Południowa część Finlandii leży w strefie klimatuumiarkowanego chłodnego przejściowego. Natomiast północ (w tymFińska Laponia) jest w zakresie klimatu okołobiegunowego subpolarnego.
Średnie temperatury lipca na południu wynoszą od +17 do +18 °C i od +14 do +15 °C na północy (w najchłodniejszym miejscu podKilpisjärvi +12 °C). W styczniu średnie temperatury wynoszą –2 °C na Wyspach Alandzkich, –4 °C na południowym wybrzeżu, w środkowej części kraju od –8 do –10 °C i –14 °C na północy. Długość okresu wegetacyjnego na południu wynosi 185–200 dni, na północy 120. Najwyższą temperaturę zanotowano w 1914 roku w Liperi, koło Joensuu i wynosiła ona +37,2 °C. Nieoficjalnie najniższa temperatura wystąpiła w Kaaresuvanto (–54 °C).
Okres zimowy występuje zwykle od połowy grudnia do końca marca na Wyspach Alandzkich, od końca listopada do końca marca na południowym wybrzeżu, od połowy listopada do połowy kwietnia w środkowej Finlandii i od końca października do końca kwietnia na północy. Liczba dni w roku z temperaturą powyżej +25 °C waha się od 20-25 na południu do 5-7 na północy (w górskiej stacji Kilpisjärvi takie temperatury występują średnio raz na 2 lata). Najwięcej, tj. 48 takich dni zanotowano w mieścieKouvola w 2010 roku. Temperatury powyżej +30 °C zdarzają się rzadko i nie występują co roku. Największą ich liczbę zaobserwowano w 2010 roku w Lappeenrancie (14 dni).
Okres bez przymrozków trwa od końca kwietnia do połowy października na Wyspach Alandzkich, na południu kraju od początku maja do końca września, na północy od początku czerwca do końca sierpnia, choć sporadycznie przymrozki mogą występować także w lipcu. Średnie roczne opady w Helsinkach wynoszą 650 mm, a największe ich natężenie przypada na sierpień. Na północy suma opadów wynosi 500 mm.
1747 – Szwedzi rozpoczęli w pobliżuHelsinek budowę fortyfikacji o nazwieSveaborg (Zamek Szwecji, późniejSuomenlinna – Zamek Finlandii).
1765 – fiński polityk i duchownyAnders Chydenius opublikował książkę pod szwedzkim tytułemDen nationnale winsten, w której zachwalałwolny handel (11 lat przed podobną publikacjąAdama Smitha).
1812 – należące do Rosji terytoria znane jako „Stara Finlandia” (Vanha Suomi) zostały przyłączone do Wielkiego Księstwa; nową stolicą po Turku zostały Helsinki.
1835 – pierwsza publikacjaKalevali – fińskiego eposu narodowego.
1848 – pierwsze publiczne wykonanie hymnu narodowego –Maamme (Nasz Ląd). Ukazał się pierwszy tomFänrik Stals sägner, zbioru poematówJohana Runeberga.
1853-1867 –Zacharis Topelius opublikowałFältskärns berättelser, zbiór nowel historycznych.
1860 – Wielkie Księstwo Fińskie zastąpiłoruble rosyjskiemarkkami fińskimi, które stanowiły walutę obiegową do czasu wprowadzeniaeuro; początek uprzemysłowienia kraju – powstało wiele stolarni, fabryk papierniczych czy meblarskich.
1863 – carAleksander II Romanow wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim.
1870 –Aleksis Kivi wydał pierwszą fińską powieśćSeitsemän veljestä.
1882 – pierwsza Finka –Emma Irene Aström – ukończyła uniwersytet w Turku.
1902 – 23 tys. Finów wyemigrowało doStanów Zjednoczonych iKanady. Była to największa fala wyjazdów w nowożytnej historii kraju; od 1864 do 1914 wyjechało do Ameryki ponad 320 000 osób.
1917 – 15 listopada Eduskunta podjęła decyzję o przejęciu władzy w dotychczasowym Wielkim Księstwie. 6 grudnia Finowie ogłosili niepodległość.Bolszewicy uznali ten fakt 31 grudnia (więcej na temat odzyskania niepodległości zobacz:Królestwo Finlandii).
1919 – 17 lipca uchwalono, a 19 lipca wszedł w życie nowy Akt o formie rządu – Finowie przyjęli ustrój republikański z rządem parlamentarnym; pierwszymprezydentem zostałKaarlo Juho Ståhlberg.
1941 –tzw. wojna kontynuacyjna – po bombardowaniu miast fińskich przez lotnictwo sowieckie w dniach 25–26 czerwca wypowiedzenie wojny przez Finlandię i wznowienie walk, tym razem we współdziałaniu z Niemcami; do 1944 Finowie odzyskali tereny utracone w wojnie zimowej.
1944 – w lipcu wojska sowieckie wkroczyły do Finlandii, ale nie okupowały kraju dzięki zręcznej dyplomacji Mannerheima; podpisano zawieszenie broni, Finowie utracili jednakKarelię iPetsamo. Musieli też przez kilka następnych lat płacić odszkodowania wojenne i udostępnić flocie ZSRR na 50 lat port wPorkkala.
1945 –A.I. Virtanen zdobyłnagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Ukazało się także pierwsze wydanieMuminkówTove Jansson. W tymże roku, w wyniku przegranej wojny prawie 500 tys. Finów zostało przesiedlonych z terenów zajętych przez ZSRR w głąb Finlandii. Dzięki wsparciu władz fińskich większość z nich wkrótce zamieszkała we własnym domu.
1948 – Traktat o Przyjaźni i Współpracy Gospodarczej z ZSRR.
Liczba ludności Finlandii w 2016 roku wynosiła 5 503 297 obywateli[17]. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 17 mieszkańców na kilometr kwadratowy[18], co czyni z Finlandii trzecie (po Norwegii i Islandii) najrzadziej zaludnione państwo Europy. Południowa część zawsze była gęściej zamieszkana niż północna. Ta dysproporcja wzrosła wraz z postępującą urbanizacją w XX wieku. Największymi miastami Finlandii sąHelsinki,Espoo,Tampere iVantaa. Inne duże znaczące miasta toTurku iOulu.
W Finlandii nie prowadzi się oficjalnych statystyk etnicznych. Dostępne są jednak statystyki ludności fińskiej według języka, obywatelstwa i pochodzenia. W 2018 roku 92,7% ludności miało pochodzenie fińskie, a pozostałe 7,3% to obcokrajowcy. Szacuje się, że 3,9% mieszkańców ma pochodzenie europejskie inne niż fińskie (głównie zEstonii,Rosji, krajów byłejJugosławii, a nawetTurcji), 2,1% ma pochodzenieazjatyckie (głównie zIraku,Chin,Wietnamu,Afganistanu,Tajlandii iIranu), 0,94%afrykańskie (głównie zSomalii) i 0,21%amerykańskie. Pozostałe 0,15% miało inne pochodzenie, bądź nieokreślone[19].
Dla większościFinów (92%)[21]język fiński jest językiem ojczystym. Język ten należy dojęzyków bałtycko-fińskich, podgrupyjęzyków uralskich.Morfologicznie rzecz biorąc, jest to językaglutynacyjny. Oznacza to odmianę form rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników i czasowników w zależności od ich roli w zdaniu. W praktyce oznacza to stosowanieprzyrostków izłożeń, zamiast przyimków izrostków. Szacuje się, że około 65% wszystkich fińskich słów to złożenia[22]. Bardzo blisko z nim spokrewniony jestjęzyk estoński. Języki te (fiński i estoński), wraz zwęgierskim ibaskijskim są najpopularniejszymi językami nieindoeuropejskimi w Europie. Finlandia jest jednym z trzech państw, w którychjęzyk uralski jest używany przez większość mieszkańców. Pozostałe dwa to Estonia i Węgry.
W 2005 w badaniach przeprowadzonych w ramachEurobarometru dotyczącychjęzyków Unii Europejskiej 60% dorosłych obywateli deklarowało znajomość angielskiego, 38% szwedzkiego (41% w 2008), a 17% niemieckiego[25]. Ta liczba ludzi znających angielski umieściła Finlandię na piątym miejscu za Maltą (89%), Holandią (86%), Szwecją (85%) i Danią (83%). Język niemiecki jest w Finlandii znacznie bardziej znany niż francuski i hiszpański.
Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. FińskiKościół Ewangelicko-Luterański iFiński Kościół Prawosławny mają status Kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach nordyckich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne[33].
Większość fińskich dzieci jest chrzczona (55,7% w 2022) i konfirmowana (74,0% w 2022)[34]. Większość pogrzebów jest chrześcijańska. Większość luteran chodzi do kościoła tylko przy specjalnej okazji jak np. śluby, pogrzeby i święta[35]. Według badańEurobarometru z 2010 r. 33% Finów twierdziło, że „wierzy w istnienie Boga”, 42% stwierdziło, że „wierzy w istnienie jakiejś siły wyższej”, a 22%, że „nie wierzy w Boga ani żadną inną siłę wyższą”[36].
Życie rodzinne w Finlandii odpowiada modelowirodziny nuklearnej. Relacje z dalszą rodziną są raczej rzadkie i przypadki łączenia się ludzi w formierodziny wielopokoleniowej raczej się nie zdarzają. Zgodnie z raportemUNICEF-u, Finlandia zajmuje bardzo wysokie, czwarte miejsce na świecie pod względem zapewnienia dziecku odpowiednich warunków życia[37].
Na każde 307 osób przypada jeden lekarz[38]. Około 18,9% funduszy przeznaczonych na opiekę zdrowotną pochodzi z sektora prywatnego, a 76,6% z publicznego. Najważniejszymi instytucjami są Ministerstwo Zdrowia orazNarodowy Publiczny Instytut Zdrowia. Według szwedzkich badań, przeprowadzonych w 16 państwach, Finlandia posiada najwydolniejszy system opieki zdrowotnej[39].
Przewidywana długość życia wynosi 82 lata dla kobiet i 75 dla mężczyzn[40]. Jeszcze w latach 70. XX wieku Finlandia miała jeden z najwyższych odsetków zgonów spowodowanych chorobami serca. Od tego czasu zaczęto propagować zdrowe odżywianie się oraz ćwiczenia fizyczne, co przyniosło bardzo dobry efekt. Odsetek osób palących jest bardzo niski i wynosi 26% w przypadku mężczyzn i 19% w przypadku kobiet[41].
Całkowite roczne spożycie alkoholu jest niższe niż w innych europejskich państwach, pomimo tego, że w weekendy bardzo popularne są zabawy z dużą ilością trunków[42]. Wśród ludności w wieku produkcyjnym choroby i wypadki spowodowane przez alkohol stały się w ostatnim czasie najczęstszą przyczyną śmierci[43].
Finlandia była do 2000 roku republiką półprezydencką, ówcześnie przyjęta konstytucja, uchylając tę z roku 1919, zastąpiła ten system parlamentarno-gabinetowym.
Głową państwa jestprezydent (od 1 marca 2024 roku ten urząd sprawujeAlexander Stubb), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję i może być wybrany na najwyżej dwie następujące po sobie kadencje. W kompetencjach prezydenta leży, między innymi, mianowaniepremiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.
Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych:
Akt o Formie Rządu (1919)
Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922)
Akt o Parlamencie (1928)
Akt o Trybunale Stanu (1922)
Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951)
1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament).
Od1 stycznia 2011 Finlandia jest podzielona na 19 regionów,regiony są podzielone na 70 podregionów, podregiony dzielą się na 320 gmin. Dawny podział na 6prowincji stracił swe znaczenie 1 stycznia 2010 r.
Według rankinguGlobal Firepower(inne języki) (2023) fińskie siły zbrojne liczyły 42 tys. żołnierzy zawodowych oraz 900 tys. rezerwistów, stanowiąc 51. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości niemal 6,4 mld dolarów (USD)[46].
Do XX wieku Finlandia była krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarkąZSRR. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami. Podatki stanowią 45% PKB[47] i jest to poziom najwyższy na świecie po innychkrajach skandynawskich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jestNokia, która jeszcze do 2008 roku posiadała 35% światowego rynku telefonii komórkowej (wówczas 1. miejsce na świecie). Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów, dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 mld dolarów.Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26,9 i jest jednym z najniższych na świecie.
Około 79% fińskiego społeczeństwa używa Internetu, a wszystkie fińskie szkoły i biblioteki publiczne posiadają łącza internetowe. W październiku 2009 fiński minister transportu i komunikacji zobowiązał się do zapewnienia od połowy 2010 roku każdemu mieszkańcowi kraju dostępu do Internetu z przepustowością nie mniejszą niż 1 Mbps[50].
Długość sieci drogowej Finlandii wynosi 79 390 km (1.01.2015[51]). 8603 km z nich stanowią drogi krajowe (fiń.Valtatiet), z czego 810 km to autostrady.
Sieć kolejowa ma długość 5919 km. W Finlandii obowiązuje rozstaw szyn1524 mm. Jest to o 4 mm więcej niż w sąsiedniej Rosji, ale pociągi mogą bez zmiany jeździć po obu rozstawach. Finlandia posiada cztery kolejowe przejścia graniczne z Rosją oraz jedno ze Szwecją wTornio.
Największym lotniskiem w kraju jestport lotniczy Helsinki-Vantaa. W 2017 roku obsłużył 18,9 mln pasażerów na 22,9 mln pasażerów w całym kraju. Drugim co do wielkości lotniskiem jestOulu (923 tys. pasażerów)[52].
Finlandia posiada dobre połączenia promowe z Estonią, Szwecją, Niemcami i Polską. Przewoźnik Finnlines obsługuje połączenie zGdyni do Helsinek. Najpopularniejsza trasa promowa to trasa z Estonii przez Zatokę Fińską: Tallinn – Helsinki[53].
W 2015 roku kraj ten odwiedziło 2,622 mln turystów (4% mniej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 2,750 mlddolarów[54]. Przychody z turystyki stanowią około 2,5% fińskiego PKB[55]. Stwarza ona miejsca pracy dla 140 tysięcy osób[55].
W 2003 roku w studiachPISA, prowadzonych przezOECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca na świecie[58]. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat 70. z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe, kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen przez pierwsze 3 lata kształcenia, nie praktykowane jest pozostawianie ucznia na drugi rok w tej samej klasie (w szkole podstawowej, jeżeli rodzice się nie zgadzają), istnieje zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas wZwiązku Radzieckim[59].
Od poziomu szkoły podstawowej obowiązkowa jest nauka języka angielskiego, od gimnazjum dodatkowo nauka języka szwedzkiego. W gimnazjum można wybrać trzeci język, a w liceum panuje w tej kwestii dowolność (nauka angielskiego i szwedzkiego jest kontynuowana).
W szkołach organizuje się zajęcia wychowania fizycznego, edukacji zdrowotnej oraz gotowania. Jeśli chodzi o wychowanie fizyczne, to fińskie szkoły zajmują jedno z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej, przeznaczając na nie najmniej czasu. Według Narodowego Publicznego Instytutu Zdrowia tylko jedna trzecia dorosłych wystarczająco dużo ćwiczy[60].
System edukacji w Finlandii jest przedstawiany jako wzorcowy dla innych krajów[61][62].
Za narodowy sport Finlandii uznaje siępesäpallo, grę zespołową zbliżoną swoimi zasadami do amerykańskiegobaseballu. Dużą popularnością cieszą się także sporty zimowe, a w szczególnościhokej na lodzie orazbiegi narciarskie. Do niedawna Finowie uchodzili za jednych z najlepszychskoczków narciarskich na świecie, jednak w ostatnich latach coraz częściej mówi się o kryzysie w tej dyscyplinie[63], co spowodowane jest wysokimi kosztami związanymi z trenowaniem tego sportu, wycofywaniem się dotychczasowych sponsorów oraz brakiem utalentowanych zawodników na miaręMatti Nykänena czyJanne Ahonena, a także brakiem ogólnego zainteresowania tą dyscypliną sportu wśród fińskiej młodzieży.
Finlandia to jeden z niewielu krajów europejskich, w którym szerokiej popularności nie zdobyłapiłka nożna. Mimo iżreprezentanci Finlandii grywali w silnych europejskich klubach, to drużynie narodowej długo nie udało się zakwalifikować do żadnego międzynarodowego turnieju. Dopiero 15 listopada 2019 reprezentacja Finlandii, pokonując 3:0 reprezentację Liechtensteinu, uzyskała pierwszy historyczny awans na Mistrzostwa Europy. Tam pokonała 1:0reprezentację Danii, przegrała 0:1 zreprezentacją Rosji i przegrała 0:2 zreprezentacją Belgii, odpadając po fazie grupowej.
↑Naddniestrzańska Republika Mołdawska nie jest uznawana przez żadne w pełni suwerenne państwo.
↑Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, którajest uznawana przez 97 ze 193 państw członkowskich ONZ. Obecnie działa tam specjalna misja Unii Europejskiej –EULEX.
.jpg)
.jpg)
_13.JPG)
.svg)
