po Włoszech.
Całkowita długość sieci drogowej we Francji wynosi 893 300 km, w całości posiadających nawierzchnięasfaltową. Długośćautostrad idróg ekspresowych wynosi ok. 12 000 km.
Transport samochodowy jest podstawą transportu we Francji, zarówno pasażerskiego (86,2% ogólnejpracy przewozowej w 2004), jak i towarowego (80,5% ogólnej pracy przewozowej w 2005).
Rynek nowychsamochodów osobowych jest opanowany przez krajowych producentów. W 2003 roku największy udział w sprzedaży miały samochodyRenault (27%),Peugeot (20,1%) iCitroën (13,5%). Najpopularniejszym rodzajem napędu samochodów pozostajesilnik Diesla (ok. 70% samochodów sprzedanych w 2004 r.).
Całkowita długośćsieci kolejowej we Francji wynosi 31 939 km (w tym 31 840 km eksploatowanych przez państwowe przedsiębiorstwoSNCF) i zarządzanych przezRFF. Zelektryfikowana jest blisko połowa sieci kolejowej (14 176 km), 12 132 km linii posiada dwa lub więcejtorów.Szczególną cechą francuskiej sieci kolejowej jest występowanie dwóch różnych systemów zasilania energią elektryczną: napięcie stałe 1,5 kV występuje głównie na liniach na południu kraju (elektryfikowanych jako pierwsze); napięcie przemienne 25 kV o częstotliwości 50 Hz występuje na liniach na północy kraju oraz na wszystkichliniach dużej prędkości. Ruch pociągów jest lewostronny z wyjątkiem obszarów na zachodzie kraju.
Transport kolejowy odgrywa we Francji niewielką rolę. Udział kolei w ogólnej pracy przewozowej wynosi 8,6% w przewozie pasażerów (2002) oraz 16% w przewozie towarów.
Połączenia pasażerskie między Paryżem a największymi miastami kraju są obsługiwane przez pociągiTGV, osiągające prędkości maksymalne rzędu 300 km/h i handlowe powyżej 200 km/h. W chwili obecnej pociągi TGV łączą Paryż z ośrodkami leżącymi na czterech kierunkach: północnym, zachodnim, południowo-zachodnim i południowo-wschodnim. W 2007 r. ukończono budowęlinii dużych prędkości łączącej Paryż ze wschodnią częścią kraju. Niewielki odsetek pasażerów podróżuje pociągami TGV między największymi miastami kraju, na kierunkach pokrywających się z połączeniami do Paryża (głównie na osiMarsylia –Lyon –Lille).
Regionalny transport kolejowy pozostaje w gestiiregionów, które zlecają prowadzenie przewozów przedsiębiorstwuSNCF pod markąTER. Rentowność tych przewozów oscyluje wokół 30%, co pociąga za sobą dużedotacje ze strony władz regionalnych. W ostatnich latach poczyniły one również duże wydatki związane z wymianątaboru i zwiększeniem częstotliwości kursowania pociągów.
W wielu miastach takich, jak np.Paryż,Nicea,Lille czyGrenoble, mocno rozwinęła się sieć tramwajowa. W wielu miastach jest ona obecna od niedawna, ponieważ linie były likwidowane i przywracane, będąc tańsze w utrzymaniu niżmetro.
Transport lotniczy jest dość rozwiniętą dziedziną gospodarki we Francji. Główną francuską linią lotniczą jestAir France. WTuluzie znajduje się fabrykaAirbus. Najważniejsze lotniska we Francji to: Paryż Charles de Gaulle i Orly, Lyon Saint Exupéry, Nicea Côte d’Azur oraz Marsylia Provence.
Francja ma też bardzo bogate tradycje komiksowe, komiks jest dziedziną sztuki cieszącą się we Francji ogromnym szacunkiem i poważaniem. Jednym z najpopularniejszych komiksowych bohaterów świata jestAsteriks, często traktowany jako swoista wizytówka współczesnej francuskiej kultury.
Francja (obok Włoch i Hiszpanii) jest kolebką europejskiej muzyki artystycznej. Już w czasach Karola Wielkiego rozwijała się muzyka świecka (Chansons de geste) i religijna (wCluny i innych klasztorach). W średniowiecznych klasztorach rozwijał się chorał, ale także muzyka nie służąca liturgii. Na dworach rozkwitała sztuka trubadurów i truwerów (najważniejszy –Adam de la Halle). Od IX w. na terenach dzisiejszej Francji rozwinęła się muzyka wielogłosowa; w pocz. XII w. klasztorze St. Martial wLimoges, pod koniec XII w. w Paryżu (Notre Dame). Tam też zanotowano imiona dwóch pierwszych, znanych dziś historykom muzyki kompozytorów:Leoninus iPerotinus. Francja stała się wtedy centrum nowej muzyki w Europie, a najważniejsze tego przejawy toRoman de Fauvel z muzykąPhilippe’a de Vitry (1 poł. XIV w.) i twórczośćGuillaume’a de Machaut.
W XV w. muzyka rozwijała się przede wszystkim na dworze książąt burgundzkich (tzw.szkoła burgundzka i flamandzka).
W XVI w. rozkwitłachanson, której najwybitniejszym przedstawicielem byłClément Jannequin. Chanson, w której muzyka ilustruje i komentuje wyszukany tekst, od tego czasu może być uważana za reprezentatywny gatunek muzyki francuskiej. Tendencję tę rozwinęła aktywność poetów Plejady (Pierre Ronsard i in.), którzy układali teksty chansons. Najwybitniejsi kompozytorzy muzyki wokalnej w czasach renesansu to także:Josquin des Prés,Jacob Clemens non Papa,Claude Le Jeune.
Rozwijała się już wtedy również muzyka instrumentalna, przede wszystkim na lutnię i organy.W XVI w. na dworze najważniejszym gatunkiem służącym sztuce reprezentacyjnej stał sięballet de cour. Były wystawiane niezwykle efektownie, a uczestniczyli w nich arystokratyczni amatorzy oraz zawodowcy.
Jean-Philippe Rameau od XIX w. uważany za symbol „złotego wieku” w dziejach muzyki francuskiej
W odróżnieniu od innych krajów, okres od poł. XVII w. do rewolucji w 1789 r. zwany jest przez historyków francuskiej sztuki, także muzyki, „klasycznym” (a nie barokowym)[37]. Był to okres wyjątkowego rozkwitu muzyki operowej i instrumentalnej. Sprzyjał temu mecenat królewski, zwłaszczaLudwika XIV, który osobiście tańczył w wielu baletach. Dla niego powstała też pierwsza w Europie stała orkiestra, w której instrumenty były zdwajane (Le grande bande des 24 violons du roi). Za czasów Ludwika XIV życie muzyczne koncentrowało się wokół Wersalu i tam kształtowano mody, które potem naśladowano na setkach pomniejszych dworów w całej Europie. Balety i opery komponował przede wszystkimJean-Baptiste Lully, a po nimJean-Philippe Rameau. Fakt, iż przedstawienia opłacał król, pozwalał na to, by były bardzo rozbudowanymi (5-aktowymi) i efektownie zrealizowanymi widowiskami z muzyką.
Najważniejsze cechy wyróżniające muzykę francuską od innych, a zwłaszcza od włoskiej, tak podsumowujeDanuta Gwizdalanka:
Podstawę stylu francuskiego tworzyła muzyka taneczna o przejrzystej formie. Opera powstała z utanecznionego dramatu muzycznego i scenicznej tragedii, toteż główną jej atrakcję stanowiły chóry i sceny taneczne. Muzykę francuską cechowała większa powściągliwość niż włoską i to zarówno w sferze emocjonalnej, jak również technicznej. Francuzi cenili wyrafinowanie, a także zamierzoną „sztuczność”. W stosowaniu środków wirtuozowskich zalecali umiar. Patos francuskiej muzyki zespołowej z lat 1660–1720 wyraźnie różnił się od kameralności muzyki instrumentalnej w Italii (i Niemczech). Brzmienie pełne blasku francuska muzyka dworska zawdzięczała intensywnemu użyciu grupy dętych (obok smyczkowych). Francuzi długo nie mieli poważania dla muzyki instrumentalnej, która ich zdaniem była niejasna, gdyż pozbawiona znaczenia, jakie w muzyce wokalnej niosły słowa[38].
W wyniku rewolucji powstawały utwory okolicznościowe, ale szybko reprezentacyjny charakter odzyskała opera, zwłaszcza że cieszyła się osobistym zainteresowaniem Napoleona.Luigi Cherubini piał pierwsze opery, które w nowej sytuacji – i dla nowej, szerszej publiczności – zawierały liczne wątki sensacyjne. W pierwszej połowie XIX wieku rozwinęła się wielka opera historyczna, w której niezwykle istotna była melodyjność partii wokalnych oraz wystawność inscenizacji; najważniejszym z kompozytorów takich oper byłGiacomo Meyerbeer. Rewolucji w dziedzinie muzyki instrumentalnej dokonałHector Berlioz, który w poważnym stopniu wpłynął na romantyczną muzykę orkiestrową w całej Europie. W drugiej połowie XIX w. opera stawała się coraz bardziej liryczna (np.FaustCharles’a Gounoda), a obok niej – dla kontrastu – pojawiła się operetka (Jacques Offenbach). Najważniejsi kompozytorzy działający w tym czasie we Francji to takżeGeorges Bizet,César Franck,Gabriel Fauré orazCamille Saint-Saëns.W tym czasie styl francuski rywalizował przede wszystkim z niemieckim, od którego różnił się paroma cechami.
We Francji najwyżej stawiano operę, za naturalne bowiem uważano podporządkowanie muzyki słowu. Recenzując przedstawienia najpierw oceniano libretto, a dopiero potem muzykę. W Niemczech hierarchia ważności była odwrotna i muzykę najbardziej ceniono za to, że może obyć się bez słów i potrafi oddziaływać na słuchaczy bez pośrednictwa tekstu, jako „mowa duszy”. Niedookreśloność muzyki dla Francuzów była jej wadą, a dla Niemców – zaletą[39].
Najsławniejszy utwór francuski z XX wieku –Bolero Ravela, powstało w 1928 r. dla tancerki i bogatej mecenaski sztukiIdy Rubinstein
Inne było też we Francji wyobrażenie o pozycji artysty:Artysta francuski pozostawał „obywatelem republiki”. Podobnie jak jego XVIII-wieczni poprzednicy muzykę często jeszcze traktował jak rozrywkę, a zarazem element społecznego ceremoniału. Koncertu nie utożsamiał z nabożeństwem (jak to czyniono w Niemczech)[40].
Pod koniec XIX wieku rewolucji w muzyce francuskiej dokonałClaude Debussy, któremu często daje się miano „ojca nowoczesnej muzyki”. Nawiązywał on francuskiej tradycji, w której ważna była barwa instrumentalna, ilustracyjność, subtelność wyrazu – główne cechy muzyki nazwanej impresjonistyczną.
W pierwszej połowie XX wieku Paryż, który był uważany nadal za centrum europejskiej kultury, skupiał wielu artystów. Byli tu Francuzi – jakMaurice Ravel lubDarius Milhaud i cudzoziemcy – jakIgor Strawinski, alboArthur Honegger. Stąd upowszechnił się w Europie jazz. W latach międzywojennych rozwinął się tutaj neoklasycyzm, który w znacznym stopniu oddziaływał również na Polskę – poprzezNadię Boulanger, u której studiowało wielu Polaków. Po wojnie najważniejszym kompozytorem byłOlivier Messiaen orazPierre Boulez. W paryskim radiu powstałamuzyka konkretna.
Obecnie Paryż nie jest już centrum światowej muzyki, lecz nadal stanowi bardzo ważny ośrodek. Przyczynia się do tego znakomitaOpéra Bastille, a w muzyce awangardowej – założony w 1975 IRCAM (Institut de Recherche et Coordination Acoustique Musique), gdzie muzycy i naukowcy współpracują w poszukiwaniu nowych technik. Tam właśnie narodził sięspektralizm.
Dużą popularnością cieszy siępiłka nożna. Francja zdobyła tytułmistrza świata w piłce nożnej w1998 i2018 roku,mistrza Europy w1984 i2000 roku oraz wicemistrza w2016. Często uprawianym sportem jest takżerugby union ikolarstwo. Dobrze rozwinięte są tradycje hippiczne. Francja posiada 247hipodromy, tzn. więcej niż we wszystkich pozostałych krajach UE razem wziętych. Rocznie organizuje się na nich 16 500 wyścigów.
↑Naddniestrzańska Republika Mołdawska nie jest uznawana przez żadne w pełni suwerenne państwo.
↑Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, którajest uznawana przez 97 ze 193 państw członkowskich ONZ. Obecnie działa tam specjalna misja Unii Europejskiej –EULEX.
.svg)
_COA.svg)
.svg)
.svg)
.jpg)
_-_001.jpg)
.svg)
