Filozofia polska – narodowa tradycjafilozoficzna w ramachfilozofii europejskiej, uprawiana w języku polskim, przez Polaków, lub na terytoriumPolski.
Tradycja filozofii w Polsce sięga średniowiecza. Od XIV w. dominującym nurtem filozoficznym byłascholastyka, a głównym ośrodkiem Akademia Krakowska (odrodzona później jakoUniwersytet Jagielloński). Dzieła filozoficzne pisano po łacinie, a sama filozofia była mało oryginalna, odzwierciedlając z opóźnieniem prądy intelektualne powstałe w krajach Europy Zachodniej. W XV w. filozofia w Polsce zaczyna uzyskiwać pewną odrębność, kiedy powstały podstawy polskiego słownictwa filozoficznego. Pierwszych istotnych tłumaczeń dzieł starożytnych na polski dokonano w wieku XVI.Na przełomie XV i XVI wieku dotarły do Polski prądy renesansowe, humanizm, stoicyzm czy odnowiona scholastyka. Szybko rozwijała sięfilozofia przyrody, której najwybitniejszym przedstawicielem byłMikołaj Kopernik. Duży wpływ na ożywienie dyskusji intelektualnych miała reformacja. W 1579 do Polski przybyłunitarianinFaust Socyn, którego zwolennicy byli tu nazywani socynianami lubbraćmi polskimi. Ich pisma miały szeroki (choć bardzo krytyczny) odbiór również poza granicami Rzeczypospolitej. Rozpoczętasoborem trydenckim katolicka kontrreformacja starała się odpowiedzieć na intelektualne wyzwania protestantyzmu, m.in. przez pogłębioną refleksję filozoficzną. Spór filozoficzny dotyczył nie tylko religii, ale również metafizyki, etyki czy filozofii politycznej. Kształtowanie siędemokracji szlacheckiej i spory religijne stały się źródłem oryginalnych idei, których wyrazicielami byli m.in.Andrzej Frycz Modrzewski,Stanisław Orzechowski czyPiotr Skarga.
W XVII wiekuSebastian Petrycy dokonał przekładu dzieł Arystotelesa na polski, kładąc podwaliny pod polskojęzyczną tradycję filozoficzną. Wraz z umacnianiem siękultury sarmackiej, filozofia traciła na znaczeniu. Filozofia polityczna ograniczała się do publicystycznej legitymizacji ustroju szlacheckiego (Łukasz Opaliński,Andrzej Maksymilian Fredro). W innych dyscyplinach filozoficznych dominowała scholastyka. Z postępującym upadkiem państwa zaczęto walczyć w XVIII w., często łącząc program reform społeczno-politycznych z myślą oświecenia. Polska filozofia oświecenia miała w programie całościową reformę państwa i społeczeństwa. Obok przebudowy instytucji politycznych, rozwijano szkolnictwo i dążono do zmiany kultury polskiej i świadomości jednostek w duchu oświecenia. Filozofia polska została wtedy gwałtownie zderzona z aktualnymi prądami filozofii francuskiej, niemieckiej i angielskiej. Pojawiły się francuski racjonalizm, angielski empiryzm, a później również kantyzm. Najwybitniejsi filozofowie tej epoki byli również czynnymi naukowcami lub politykami (Hugo Kołłątaj,Stanisław Staszic iJan Śniadecki).
Rozbiory Rzeczypospolitej gwałtownie zmieniły sytuację społeczno-polityczną w kraju, jednak aż do lat 30. XIX w. nadal dominowały oświeceniowe prądy intelektualne. Stopniowo ustępowały one przed myśleniem w duchuromantyzmu. Filozofia romantyczna początkowo czerpała inspiracje z filozofii niemieckiej, od lat 30. XIX w. starała się coraz bardziej podkreślać własną niezależność. Najbardziej znaczącym nurtem romantyzmu byłmesjanizm łączący w sobie refleksje filozoficzną, religijną i polityczną. Wyrażał się zarówno w traktatach, jak i dziełach literackich, a najwybitniejszymi jego przedstawicielami byliJózef Hoene-Wroński,August Cieszkowski,Adam Mickiewicz,Juliusz Słowacki iAndrzej Towiański. Myśl mesjanistyczna powstała jako ideologia narodu uciśnionego, szukającego podstaw własnej moralnej wyższości i możliwości odzyskania wolności. Mesjanizm był nurtem dość różnorodnym, o ogromnym wpływie na kulturę polską.
Po klęscepowstania styczniowego, romantyzm stracił jednak na popularności i stopniowo został zastąpiony przezpozytywizm. Był to szeroki nurt literacko-kulturowy, który jedynie częściowo był stanowiskiem filozoficznym. Pozytywiści odnowili zainteresowanie programem oświecenia. Kładli nacisk na reformy społeczne, światopogląd naukowy, szeroką edukację społeczną i wartość pracy. O ile romantyzm rozwijał się poza instytucjami, to pozytywiści znajdują oparcie w szkołach (szczególnie wSzkole Głównej Warszawskiej) i czasopismach (w 1897 ukazuje się „Przegląd Filozoficzny”, pierwsze polskie czasopismo filozoficzne).
Pod koniec XIX w. na sile zyskała krytyka pozytywizmu (czasami określana jako modernizm). Powrócił mesjanizm (Wincenty Lutosławski) i pojawiła się myśl socjalistyczna i marksistowska (Bolesław Limanowski,Kazimierz Kelles-Krauz,Róża Luksemburg). Wysoko oryginalne prace wydałStanisław Brzozowski. Wydarzeniem o doniosłych konsekwencjach było rozpoczęcie przezKazimierza Twardowskiego nauczania na Uniwersytecie Lwowskim w 1895.
Twardowski zgromadził wokół siebie szerokie grono uczniów i współpracowników, które po kilkunastu latach zaczęto postrzegać jako szkołę filozoficzną. Po odzyskaniu niepodległości w 1918, część tych osób przeniosła się do Warszawy, a całe środowisko zaczęto określać mianem „szkoły lwowsko-warszawskiej”. Do szkoły należeli m.in.Jan Łukasiewicz,Władysław Witwicki,Kazimierz Ajdukiewicz,Tadeusz Czeżowski,Tadeusz Kotarbiński,Zygmunt Zawirski,Stanisław Leśniewski,Władysław Tatarkiewicz,Alfred Tarski,Maria iStanisław Ossowscy. Szkoła lwowsko-warszawska stała się znana na całym świecie dzięki swojemu dorobkowi w zakresie logiki. Dorobek szkoły jest jednak znacznie szerszy i obejmuje właściwie wszystkie dyscypliny filozoficzne. Działalność szkoły trwała przez całe dwudziestolecie międzywojenne. II wojna światowa spowodowała śmierć i emigrację wielu jej członków i rozproszenie środowiska. Wywarła jednak wpływ na całą późniejszą polską kulturę.
Obok szkoły lwowsko-warszawskiej, w dwudziestoleciu międzywojennym rozwijały się równieżfenomenologia (której przedstawicielem był uczeń Husserla,Roman Ingarden) ineoscholastyka. Wielu autorów tworzyło w duchu, który zostanie później określony jakokatastrofizm (Marian Zdziechowski,Stanisław Ignacy Witkiewicz). Działało również wielu filozofów, którzy nie należeli do żadnego szerszego nurtu (Leon Chwistek czyLudwik Fleck).
Po II wojnie światowej, władzę przejęła partia komunistyczna, wprowadzając w nauczaniumarksizm jako oficjalną doktrynę filozoficzną. Wydziały filozofii na uczelniach wyższych zamykano, przedwojennych nauczycieli filozofii odsuwano od nauczania lub zwalniano, nie-marksistowską filozofię cenzurowano i ograniczano możliwość jej rozwoju. Wyjątkową pozycję uzyskałKatolicki Uniwersytet Lubelski, zachowujący dużą autonomię i nauczający niemarksistowskiej filozofii (przede wszystkim w duchuneotomizmu).
Od zmiany ustrojowej w 1989, filozofia w Polsce odzyskała możliwość swobodnego rozwoju.
Pojęcie filozofii polskiej jest nieostre i zależy od kontekstu[1]. W opracowaniach używa się kilku pojęć: „filozofia polska”, „filozofia w Polsce”, „myśl polska”, „myśl filozoficzna w Polsce”, które wykorzystuje się zamiennie, lub też nadaje się odmienne zakresy znaczeniowe[2]. W szczególności, „filozofia polska” miałaby oznaczać pewną tradycję filozoficzną o cechach dystynktywnych, wyróżniających ją z innych tradycji narodowych. Cechy te jednak są możliwe do wyodrębnienia dopiero od pewnego momentu (np. zdaniemHenryka Struvego od XIX w.)[3].
Brak zgody co do nomenklatury wynika także z tego, że na terytorium Polski działali filozofowie innych tradycji narodowych, tworzący w innych niż polski językach, obcokrajowcy, którzy przybyli do Polski, czy osoby o pochodzeniu mieszanym[4]. Sytuację utrudnia również okres zaborów, kiedy to ściśle rzecz biorąc nie można mówić o „filozofii w Polsce”. W zakres tego pojęcia włącza się również działalność wielu filozofów tworzących w innych krajach (Niemczech, Rosji, Francji, Stanach Zjednoczonych). Część piśmiennictwa zaliczanego do filozofii polskiej tworzona była w innych językach, do XVII w. po łacinie, później często po francusku, niemiecku, rosyjsku czy angielsku (stąd też nie można używać pojęcia „filozofia polskojęzyczna”).
Aż do wieku XII nie było w Polsce własnej tradycji filozoficznej, a piśmiennictwo jako całość było ubogie[5]. W wieku XIII powstawać zaczęły dzieła podejmujące pewne problemy filozoficzne, a ich autorzy to albo twórcy obcego pochodzenia, albo Polacy wykształceni w Zachodniej Europie. Na początku XIII w. powstałakronika Wincentego Kadłubka, pierwsze znaczące dzieło filozoficzne, w którym autor podjął problematykę moralną[6]. Działający w drugiej połowie XIII wieku ŚlązakWitelon stworzył dzieła z zakresufilozofii przyrody, wywodzące się z tradycjineoplatońskiej łączonej zarystotelizmem[7]. Witelona uznaje się za pierwszego prawdziwego filozofa, wywodzącego się z ziem polskich[8].
Życie intelektualne uległo ożywieniu dzięki otwarciu w PradzeUniwersytetu Karola (1348), a później równieżAkademii Krakowskiej (1364)[9]. Dzięki tej ostatniej uczelni, pomimo krótkiego okresu jej funkcjonowania, zaczęto uprawiać w Polscefilozofię scholastyczną. Tradycję tę podjęto po roku 1400, kiedy uczelnię odnowiono[10]. Związki polskiego życia akademickiego z Pragą pozostaną silne przez całe średniowiecze[11]. Powstanie uniwersytetu w Polsce, na którym w sposób systematyczny wykładano filozofię, miało fundamentalne znaczenie dla powstania polskiej tradycji filozoficznej. Wybitnym teologiem tej przejściowej epoki byłMateusz z Krakowa, wykształcony w Pradze, działający na rzecz odnowienia uniwersytetu, a wykładający w Pradze iHeidelbergu. W swoich utworach podejmował tematykę moralną i religijną, z pewnymi elementami metafizyki[12].
W XV wieku wKrólestwie Polskim działali już przedstawiciele obydwu gałęzi późnejscholastyki.Via moderna reprezentowali:Stanisław ze Skarbimierza,Mikołaj z Gorzkowa,Andrzej z Kokorzyna,Jakub z Paradyża,Paweł z Worczyna iBenedykt Hesse, a dominującą na krakowskim uniwersytecie w drugiej połowie wiekuvia antiqua:Jan z Głogowa iJakub z Gostynina (zm. 1506). Silnych reprezentantów miałskotyzm w postaciMichała z Wrocławia iJana ze Stobnicy.Via moderna odżyła za sprawąJana z Szylinga. Oba nurty scholastyki opierały się na komentowaniu (w różnej formie)dzieł Arystotelesa. Z okresu późnego średniowiecza i renesansu zachowało się wBibliotece Jagiellońskiej kilkaset rękopisówkomentarzy do dzieł Stagiryty[13].
Wykładowcy Uniwersytetu Jagiellońskiego pełnili również ważne role urzędnicze i dyplomatyczne w państwie polskim. Prawniczy spór zzakonem krzyżackim zaowocował sformułowaniem oryginalnych koncepcji politycznychStanisława ze Skarbimierza (ideawojny sprawiedliwej) orazPawła Włodkowica (tolerancji wobec pogan, prawa do pokojowego współistnienia), które zapowiadały powstanie nowożytnegoprawa międzynarodowego[14][15].
W związku z powszechnym użyciemłaciny i swobodną wymianą myśli pomiędzy krajami, w średniowieczu nie można mówić o odrębnych, narodowych tradycjach filozoficznych. Wykształciły się one dopiero w renesansie, wraz ze stopniowym wprowadzaniemjęzyków wernakularnych. Od tego też momentu można mówić ofilozofii polskiej w ścisłym sensie. Łacina (oczyszczona ze średniowiecznych naleciałości poprzez odnowiony kontakt ze źródłami klasycznymi) nadal dominowała w tekstach naukowych. Stopniowo, dzięki tłumaczeniom i pracom oryginalnym, powstało również polskie słownictwo filozoficzne. U wielu autorów oba języki koegzystowały, a słowa pochodzenia łacińskiego i słowa rodzime uzyskały nieco inne odcienie znaczeniowe.Łukasz Górnicki wskazywał np. na odmienność znaczenia słówfilozof i mędrzec[16].
Najważniejszym filozofem pozostał Arystoteles, jednak coraz częściej zaczęto sięgać do jego oryginalnych tekstów (po łacinie lub w starogrece)[17]. Obok wciąż popularnego arystotelizmu scholastycznego, rozwinął się jego nowy nurt, odwołujący się do pracJacques’a Lefèvre’a d’Étaples (fabryzm), którego przedstawicielami byliJan Szyling iGrzegorz ze Stawiszyna[18]. Grzegorz ze Stawiszyna, jako rektor Akademii Krakowskiej przeprowadził w 1536 reformę nauczania filozofii, zastępując pochodzący z IV w. podręcznik logikiEliusza Donata, wydaną w 1533DialektykąJana Caesariusa prezentującą nowoczesny wykład renesansowego arystotelizmu[19]. Fabryzm otworzył drogę do późniejszych tłumaczeń pism Stagiryty na język polski. Pierwszym tłumaczem Arystotelesa na język polski był scholastykAndrzej Glaber zKobylina. W 1535 wydał onGadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane, zawierające fragmenty pism medycznych Stagiryty[20][21]. Pełne tłumaczenia (autorstwaSebastiana Petrycego z Pilzna) pojawiły się dopiero w kolejnej epoce.
Humanizm dotarł do Polski z Włoch w XV wieku za sprawąarcybiskupaGrzegorza z Sanoka orazrektora Akademii KrakowskiejJana z Dąbrówki. Grzegorz z Sanoka gościł na swoim arcybiskupim dworze wybitne umysły epoki, był przeciwnikiem filozofii scholastycznej i zachęcał do sięgania po oryginalne teksty autorów starożytnych, oraz po uprawianie bardziej użytecznych i praktycznych dyscyplin wiedzy. Jego życie i poglądy spisał jego uczeń, z pochodzenia Włoch,Filip Kallimach[22]. Jan z Dąbrówki znany jest natomiast ze swojego komentarza doSentencjiPiotra Lombarda oraz z nowatorskiego spojrzenia nahistoriografię. Jego wykłady zKroniki Kadłubka były pretekstem do badania problemówretoryki, etyki i filozofii politycznej[23][24].
Innym istotnym nurtem filozoficznym byłstoicyzm, szczególnie w postaci chrześcijańskiegoneostoicyzmuJustusa Lipsiusa.Jakub Górski w swojejDialektyce (1563 r.) łączył stoicyzm z arystotelizmem. Z kolei profesorAkademii ZamojskiejAdam Burski, obok stoicyzmu popierałempiryzm i stosowaniemetody indukcyjnej[25].
W latach dwudziestych XVI w. do Polski dotarłareformacja. Związani z nią autorzy stworzyli oryginalne i różnorodne piśmiennictwo, w szczególności w zakresie teologii, etyki, czy filozofii politycznej. Zapowiedzią twórczości filozoficznej były dziełaMikołaja Reja, piszącegomoralitety w których starożytni filozofowie i mędrcy uczylicnotliwego życia[26]. Najbardziej znaczące dzieła filozoficzne powstały w kręgu polskiegoantytrynitaryzmu (bracia polscy lubarianie), ukształtowanego w latach sześćdziesiątych XVI w. W późniejszym okresie byli również nazywanisocynianami, od przebywającego od 1579 w Polsce włoskiegounitarianinaFausta Socyna, który emigrował z kraju z przyczyn religijnych. Bracia polscy (m.in.Grzegorz Paweł z Brzezin,Piotr z Goniądza,Szymon Budny) wyróżniali się radykalizmem myśli teologicznej i społecznej (pacyfizm), z powodu której zostali nie tylko potępieni przez katolików, ale i przez innych protestantów, i w wyniku czego doszło ich do wygnania w 1660[27]. Twórczość braci polskich była znana i komentowana w całej Europie (w szczególności w XVII stuleciu), wpływając na kształtluteranizmu ikalwinizmu[28], a także stając się jednym ze źródeł europejskiegooświecenia[29].
Rozwój protestantyzmu spotkał się z reakcją katolicką w postacikontrreformacji (odsoboru trydenckiego 1545-1563), która starała się dać odpowiedź na nowe wyzwania intelektualne. Jedną z jej najważniejszych konsekwencji był rozwójszkolnictwa jezuickiego. Filozofia była częścią podstawowego programu nauczania w kolegiach jezuickich. W momenciekasaty zakonu (1773) działało ich 32[30]. Szacuje się, że przez cały okres ich działania, filozofii uczyło w nich 2-3 tysiące wykładowców[31]. Kolegia były więc główną drogą upowszechniania filozofii w Polsce w okresie XVII–XVIII w. Zwileńskiego kolegium jezuickiego rozwinęła sięAkademia Wileńska (1579), która później przekształci się wUniwersytet Wileński, główny ośrodek życia intelektualnego i filozoficznego na Litwie[32]. Podstawę programową nauczania filozofii w kolegiach opracowano na podstawieRatio Studiorum (1599), zgodnie z którym naczelnym autorytetem w filozofii byłArystoteles, a w teologiiTomasz z Akwinu. Z czasem filozofia jezuicka zaczęła ewoluować. Pojawiały się elementy nowożytnejfilozofii przyrody i mocne wpływy hiszpańskie (szczególniesuarezjańskie)[33].
Wyróżniającą cechą filozofii renesansu był bujny rozwójfilozofii przyrody, kładący podwaliny pod nowożytną naukę. Najwybitniejszą postacią byłMikołaj Kopernik, którego dzieło miało ogromny wpływ na rozwój nauki i umysłowości zachodniej, a w tym filozofii[34]. Choć sam Kopernik nie uważał się za filozofa, jego dziełoDe revolutionibus orbium coelestium miało charakter racjonalnej spekulacji i było mocno zakorzenione w filozoficznejtradycji platońsko-pitagorejskiej, przeciwstawiającej się arystotelizmowi. Kopernik przeciwstawił tradycyjnemugeocentrycznemu obrazowi wszechświata, swój modelheliocentryczny, zmieniając spojrzenie na miejsce Ziemi i człowieka we wszechświecie (przewrót kopernikański)[35]. Znaczenie teorii heliocentrycznej wykraczało daleko poza ramy astronomii[36]. Teoria Kopernika wywarła znaczny wpływ na rozwój myśli filozoficznej i sprzyjała pogłębieniu światopoglądu materialistycznego[36]. Odkrycie Kopernika utwierdzało ludzi w przekonaniu, że rozum zdolny jest do poznania prawdy[37].
Okres odrodzenia to kluczowy okres kształtowania siędemokracji szlacheckiej, co wiązało się z powstaniem oryginalnych koncepcji ustrojowych i idei politycznych. Oprócz przemian ustrojowych, na rozwój myśli politycznej miała wpływ także reformacja, krytykująca scentralizowanie i hierarchiczność Kościoła katolickiego i przyczyniając się do wypracowania ideitolerancji religijnej (której wyrazem był m.in.akt konfederacji warszawskiej z 1573) i samorządnych wspólnot politycznych i religijnych[38].
Największe znaczenie mieli dwaj pisarze sytuujący się po przeciwnych stronach sporu religijno-politycznego,Stanisław Orzechowski iAndrzej Frycz Modrzewski. Frycz Modrzewski (którego najważniejszym dziełem jestDe Republica emendanda) związany był ze szlacheckimruchem egzekucyjnym. Autor przeprowadził radykalną krytykę ustroju Rzeczypospolitej, bronił stanu chłopskiego przed uciskiem szlachty i proponował reformę obyczajów i instytucji Kościoła[39]. Jego dzieło było w Polsce cenzurowane, a on sam spotykał się z represjami[40]. Dzisiaj uznaje się go za najwybitniejszego publicystę humanistycznego epoki[41]. Jego dzieła były znane i komentowane za granicą, zarówno wśród autorów katolickich (np.Jean Bodin), jak i protestanckich[42].
Twórczość Frycza Modrzewskiego spotkała się z ostrą krytykąpisarzy kontrreformacyjnych w Polsce, której najpełniejszy wyraz dały dzieła Stanisława Orzechowskiego. Początkowo był on zwolennikiem reform, z czasem jednak przeszedł do obozu ich przeciwników. Łącząc Arystotelesa z kontrreformacyjną myślą katolicką, stał się najważniejszym pisarzem konserwatywnym, przyczyniając się do ukształtowania charakterystycznej dla polskiej szlachty kultury politycznej (m.in. dominacji stanu szlacheckiego, ideizłotej wolności oraz szlacheckiegorepublikanizmu). Orzechowski wychwalał ustrój Rzeczypospolitej uznając go za ideał, a społeczna hierarchia i nierówności były dla niego odbiciem hierarchii niebiańskiej[43]. Innymi ważnymi pisarzami epoki byliŁukasz Górnicki,Krzysztof Warszewicki, iWawrzyniec Goślicki[44].
W okresie tym działał równieżPiotr Skarga, któregoKazania sejmowe uznane zostały przezromantyków za dzieło profetyczne, wskazujące na psucie się instytucji Rzeczypospolitej i zapowiadające jej upadek. W rzeczywistości kazania te nigdy nie zostały wygłoszone wSejmie (była to jedynie literacka konwencja[46]), a wydane w druku nie spotkały się z szerokim oddźwiękiem. Pod względem politycznym, dzieło Skargi postulowało silną władzę polityczną (wręczabsolutystyczną), krytykując wolności szlacheckie, a także tolerancję religijną (i przeciwstawiając jej surową odnowę moralną i ścisłe związki państwa z katolicyzmem)[47]
Głównym ośrodkiem wykładania filozofii pozostawał Uniwersytet Krakowski. W 1603 przeszedł on gruntowną reformę pod kierownictwem rektoraMikołaja Dobrocieskiego, w wyniku którejarystotelizm w ściśle określonej interpretacjitomistycznej stał się oficjalną filozofią tej uczelni[48]. Podobny charakter miały studia na uniwersytetachWileńskim (zał. 1579) iLwowskim (zał. 1661). Bardziej eklektyczny, antyscholastyczny i inspirowany nurtami filozofii renesansu, program wykładano na założonej w 1595Akademii Zamojskiej, gdzie wykładał m.in.Adam Burski[49].
Wysoki poziom osiągnęło w XVII w. szkolnictwo protestanckie. Gimnazjum akademickie w Toruniu, kierowane od 1660 przezHeinricha Schaeviusa wprowadziło do swoich wykładów najnowsze osiągnięciafilozofii przyrody, m.in. wprowadzając po raz pierwszy w Polsce wykłady z fizykikartezjańskiej. Nowatorstwo to wzbudziło sprzeciw rady miejskiej i na pewien czas powrócono do tradycyjnych nurtów filozofii[50]. Sławę zyskało gimnazjum akademickie w Lesznie, gdy w pierwszych dekadach XVII w. do miasta napłynęlibracia czescy, emigranci religijni z Czech i Moraw. Najwybitniejszym z nich byłJan Ámos Komenský, reformatorpedagogiki, autor traktatów religijnych i podręczników religijnych[51]. Z Lesznem związany był także ewangelikJan Jonston, lekarz i filozof przyrody, zwolennikBacona, któregoNaturae constantia ze swoją geometryczną metodą wywodzenia twierdzeń ipanteizmem mogła wywrzeć wpływ naSpinozę[52]. W trakciepotopu szwedzkiego Leszno zostało spalone, a większość braci czeskich wyemigrowała (sam Komenský osiadł ostatecznie w Amsterdamie). Poza granicami Rzeczypospolitej znane było również gimnazjum w Rakowie, centrumruchu socyniańskiego (m.in.Joachim Stegmann,Samuel Przypkowski,Jonasz Szlichtyng,Andrzej Wiszowaty)[53]. Pod względem filozoficznym istotne są rozważania socynian nad problemem racjonalności religii, ich krytyka fizyki arystotelejskiej oraz wpływ jaki wywarły ich pisma na rozwój europejskiejfilozofii nowożytnej. Ich pisma były znane, krytykowane i bronione w całej Europie i wpłynęły m.in. naHugona Grocjusza,Pierre’a Bayle’a, Leibniza czyJohna Locke’a[54].
Szersze przyswojenie językowi polskiemu pism filozoficznych Arystotelesa jest zasługąSebastiana Petrycego, którego uznaje się także za głównego twórcę polskiej terminologii filozoficznej. Petrycy przełożył (z łaciny) i skomentowałEkonomikę,Politykę iEtykę[55][56]. Przekłady te były jednymi z pierwszych wjęzykach wernakularnych, wyprzedzając tłumaczenia na języki angielski, niemiecki czy hiszpański[57].
W wieku tym rozwinęła się publicystyka polityczna, podejmująca niejednokrotnie istotne wątki etyczne i z zakresu filozofii politycznej. Do najwybitniejszych autorów zalicza sięŁukasza Opalińskiego iAndrzeja Maksymiliana Fredro. Utwory Opalińskiego legitymizowały ustrój i system społecznyrzeczypospolitej szlacheckiej. Również Fredro był apologetą ustroju, podejmującym również problematykę moralną. JegoMonita politico-moralia (Przestrogi polityczno-obyczajowe) były niezwykle popularne w całej Europie, doczekując się kilkudziesięciu wydań[58].
Oświecenie dotarło do Polski z opóźnieniem. Uważa się, że epoka ta trwała od połowy XVIII w. (pojedyncze wpływy zaznaczały się już wcześniej) do (najpóźniej licząc) lat 30. XIX w.[59]
Cechą charakterystyczną polskiej myśli oświeceniowej było jej ścisłe powiązanie z burzliwymi przemianami społeczno-politycznymi. Oświecenie było utożsamiane z obozem, który chciał zmian i reform w kraju. Środowiska reformistyczne były też rozsadnikami myśli oświeceniowej i starały się, zgodnie z nią, przekształcić wszelkie przejawy życia w Rzeczypospolitej[60]. Obok reform politycznych, dla rozwoju filozofii duże znaczenie miały też szeroko zakrojone reformy systemu edukacji, które zrywały z nauczaniem w duchu scholastyki, opierając się naempiryzmie isensualizmie. W szkołach pod nadzoremKomisji Edukacji Narodowej zrezygnowano z tradycyjnego kursu filozofii, włącznie z uniezależnieniem od filozofii nauczania nauk przyrodniczych, a pozostawiono jedynie logikę (rozumianą jednak nie w sposób klasyczny, a sensualistyczny) i elementy etyki (utylitaryzm iprawa naturalne służące edukacji obywatelskiej)[61]. W okresie od 1780-1792 praktycznie więc nie wykładano w Polsce filozofii[62]. Na zamówienie KENÉtienne de Condillac napisał swojąLogikę (1779, tłum. pl.Jana Znosko 1802), która miała służyć jako podręcznik[63]. Logika Condillaca, zajmowała się opisem poznania za pomocą doświadczenia zmysłowego, a nie formalnymi regułami rozumowania, jak w usuniętej ze szkół logice Arystotelesa[64].
Początkowo, wokresie saskim dominowały wpływy niemieckie, w postaci oświeceniowej filozofiiChristiana Wollfa. Jego zwolennikami w Polsce byli m.in. nadworny lekarzAugusta IIIWawrzyniec Mitzler de Kolof orazpijarDaniel Kazimierz Narbutt. Od lat 70. XVIII w. coraz większe uznanie zdobyłyfilozofia francuska iempiryzmJohna Locke’a. W okresie tym tworzyło wielu filozofów utożsamianych często z polską filozofią oświecenia –Hugo Kołłątaj,Stanisław Staszic iJan Śniadecki.
Kołłątaj i Staszic byli czołowymi ideologami bloku młodej burżuazji miejskiej i zbliżonych do burżuazji warstw szlachty. Blok ten zaczął się formować u schyłku XVIII w. Najbardziej charakterystycznym rysem poglądów filozoficznych Kołłątaja i Staszica jest krytyka – ze stanowiskadeistycznego –religijnych koncepcji praw społecznych i obowiążków moralnych człowieka. Byli oni rzecznikami teorii o obiektywności praw przyrody, zwolennikamisensualistycznejteorii poznania. Kołłątaj i Staszic stali na stanowisku, że filozofia winna się opierać na danych konkretnych nauk i ich uogólnieniach[65]. W pojmowaniu życia społecznego polscy przedstawiciele Oświecenia nie zajmowali stanowiskamaterialistycznego pojmowania dziejów, upatrując podstawę postępu społecznego w walce oświaty i wiedzy naukowej z wstecznictwem[66].
Poostatnim rozbiorze głównymi autorami zostająJędrzej Śniadecki,Adam Ignacy Zubelewicz iKrystyn Lach Szyrma, zwolennicyszkockiego oświecenia, orazAnioł Dowgird, w tym okresie skłaniający się ku filozofiiKanta[67].
W epoce tej szczególnego znaczenia nabrała filozofia polityczna. Postępujący kryzys i ostateczny upadek I Rzeczypospolitej spowodował ferment intelektualny, owocujący licznymi dziełami, które starały się ocenić stan państwa i społeczeństwa i wskazać drogę wyjścia z kryzysu. Utworem zapowiadającym reformy oświeceniowe byłGłos wolny wolność ubezpieczający, przypisywanyStanisławowi Leszczyńskiemu (1743). Ogromną poczytność zyskał traktatStanisława KonarskiegoO skutecznym rad sposobie (1761-1763), wyrażający ducha całego obozu reformistycznego[68]. Ważne teksty polityczne pisali Kołłątaj i Staszic. Dzieła te mierzyły się z problemami ustrojowymi Rzeczypospolitej, korzystając jednak z dorobku intelektualnego innych krajów europejskich i twórczo stosując je do rodzimych warunków. Sytuacja w Polsce żywo interesowała również najwybitniejsze umysły Europy. Bardzo krytycznie do polskich instytucji i kultury politycznej podchodził m.in.Voltaire[69]. Swoje projekty reform ustrojowych przedstawiliJean-Jacques Rousseau (Uwagi o rządzie polskim, 1772) orazGabriel Mably (autor obszernej korespondencji zkonfederatami barskimi)[70].
Upadek Rzeczypospolitej był wyraźnym końcem epoki. Od 1800 do 1830 zaczęła się w Polsce epoka preromantyczna, w której filozofia miała odmienny charakter i funkcjonowała w zupełnie innych warunkach[71]. W okresie tym filozofia polska rozwijała się pod wpływemfilozofii niemieckiej, odzwierciedlając zachodzące w niej zjawiska[72].
Na początku XIX wieku zwolennicyfilozofii zdrowego rozsądku wykładali w Wilnie (Anioł Dowgird), Krakowie (Józef Emanuel Jankowski) i Warszawie (Adam Ignacy Zebellewicz).Kantyzm miał swoich propagatorów w uczniu Immanuela Kanta,Józefie Kalasantym Szaniawskim i Niemcach wykładających w Polsce (Michał Wacław Voigt,Johann Heinrich Abicht). Zapalonym kantystą był też ks.Feliks Jaroński. Kontynuatorem myśli oświeceniowej byłMichał Wiszniewski.
W pierwszej połowie XIX w. rozpoczynają się też prace nad unowocześnieniem polskiego słownika filozoficznego, który bądź trzymał się pojęciowości scholastycznej, bądź też kopiował niemieckie słownictwo filozoficzne. Szczególną rolę odegrali w tym przedsięwzięciuBronisław Trentowski iKarol Libelt, wykształceni na uczelniach niemieckich i przeświadczeni o wartości własnego języka filozofii dla kultury narodowej, ale udział w nim brali również inni pisarze romantyczni. Duża część wypracowanych w romantyzmie pojęć (np.jestestwo) jest już dziś przestarzała[73].
Po upadkupowstania listopadowego doszło do likwidacji Uniwersytetu Wileńskiego (1832). Stopniowo dochodziło też do germanizacji uniwersytetów w Krakowie i Lwowie. Coraz częściej Polacy studiowali filozofię za granicami dawnej Polski (Niemcy, Austria, Francja, Rosja). Spowodowało to bliższe kontakty z zachodnią filozofią, ale także zatarcie się specyfiki polskiej myśli filozoficznej. Po 1870 r. w Galicji doszło do częściowej repolonizacji uniwersytetów w Krakowie i Lwowie, co pozwoliło na rozwój lokalnych środowisk filozoficznych[74].
.jpg)
Osobny artykuł:Mesjanizm polski.Mesjanizm był głównym nurtem polskiego romantyzmu, a jego największy rozkwit przypada na XIX wiek międzypowstaniem listopadowym astyczniowym. Podobnie jak inne postaciemesjanizmu, mesjanizm polski opierał się na idei ziemskiegozbawienia ludzkości (eschatologia). W jego najbardziej rozpowszechnionej postaci zbawienie to wiązane było ściśle znarodem polskim i dokonywało się w procesie historycznym (filozofia historii). Mesjanizm łączył w sobie refleksje filozoficzną, religijną i polityczną. Wyrażał się zarówno w traktatach, jak i dziełach literackich (szczególnie literaturze romantyzmu)[75]. Mesjanizm powstał jako ideologia narodu uciśnionego, szukającego w nim zarównokompensacji własnych klęsk (poczucie własnej wyższości moralnej), jak i poszukującego dróg wyjścia z ucisku (funkcja mobilizacyjna)[76]. Postulowany przezeń program polityczny oparty był na wyższości moralnej i duchowej, dzięki którym „sprawa polska” miała zatriumfować[77]. Mesjanizmy rozkwitły wromantyzmie, stawiając sobie za cel odnowienie duchowości i religii w opozycji zarówno domyślenia oświeceniowego, jak i do instytucjonalnej religii (Kościoła katolickiego)[78]. O ile w myśli oświeceniowej silne były wątkiempiryczne iracjonalistyczne, to romantyzm podkreślał rolęemocji iwyobraźni[79].
_(cropped).jpg)
Mesjanizm polski, obok francuskiego i niemieckiego był najżywotniejszą postacią romantycznego mesjanizmu[78]. Był tworzony przede wszystkim wpolskich środowiskach emigracyjnych przebywających we Francji popowstaniu listopadowym[80]. Polski mesjanizm jest szerokim i różnorodnym nurtem, którego poszczególni przedstawiciele znacząco różnili się między sobą. Pierwszą wyraźną artykulacją idei mesjanizmu była twórczośćJózefa Hoene-Wrońskiego, który jako pierwszy użył tego terminu[78]. Był to rozbudowanysystem filozoficzny rozwijany w licznych, pisanych w języku francuskim pracach, w którym autor dąży do połączenia filozofii, religii, reformy nauk, wyjaśnienia celu dziejów oraz osiągnięcia pełni człowieczeństwa. Mesjanizm był „filozofią absolutną”, wypełniającą obietnicę daną ludzkości przez Mesjasza-Chrystusa[81][76][82].
Odmienny charakter miała myśl mesjanistycznaAdama Mickiewicza, która ze względu na wysoką formę literacką, w jakiej została zaprezentowana, a także ze względu na swoją rolę w kulturze narodowej, zadecydowała o znaczeniu mesjanizmu w ogólności dla polskiego romantyzmu, a także o jego charakterze. WIII Części Dziadów,Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego orazPrelekcjach paryskich Mickiewicz wskazywał, że wybitne jednostki i narody prowadzą ludzkość do zbawienia[83]. Szczególne role pełnią narodysłowiańskie (przede wszystkim Polacy), orazFrancuzi[84]. Od 1841 znalazł się w sferze wpływówAndrzeja Towiańskiego[85], który miał charakter bardziej religijny ispirytualistyczny[76]. Dzięki osobistej charyzmie Towiański zgromadził wokół siebie duże grono wybitnych przedstawicieli kultury polskiej, nazywanychKołem Sprawy Bożej lub towiańczykami. Należeli do niego Mickiewicz,Juliusz Słowacki,Zygmunt Krasiński czySeweryn Goszczyński. Mesjanizm towiańczyków był nie tylko ideologią, ale i zorganizowanym ruchem filozoficzno-polityczno-religijnym, zorganizowanym w formiesekty. Ruch ten starał się wcielać swoje idee w życie, a jednocześnie problemy, które pojawiały się w praktyce, wywierały wpływ na treść doktryny[86].
Niezależnym nurtem mesjanizmu była filozofiaAugusta Cieszkowskiego (której ważnym elementem byłafilozofia czynu). Cieszkowski obracał się w kręgufilozofii niemieckiej (po niemiecku ogłosił też wiele swoich prac) i jest jednym z najważniejszych przedstawicieli wczesnegoheglizmu, mającym istotny wpływ na rozwój filozofiiKarola Marksa[87][88]. Cieszkowski starał się zbudować systemhistoriozoficzny o charakterzemillenarystycznym. Dzieje ludzkie dzielą się na trzy epoki, z której w trzeciej, epoce Ducha Świętego, nastąpić miało odnowienie moralne ludzkości i zapanować miała uniwersalna „religia Parakleta”[89]. Postęp przez epoki następuje w drodze ewolucji i ma charakter moralno-religijny[88].
Do innych przedstawicieli mesjanizmu, z okresu jego największego rozkwitu, należeli:Ludwik Królikowski (wydawca w 1843-1846 mesjanistycznego pisma emigracyjnego „Polska Chrystusowa”),Florian Bochwic,Konstanty Danielewicz,Bronisław Trentowski,Karol Libelt,Cyprian Kamil Norwid orazEleonora Ziemięcka (pierwsza filozofka polska[90]).
Pozytywizm polski był ruchem społeczno-literackim, mającym również swój wymiar filozoficzny[91]. Tendencje pozytywistyczne pojawiły się już w filozofii polskiej okresu oświecenia (szczególnie u Jana Śniadeckiego, Kołłątaja i Staszica, a później uMichała Wiszniewskiego). W okresie romantyzmu tendencje te przygasły, by od lat 60. XIX wieku znowu zyskiwać na sile i ukształtować się w latach 70. XIX w. jako nurt filozoficzny, który zdominuje epokę aż do przełomu wieków[92]. W początkowym okresie (prepozytywizmu) najważniejszymi autorami byliDominik Szulc iJózef Supiński. Ich myśl stanowiła pomost pomiędzy myślą oświeceniową, a dojrzałą postacią pozytywizmu,pozytywizmem warszawskim. Jako pierwsi czytali oni i komentowali praceAuguste’a Comte’a[93]. Nurt pozytywistyczny był aktywny aż do pierwszych latpo odzyskaniu niepodległości, choć na przełomie XIX i XX w. stracił znaczenie na rzecz nurtów modernistycznych.
Większość filozofów tego okresu była amatorami, a ich teksty miały w dużej mierze charakter publicystyczny, społeczno-polityczny czy popularyzatorski. Najważniejszym ośrodkiem była Warszawa, a ukształtowane tam środowisko określa się jakopozytywizm warszawski. W Warszawie działałaSzkoła Główna Warszawska (1862-1869), na której działali wybitni wykładowcy, przedstawiciele formacji pozytywistycznej[94]. Po jej zamknięciu pozytywizm stopniowo przestał być spójnym środowiskiem, a filozofia przestała mieć charakter akademicki[95]. Głównym pismem był początkowo „Przegląd Tygodniowy”, a później również „Niwa”[94]. Innymi ważnymi ośrodkami życia filozoficznego były Kraków (z Uniwersytetem Jagiellońskim) i Lwów.
W 1897 zaczęło się ukazywać pierwsze polskie czasopismo filozoficzne – „Przegląd Filozoficzny”, którego twórcą byłWładysław Weryho. Łamy pisma były otwarte również dla filozofów niepozytywistycznych, a także dla tekstów nie mających charakteru filozoficznego (a ogólnie pozytywistyczny czy scjentystyczny). Weryho założył też w 1915Polskie Towarzystwo Psychologiczne iInstytut Filozoficzny w Warszawie[96].
Polski pozytywizm filozoficzny miał charaktereklektyczny i dość mało oryginalny. Głównymi źródłami inspiracji byliAuguste Comte,John Stuart Mill iHerbert Spencer. W okresie tym przetłumaczono na język polski dzieła czołowych filozofów i naukowców epoki. Wobec braku filozoficznych ośrodków akademickich zapewniało to polskiemu społeczeństwu kontakt ze współczesnymi nurtami intelektualnymi i możliwość samokształcenia, a także stworzyło podwaliny pod rozwój nauki i filozofii w języku polskim[97].
Najbardziej znanymi filozofami byli:Aleksander Świętochowski,Julian Ochorowicz iWładysław Kozłowski.Psychologia isocjologia były na etapie oddzielania się od filozofii, prace z tych dziedzin miały jeszcze wyraźny charakter filozoficzny. Ochorowicz był bardziej znany jako psycholog niż filozof, a Świętochowski jako socjolog. Socjologiem, którego prace miały duże znaczenie filozoficzne, byłLudwik Gumplowicz. Międzynarodową sławę zyskały praceLeona Petrażyckiego, piszącego początkowo w językach rosyjskim i niemieckim. Petrażycki zajmował sięfilozofią isocjologią prawa i jest uznawany za jednego z ojców tej dyscypliny (ze swoją psychologiczną szkołą prawa). Wydał również istotne prace z zakresu etyki i metodologii nauk[98].
Działali również naukowcy, którzy obok swej działalności badawczej, wydawali również prace na temat filozoficznych i metodologicznych podstaw swoich dyscyplin, np.Benedykt Dybowski iJózef Nusbaum-Hilarowicz w zakresie biologii czySamuel Dickstein w zakresie matematyki[99],Władysław Biegański wmedycynie (polska szkoła filozofii medycyny)[100], czyMarian Smoluchowski w fizyce[101].
Pozytywizm pozostawał głównym nurtem filozoficznym epoki. Obok niego rozwijały się również nurty poboczne (łączone niekiedy z pozytywizmem), w szczególnościempiriokrytycyzm (Adam Mahrburg, uznawany przez niektórych za najwybitniejszego filozofa pozytywistycznego[102]),neokantyzm (Józefa Krzyżanowska-Kodisowa, jedna z pierwszych kobiet w Europie z tytułem doktora filozofii;Marian Massonius),pragmatyzm (zauważony przezWładysława Mieczysława Kozłowskiego, tłumaczaWilliama Jamesa)[103]. Wielkim krytykiem pozytywizmu ze stanowiska bliskiego niemieckiej filozofii akademickiej byłHenryk Struve, który był również wybitnymhistorykiem filozofii, oraz jedynym w drugiej połowie XIX w. akademickim filozofem w Warszawie[104].
Od wydania w 1879 encyklikiAeterni PatrisLeona XIII zaczęła się rozwijać w Polsceneoscholastyka (Marian Ignacy Morawski,Stefan Pawlicki,Franciszek Gabryl). Nurt ten stał się podstawą nauczania filozofii na powstałym w 1918Katolickim Uniwersytecie Lubelskim[105].
Pod koniec XIX w. pozytywizm przestał być dominującym nurtem kulturowym, a na znaczeniu zyskały liczne stanowiska antypozytywistyczne, które określano łącznie nazwami „modernizm” czy „Młoda Polska”. Filozofia tego okresu ściśle związała się z literaturą[106]. Wymiar filozoficzny zawierają liczne teksty ideologów i pisarzy tego nurtu, takich jakIgnacy Matuszewski,Antoni Lange,Stanisław Przybyszewski,Zenon Przesmycki,Artur Górski,Tadeusz Miciński. Szczególną rolę gra w ich pracach refleksja nadestetyką czyfilozofią kultury. Autorzy ci inspirowali się różnymi nurtami ideowymi:romantyzmem, filozofiąFriedricha Nietzschego, idealizmem,dekadentyzmem ifilozofią życia[107].
Stanisław Brzozowski był jedną z wielkich osobowości epoki, zarówno pod względem intelektualnym, osobowościowym, jak i literackim. Pozostawił po sobie obszerny i zróżnicowany dorobek. Jego filozofia miała charakter dynamiczny i aktywistyczny. Centralne miejsce zajmują w niej pojęcia życia, czynu i pracy (jego późniejszy dorobek określa się mianemfilozofii pracy). Brzozowski dokonał krytycznego przeglądu polskiej tradycji intelektualnej i współczesnych nurtów literackich i filozoficznych. Jego myśl ewoluowała od krytyki pozytywizmu i naturalizmu, w kierunku marksizmu i ruchu socjalistycznego[108][109].
Od modernizmu młodopolskiego należy odróżnićmodernizm religijny, nurt filozoficzny w ramach katolicyzmu, którego jedynym zadeklarowanym przedstawicielem byłMarian Zdziechowski[110].
Na przełomie XIX i XX w. nastąpiły powrót zainteresowania mesjanizmem i próba syntetycznego ujęcia jego różnych nurtów, określane jako neomesjanizm. W nurcie tym zmianie uległo pojęcie narodu, z historycznej wspólnoty etnicznej na wspólnotę religijną. Katolicyzm został uznany podstawą polskiejtożsamości narodowej, a jako misję Polski określono sąsiedztwo z dwoma wrogimi żywiołami: protestanckimi Niemcami i prawosławną Rosją. Głównymi przedstawicielami tego nurtu byliWojciech Dzieduszycki,Stanisław Szczepanowski,Ludwik Posadzy,Antoni Chołoniewski czyWincenty Lutosławski[76]. Lutosławski był jednym z nielicznych polskich filozofów tego okresu znanych za granicą. Był przyjacielemJamesa iBergsona. Z szerokim uznaniem spotkały się jego pisma na tematPlatona, w szczególności próba ustalenia chronologii jego dialogów metodąstylometrii[111].
Pod koniec XIX w. na znaczeniu zyskałsocjalizm imarksizm, zarówno jako ruch społeczno-polityczny, jak i stanowisko w naukach społecznych i filozofii. Wyróżnia się dwa nurty socjalizmu: niepodległościowy (łączący hasła polepszenia losu klas uciskanych z patriotyzmem i programem niepodległości państwa), oraz międzynarodowy (uważający, żetożsamość narodowa jest wtórna wobec przynależnościklasowej i zwycięstwo wkonflikcie klasowym jest ważniejsze niż walka narodowowyzwoleńcza). Do znaczących autorów nurtu niepodległościowego, piszących prace o charakterze filozoficznym, należeliBolesław Limanowski iKazimierz Kelles-Krauz. Nurt internacjonalistyczny reprezentowali m.in.Julian Marchlewski iRóża Luksemburg, której stanowisko (luksemburgizm) ma znaczącą pozycję whistorii marksizmu[112].
Wielu socjalistów i marksistów miało poglądy leżące poza głównym nurtem tych stanowisk, lub łączone z innymi nurtami (np. pozytywizmem). Wielu inspirowało się jedynie marksizmem, lub odchodziło od niego w pewnym momencie swego życia. Do takich osób należeliLudwik Krzywicki czyEdward Abramowski. Autorem, który w pewien sposób inspirował się marksizmem, jednak nigdy nie należał do tego nurtu i stworzył wysoce oryginalną „filozofię pracy” był (wspomniany wyżej)Stanisław Brzozowski[113].
W 1895 profesorem filozofii na Uniwersytecie Lwowskim został wykształcony w WiedniuKazimierz Twardowski. Był on wybitnym dydaktykiem, badaczem i organizatorem życia filozoficznego. Dzięki jego staraniom m.in. rozpoczęto wydawanie „Ruchu Filozoficznego” (1911) i zaczęły się odbywać ogólnopolskie zjazdy filozoficzne (1923, 1927, 1936)[114][115]. Brał też udział w założeniu w 1904Polskiego Towarzystwa Filozoficznego (Lwów, 1904)Historia PTF. Przede wszystkim jednak, Twardowski wychował kilka pokoleń uczniów i zorganizował wokół siebie środowisko, które po kilkunastu latach zaczęto postrzegać jako szkołę filozoficzną. Po odzyskaniu niepodległości w 1918, część tych osób przeniosła się do Warszawy, a całe środowisko zaczęto określać mianem „szkoła lwowsko-warszawska”[115].
Do pierwszego pokolenia uczniów Twardowskiego należeliJan Łukasiewicz (logik) iWładysław Witwicki (psycholog i tłumaczPlatona)[116]. W kolejnych latach do środowiska weszliKazimierz Ajdukiewicz,Tadeusz Czeżowski,Tadeusz Kotarbiński,Zygmunt Zawirski. Rosnąca sława szkoły ściągnęła do LwowaStanisława Leśniewskiego iWładysława Tatarkiewicza[117]. Do kręgu uczniów Twardowskiego zaliczało się także kilkufilozofów ukraińskich, ważnych dla rozwoju filozofii w tym języku:Stefan Baley,Jakym Jarema,Hawryił Kostelnyk iHilarion Święcicki[118].
Twardowski uważał się za uczniaFranza Brentano. Kontynuował on jego program unaukowienia filozofii, przede wszystkim w zakresie stosowaniametod podobnych do metod naukowych: jasnego sformułowania problemu i stosowaniarozumowań logicznych. Nauką, która miała najwięcej do zaoferowania filozofii była psychologia. Konsekwencją takiego podejścia miało też być porzucenie wielu problemów tradycyjnej metafizyki. Twardowski zajmował się również problemami epistemologii[119]. Wielu jego uczniów zajęło się natomiast problemamilogiki formalnej, co dało szkole międzynarodową sławę[120].
Odzyskanie niepodległości w 1918 pozwoliło na swobodne uprawianie filozofii w języku polskim, a także na rozwój nauczania akademickiego. Do już wychodzących pism „Ruchu Filozoficznego” i „Przeglądu Filozoficznego” dołączają kolejne: „Kwartalnik Filozoficzny” (1922) oraz wydawane w językach konferencyjnych „Studia Philosophica” (1935)[121].
Osobny artykuł:Szkoła lwowsko-warszawska.
Kiedy po odzyskaniu niepodległości w największych miastach kraju zaczęto organizować szkolnictwo wyższe, uczniowie Kazimierza Twardowskiego znaleźli zatrudnienie na wszystkich (prócz KULu) uniwersytetach. Szczególnie silną pozycję uzyskali naUniwersytecie Warszawskim, a szkołę lwowską zaczęto nazywać (od lat 30.) szkołą lwowsko-warszawską[122]. Przedstawiciele szkoły działali także w innych miastach, m.in. w Krakowie[123] i w Wilnie (wokół Tadeusza Czeżowskiego)[124].
Na Uniwersytecie Warszawskim ukształtowała siępolska szkoła matematyczna, która zgodnie zprogramem Janiszewskiego skupiła swe badania nad nowymi zagadnieniami matematycznymi. Jednymi z nich były logika matematyczna i podstawy matematyki. Ze Lwowa do Warszawy przybyli Stanisław Leśniewski i Jan Łukasiewicz. Wraz z nimi pierwsze pokolenie warszawskich logików tworzyliWacław Sierpiński,Stefan Mazurkiewicz iKazimierz Kuratowski. Wychowali oni wielu uczniów, z których najwybitniejszym byłAlfred Tarski, twórcasemantycznej teorii prawdy, uznawany za jednego z najwybitniejszych logików XX w.[125] Wśród osiągnięć tego środowiska wymienia się prace nad formalizacją systemów logicznych (m.in.notacja Łukasiewicza),logiką wielowartościową czy teoriamiprawdy[126].
Na Uniwersytecie Warszawskim rozpoczął pracę również inny uczeń Twardowskiego, Tadeusz Kotarbiński, który sformułował podstawyreizmu, nowatorskiej koncepcji ontologicznej, a takżeprakseologii (przedstawionej w rozwiniętej postaci dopiero po wojnie)[127]. Filozof ten zgromadził też wokół siebie liczne grono uczniów (m.in.Maria iStanisław Ossowscy,Mieczysław Wallis,Edward Poznański). Zainteresowania tej grupy były bardziej różnorodne: od metodologii nauk isemantyki poestetykę. Te dwa środowiska pozostawały ze sobą w kontakcie, odzwierciedlając jednocześnie rodzący się podział na logikę formalną i metodologię nauk oraz nasemantykę isemiotykę[128].
Twardowski i Ajdukiewicz kontynuowali swoją działalność we Lwowie. Do kolejnego pokolenia uczniów Twardowskiego należeli m.in.Izydora Dąmbska,Maria Kokoszyńska czyHenryk Mehlberg[129]. Ajdukiewicz był autorem ważnych prac z zakresu epistemologii (logistyczny antyirracjonalizm, radykalnykonwencjonalizm iepistemologia semantyczna) i metodologii nauk (klasyfikacja rozumowań i wnioskowań)[130].
ZdaniemJana Woleńskiego kres szkole położyła II wojna światowa. Twardowski i Leśniewski zmarli krótko przed wojną, a Zawirski i Witwicki krótko po niej. Wielu przedstawicieli szkoły zginęło w trakcie wojny lub emigrowało z kraju. Nowa sytuacja polityczna po 1945 spowodowała, że choć wielu członków szkoły pozostawało aktywnych, to środowisko uległo rozproszeniu[131]. Z kolei zdaniemJacka Jadackiego, szkoła w latach 1940–1960 przechodziła okres rozproszenia i destrukcji, by odrodzić się wraz z osłabnięciem represji politycznych kolejnym pokoleniem filozofów[132].
Szkoła lwowsko-warszawska wywarła znaczący wpływ nie tylko na rozwój polskiej filozofii, ale także poza granicami kraju. Poprzez Tarskiego, warszawski ośrodek szkoły nawiązał bliskie kontakty zKołem Wiedeńskim[123]. W 1933 przez sześć tygodni w Warszawie przebywałWillard Van Orman Quine, słuchając wykładów i dyskutując z Tarskim, Leśniewskim, Łukasiewiczem i innymi przedstawicielami szkoły[133]. Dzięki jego staraniom, krótko przed wojną Tarski wyjechał do Stanów Zjednoczonych, zaczynając tam międzynarodową karierę. Wojna spowodowała też emigrację wielu innych członków szkoły, powodując, że jej idee włączone zostały w tradycje filozoficzne innych krajów. Największy międzynarodowy rozgłos zyskały osiągnięcia szkoły w dziedzinie logiki. Wpływ idei Kazimierza Twardowskiego odnajduje się w filozofiachAlexiusa Meinonga iEdmunda Husserla[123]. Krakowscy przedstawiciele szkoły (m.in.Józef Maria Bocheński iJan Salamucha) mieli swój wkład w rozwój neoscholastyki[123], choć w późniejszym okresie analityczny nurt w neoscholastyce nie był kontynuowany[134]. Szkoła odegrała też kluczową rolę na kształtowanie się polskiej kultury intelektualnej. Pod jej wpływem kształciły się pokolenia filozofów. Z jej kręgu wywodziło się wielu wybitnych intelektualistów. Podręczniki Kotarbińskiego (Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk), Tatarkiewicza (Historia filozofii), Ajdukiewicza (Zagadnienia i kierunki filozofii. Teoria poznania. Metafizyka,Logika pragmatyczna), Witwickiego (Psychologia) wraz z jego tłumaczeniami dialogów Platona długo były podstawą wykształcenia polskich humanistów[135].
Obok szkoły lwowsko-warszawskiej silną pozycję w życiu filozoficznym dwudziestolecia miałafenomenologia, której głównym reprezentantem byłRoman Ingarden, uczeń zarówno Kazimierza Twardowskiego, jak i twórcy fenomenologii,Edmunda Husserla[136].
W swojej głównej pracy (Spór o istnienie świata, 1945–1970) Ingarden występował przeciwko ideom późnego Husserla – fenomenologii transcendentalnej. Relacja między realizmem a idealizmem była przyczynkiem do zrekonstruowania fenomenologii według przebiegającego na tym gruncie sporu o istnienie świata[137]. Wcześniejszą pracą, która przyniosła mu międzynarodowy rozgłos, było dziełoDas literalische Kunstwerk (1931, tłum. pl.O dziele literackim), w którym autor bada istotę tzw. przedmiotu intencjonalnego, wykrywając możliwość różnych sposobów istnienia, momentów bytowych i warstw[138]. Praca miała duży wpływ m.in. na polską teorię literatury, a także na takich filozofów jakMikel Dufrenne czyNelson Goodman[139]. Ingarden jest jednym z najbardziej znanych polskich filozofów, najwybitniejszym estetykiem w fenomenologii i jednym z głównych przedstawicieli tego nurtu[140].
Ingarden zgromadził wokół siebie we Lwowie grono uczniów i za jego sprawą fenomenologia stała się silnym nurtem w polskiej filozofii (choć to nie on ją tu wprowadził)[141]. Po wojnie kontynuował nauczanie w Krakowie.
Logiką interesowali się nie tylko przedstawiciele szkoły lwowsko-warszawskiej. Znaczącą postacią spoza jej grona byłLeon Chwistek, logik, filozof i malarz. W zakresie logiki pozostawał pod wpływem pracBertranda Russella iHenriego Poincarégo[142]. Jako twórca i teoretyk sztuki był głównym przedstawicielemformizmu.
Władysław Tatarkiewicz wywodził się ze szkoły lwowsko-warszawskiej, ale duża część jego twórczości ma charakter odrębny. Oprócz trzytomowejHistorii filozofii (dwa tomy wydane w 1931, trzeci po wojnie), z której uczyło się kilka pokoleń humanistów, duże znaczenie miały jego prace z historii estetyki oraz pracaO szczęściu[143]. Własną drogą poszedł równieżHenryk Elzenberg, etyk i estetyk, krytyk szkoły lwowsko-warszawskiej[144].
Wyraźnie odrębnym nurtem była powstająca neoscholastyka, której przedstawicielami byliKazimierz Wais,Jacek Woroniecki,Konstanty Michalski iAugustyn Jakubiak[145].
Pragmatyzm pojawił się w Polsce jeszcze przed I wojną światową, dzięki tłumaczeniom prac Jamesa dokonanym przez Witwickiego. Był poglądem popularnym, traktowanym z zainteresowaniem przez Kotarbińskiego i Łukasiewicza[146]. Oryginalnym badaczem, wiązanym z pragmatyzmem byłFlorian Znaniecki, socjolog i filozof, którego znana praca (pisana wspólnie zWilliamem ThomasemChłop polski w Europie i Ameryce) jest traktowana jako rozwinięcie pragmatyzmu na grunt socjologii[147]. Twórczość Znanieckiego obejmowała równieżfilozofię kultury ściśle powiązaną zteorią socjologiczną orazmetodologią nauk społecznych (kulturalizm,socjologia humanistyczna i koncepcjawspółczynnika humanistycznego)[148].Nie tylko Znaniecki łączył nauki społeczne z pogłębioną refleksją filozoficzną nad kulturą. Duży wpływ na polskie życie intelektualne miały także praceBronisława Malinowskiego, jednego z ojcówantropologii kulturowej, który większość swoich prac opublikował po angielsku. Ważne prace z zakresu filozofii kultury wydali równieżZygmunt Łempicki,Jerzy Braun,Stefan Czarnowski czyBogdan Suchodolski. Oryginalnąneopogańską wizję kultury przedstawił równieżJan Stachniuk[149].
Okres ten wydał także wielu interesujących i oryginalnych filozofów zajmujących sięfilozofią historii iteoriami cywilizacji (Napoleon Cybulski,Feliks Koneczny,Erazm Majewski,Zygmunt Wasilewski,Feliks Młynarski)[150]. Charakterystycznym dla międzywojnia nurtem filozoficznym i literackim, który łączył refleksję nad kulturą i historią, stawiając tezy o zmierzchu cywilizacji, kryzysie kultury i schyłkowości dziejów, byłkatastrofizm. Był to nurt niejednorodny, którego ślady można odnaleźć u bardzo różnorodnych twórców, m.in. u Znanieckiego,Stanisława Ignacego Witkiewicza,Mariana Zdziechowskiego[151].
Niedocenioną w swoich czasach postacią byłLudwik Fleck, lwowski mikrobiolog, który wydawał w językach polskim i niemieckim prace z zakresu filozofii nauki. Jego stanowisko w filozofii naukowej cechowało sięhistoryzmem i naciskiem na kolektywne podstawy poznania (pojęciastylu myślowego ikolektywu myślowego)[152]. W II połowie XX w. został odkryty ponownie przezThomasa Kuhna, a później zaliczony przezsocjologów wiedzy i przedstawicielistudiów nad nauką i techniką do wczesnych przedstawicielikonstruktywizmu w filozofii nauki[153].
II wojna światowa jest wyraźną cezurą w kulturze polskiej, również w rozwoju polskiej filozofii. W trakcie wojny zginęło wielu filozofów, m.in. Leon Chwistek, Jan Salamucha,Adam Zieleńczyk,Władysław Spasowski,Jakub Segał,Jan Mosdorf,Bolesław Miciński,Michał Sobeski,Stefan Rudniański, Stanisław Ignacy Witkiewicz iSalomon Igel. Część z nich została zabita w egzekucjach, część zmarła w obozach, zginęła w walce czy popełniła samobójstwo. Dokładna liczba osób zmarłych w wyniku wojny nie jest znana, a różne szacunki oceniają ją na kilkadziesiąt osób[154]. Bardzo wielu filozofów wyemigrowało i zaczęło pracę w innych krajach.
Wojna przerwała działalność uniwersytetów. Nauczanie trwało w konspiracji, lecz było bardzo ograniczone (m.in. tajne nauczanie prowadzili Kotarbiński, Tatarkiewicz, M. i S. Ossowscy,Bogdan Suchodolski,Sergiusz Hessen)[155]. Niektórzy filozofowie, mimo utrudnionego dostępu do źródeł kontynuowali jednak swoje prace (m.in. Tatarkiewicz nadHistorią filozofii iO szczęściu oraz Ingarden nadSporem o istnienie świata)[114]. W konspiracji ukazały się tłumaczenia dziełJacques’a Maritaina (autorstwaCzesława Miłosza) iEmmanuela Mouniera (autorstwaJana Strzeleckiego)[114].
W wyniku powojennego przesunięcia granic, dwa ważne ośrodki polskiego życia intelektualnego, Lwów i Wilno, znalazły się w granicach ZSRR. Do Polski włączono natomiast ziemie zachodnie i północne. Objęcie przez komunistów władzy w powojennej Polsce doprowadziło także do radykalnej zmiany w społeczno-politycznym otoczeniu uprawiania filozofii.
Po wojnie, wraz z umocnieniem się przy władzy komunistów, wolność prowadzenia badań, nauczania i głoszenia poglądów uległa znacznemu ograniczeniu. Zamknięto katedry filozofii na uniwersytetach (z wyjątkiem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytetu Warszawskiego), przedwojennych filozofów odsunięto od pracy na uczelniach, zamknięto możliwości publikacji[156]. Jednocześnie upowszechniono oficjalną wersję doktrynymarksistowskiej (marksizm ortodoksyjny), która była powszechnie wykładana na wszystkich studiach i miała status „naukowy”. Inne nurty filozoficzne przedstawiane były jako historyczne bądź krytykowane jako burżuazyjne. Filozofia marksistowska zaczyna dominować we wszystkich dyscyplinach filozoficznych (w tym również w logice pod postacią „logiki dialektycznej”, krytykującej osiągnięcia szkoły lwowsko-warszawskiej)
Represje były najsilniejsze w okresiestalinizmu (1951–1956). W 1951 odbywa sięI Kongres Nauki Polskiej, na którym zadecydowano o stalinizacji kultury polskiej. Usunięto ze stanowisk m.in. Ajdukiewicza, Czeżowskiego, Kokoszyńską, Kotarbińskiego, Tatarkiewicza, Ingardena, Elzenberga, Dąmbską, Znamierowskiego[157]. Kotarbiński, Ajdukiewicz, Czeżowski, Ingarden, Ossowscy stali się celem ataków politycznych[158]. W atakach aktywny udział brali filozofowie młodego pokoleniaAdam Schaff,Leszek Kołakowski iBronisław Baczko[159].
Zamknięto „Przegląd Filozoficzny”, „Kwartalnik Filozoficzny” i „Studia Philosophica”. W zamian za to w 1952 założono „Myśl Filozoficzną” (red.Adam Schaff), która stała się głównym miejscem prezentacji ortodoksyjnego marksizmu i krytyki innych nurtów filozoficznych[160][161]. Od 1952 zaczęto wydawać klasyczne dzieła filozoficzne wBibliotece Klasyków Filozofii[162]. Od 1966 zaczęło się ukazywać czasopismo „Etyka”.
Po 1956 nastał okres odwilży, a ograniczenia wobec filozofii i represje uległy osłabieniu, znacznie osłabł nacisk polityczny. „Myśl Filozoficzną”, skompromitowaną w poprzednim okresie, przekształcono w „Studia Filozoficzne” (red. Leszek Kołakowski)[163]. Stopniowo, wielu ortodoksyjnych marksistów, zaczęło się przesuwać na stanowiska krytyczne wobec władzy irewizjonistyczne[164]. W 1968 Schaff, Baczko i Kołakowski zostali usunięci z Uniwersytetu Warszawskiego, co stało się bezpośrednią przyczyną protestów dużej części kadry i studentów[165]. Powydarzeniach 1968 roku z kraju wyemigrowali m.in. Leszek Kołakowski (który całkowicie odszedł od marksizmu, publikując za granicą jego całościową krytykę –Główne nurty marksizmu),Zygmunt Bauman (w tym okresie socjolog, później jeden z głównych przedstawicielipostmodernizmu), Bronisław Baczko,Andrzej Zabłudowski,Helena Eilstein,Krzysztof Pomian,Roman Zimand,Stefan Amsterdamski,Stefan Morawski.
Od lat 80. stopniowo pojawiły się szersze możliwości uprawiania filozofii poza oficjalnym marksizmem (w postaci marksizmu otwartego czy różnych nurtów filozofii niemarksistowskiej), ochraniane rosnącą autonomią uczelni wyższych. Pojawiły się nowe czasopisma filozoficzne: „Colloquia Communia” (1979), „Ethos” (1988) czy „Edukacja Filozoficzna” (1986)[166].
Wielu filozofów zaangażowało się w działalność opozycyjną, oraz podziemny, niezależny ruch wydawniczy i edukacyjny (m.in.Stefan Amsterdamski,Leszek Nowak,Klemens Szaniawski,Barbara Skarga,Józef Tischner)[167].
Możliwość rozwoju filozofii w Polsce w tym okresie, w porównaniu do innych państwbloku wschodniego, była mimo wielu ograniczeń i represji, lepsza[74]. Dopiero jednak od zmiany ustrojowej w 1989, filozofia w Polsce odzyskała możliwość swobodnego rozwoju.
Dominującą i oficjalną filozofią w Polsce byłamarksistowsko-leninowska. Była ona nauczana na wszystkich studiach wyższych i wywierała wpływ na całą kulturę. Pod względem filozoficznym, był to marksizm spłycony, wykładany dogmatycznie i służący jako środek politycznej indoktrynacji. Istniało jednak grono filozofów marksistowskich, którzy starali się rozwijać filozofię marksistowską poza dogmatyką. Pod względem oryginalności i zakresu swobody rozwoju, polski marksizm wybijał się spośród innych państw bloku wschodniego.
Po roku 1968 w ramach marksizmu ukształtowały się dwa nurty: scjentystyczny i antropologiczny[168]. Nurt scjentystyczny zajmował się epistemologią, filozofią przyrody, filozofią i metodologią nauki, w nawiązaniu do materializmu dialektycznego w duchuEngelsa. Jego przedstawicielami byliWładysław Krajewski,Stefan Amsterdamski,Zdzisław Cackowski[169]. Nurt ten cechowały bliskie związki zneopozytywizmem.
Nurt antropologiczny, zajmował się problematyką człowieka, wartości i kultury[168]. Starał się łączyć marksizm z takimi kierunkami jakegzystencjalizm czy neopozytywizm. Jego przedstawicielami byli m.in. Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko czy Krzysztof Pomian[169]. Z tego nurtu wywodziła się teżwarszawska szkoła historii idei, której przedstawiciele stopniowo odchodzili od marksizmu. Z tego ośrodka wywodziła się m.in.Jolanta Brach-Czaina, filozofka sztuki i feministka zajmująca się głównie estetyką, związana później zUniwersytetem w Białymstoku.
Jedynym nurtem filozoficznym, który funkcjonował oficjalnie obok marksizmu (choć znacznie ograniczony i nie bez represji), byłafilozofia chrześcijańska. W 1946 na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim powstał Wydział Filozoficzny. Przez kolejne dekady stanowił jedyną instytucjonalną alternatywę wobec zdominowanych przez oficjalny marksizm uczelni wyższych[114]. Rozwinęła się tamlubelska szkoła filozoficzna, będąca oryginalną wersjątomizmu (Stanisław Kamiński,Mieczysław Krąpiec,Stefan Swieżawski). W Lublinie wykładał teżKarol Wojtyła (późniejszy Jan Paweł II), który łączył tomizm z fenomenologią[170]. Istotnym elementem twórczości tych filozofów był też szeroko rozumianypersonalizm[171]. Wydziały teologiczne na innych uczelniach zostały zlikwidowane. Mimo tych działań, władze pozostawały jednak pewien margines dla chrześcijańskiego życia umysłowego. Oprócz KUL-u, od 1954 działałaAkademia Teologii Katolickiej (Warszawa). Filozoficzne teksty ukazywały się na łamachTygodnika Powszechnego iZnaku[172].
Innym istotnym nurtem filozofii niemarksistowskim była fenomenologia. Roman Ingarden po wojnie podjął wykłady na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był jednym z profesorów wobec którego zwróciły się represje stalinowskie i w 1950 odsunięto go od nauczania. Wznowił je w 1957, gromadząc grono uczniów i pośrednich naśladowców nazywane niekiedy „polską szkołą fenomenologiczną” (m.in.Danuta Gierulanka,Adam Półtawski,Antoni B. Stępień,Anna-Teresa Tymieniecka,Józef Tischner,Władysław Stróżewski,Jan Szewczyk). Charakterystyczną cechą tej fenomenologii był wpływ jaki wywierała na inne nurty filozoficzne, m.in. tomizm (Stępień), czy marksizm (Szewczyk)[173][174].
W okresie powojennym logika w coraz większym stopniu oddalała się od filozofii, stając sięlogiką matematyczną. Do zagadnień, którymi zajmowali się filozofowie należały m.in.metalogika czy typy logiki (m.in.logiki deontyczne,modalne). Kontynuowano także badania nad zagadnieniami i systemami logicznymi przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej[175].
Ogromnym zainteresowaniem w powojennej filozofii polskiej cieszyły się metodologia ifilozofia nauki. Problematyki ta rozwijane były już przed wojną przez przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej. Po wojnie zajęły się nimi także inne grupy badaczy. Na tym obszarze badań filozofia polska pozostawała w ścisłym kontakcie z rozwojem dyscypliny w innych krajach, podejmując dialog zpozytywizmem logicznym,falsyfikacjonizmem czypluralizmem w filozofii nauki. Dużym zainteresowaniem cieszyła się filozofianeopozytywistyczna. Toczono dyskusje nad wizjami pozytywistyczną iantypozytywistyczną nauki, a także nad interpretacjami realistyczną i instrumentalistyczną teorii naukowych[176]. Napisano także liczne prace z zakresu metodologii poszczególnych dyscyplin naukowych[176]. Wielu badaczy zajmowało się tematem metodologicznych podstaw nauk społecznych. Obok autorów nawiązujących do metodologii nauk przyrodniczych (Antoni Sułek,Andrzej Malewski), w kilku ośrodkach prowadzono refleksję nad specyfiką nauk społecznych (m.in. Jerzy Kmita,Edmund Mokrzycki, Stanisław Ossowski,Zdzisław Krasnodębski)[177]. Esteyk
Na przełomie lat 60. i 70. powstało naUniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu środowisko badaczy, które zaczęto określać jakopoznańska szkoła metodologiczna. Jej pierwszym filarem była filozofia marksistowska, jednak nie w wersji marksizmu oficjalnego, ale odwołującej się do pism samego Marksa. Drugim była filozofia nauki łącząca wpływyKarla Poppera i Kazimierza Ajdukiewicza. Podstawy tej syntezy opracowałJerzy Giedymin, uczeń obu filozofów[178]. Trzecim zaś niemiecka antynaturalistyczna metodologia nauk humanistycznych (Wilhelm Dilthey,Eduard Spranger iMax Weber)[179]. Te różne nurty, uznawane dotychczas za sobie przeciwstawne, stały się źródłem oryginalności szkoły, ale z czasem doprowadziły do jej podziału. W latach siedemdziesiątych część badaczy skupiona wokółLeszka Nowaka zajęła się rozwojemidealizacyjnej teorii nauki. Badacze skupieni wokółJerzego Kmity zajęli się podstawami metodologicznymi humanistyki, rozwijając koncepcjęinterpretacji humanistycznej, a później takżespołeczno-regulacyjnej koncepcji kultury. Badacze związani zJanem Suchem badali marksistowsko-dialektyczne cechy przyrodoznawczego obrazu świata. Natomiast zespółSeweryna Dziamskiego prowadził badania nad kształtowaniem się myśli marksistowskiej[180]. Oprócz wymienionych, ze szkołą wiązani są równieżKrystyna Zamiara,Izabella Nowakowa,Tadeusz Zgółka,Andrzej Malewski,Jerzy Topolski,Teresa Kostyrko,Anna Pałubicka,Anna Zeidler-Janiszewska orazBarbara Kotowa[181]. Prace członków szkoły wychodziły przede wszystkim w czasopismach „Studia Metodologiczne” (zał. 1966) i „Poznańskie Studia z Filozofii Nauki” (od 1976).
W środowisku filozofów katolickich (w różnych ośrodkach uniwersyteckich) powstało grono uczonych, zajmujące sięfilozofią nauki iprzyrody. Jego przedstawicielami sąMichał Heller,Józef Życiński,Stanisław Mazierski,Kazimierz Kłósak. Heller i Życiński założyli w KrakowieOśrodek Badań Interdyscyplinarnych i zaczęli wydawać czasopismo „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce”[182]. Michał Heller za swoją działalność łączącą naukę, religię i filozofię otrzymał w 2008nagrodę Templetona. Postuluje on powstanienowej filozofii przyrody, nie zajmującej się jedynie nauką, ale funkcjonującej w ścisłej z nią łączności[183].
W związku z ograniczeniem w uprawianiu filozofii, wielu badaczy rozpoczęło działalność w obszarze historii filozofii, lub podjęło się tłumaczenia dzieł filozoficznych. Znaczenie międzynarodowe zyskały polskie badania nadfilozofią średniowieczną.Marian Kurdziałek opublikował i opatrzył komentarzem dziełoDawida z Dinant. Stefan Swieżawski jest autorem ośmiotomowychDziejów filozofii europejskiej w XV wieku.Dużą wartość mają także praceAdama Krokiewicza z historii filozofii starożytnej[184]. Po odwilży 1956 na Uniwersytecie Warszawskim ukształtowała się grupa filozofów, którzy zerwali ze stalinizmem, zajmując sięhistorią idei (warszawska szkoła historii idei). Należeli do niej: Leszek Kołakowski, Bronisław Baczko, Krzysztof Pomian,Andrzej Walicki,Barbara Skarga,Jerzy Szacki. Przedstawiciele tej szkoły odchodzili od marksistowskiego wyjaśniania rozwoju idei, zajmując się szczegółowymi, stroniącymi od ideologii analizami historyczno-socjologicznymi. Wiele prac tej szkoły spowodowało ożywione dyskusje w polskim życiu intelektualnym, przekraczając swoim znaczeniem akademicką filozofię[169]. Po 1968 niektórzy jej przedstawiciele wyemigrowali (Kołakowski, Baczko, Pomian), kontynuując prace i upowszechniając dorobek szkoły za granicą.
Początki historiografii polskiej filozofii datowane są na drugą połowę XVIII w., gdy tacy autorzy jakHugo Kołłątaj,Adam Tadeusz Naruszewicz iJan Śniadecki, w ramach szerszego programu oświeceniowej reformy kultury polskiej, zwrócili uwagę na konieczność badań nad historią polskiej filozofii[185]. Systematyczne badania w tym zakresie rozpoczęły się jednak dopiero w wieku XIX, początkowo w ramach historii literatury czy historii oświaty[185].
Liczne uwagi na temat dzieł filozoficznych można znaleźć wHistorii literatury polskiejMichała Wiszniewskiego (wyd. 1840-1866), czy w pismachFeliksa Jarońskiego,Jana Majorkiewicza,Karola Libelta iDominika Szulca. Całościowy zarys historii filozofii polskiej został po raz pierwszy napisany przezFranciszka Krupińskiego i dołączony jako osobny rozdział do polskiego przekładuHistorii filozofiiAlberta Schweglera (wyd. pl. 1863)[185]. Autorem, który prowadził wieloletnie studia historyczne nad polską filozofią byłHenryk Struve. Ich efektem były: obszerny wstęp historyczny do pracyWykład systematyczny logiki czyli nauka dochodzenia i poznania prawdy (wyd. 1868-1870), orazHistoria logiki jako teorii poznania w Polsce (1912)[185].
W początkach XX w. doszło do instytucjonalizacji badań historycznych nad polską filozofią. W 1917 przy Polskiej Akademii Umiejętności powstała zajmująca się tym komisja, która wydawała czasopismo „Archiwum Komisji do Badania Historii Filozofii w Polsce”[185]. W okresie międzywojennym wydano też niewielkich rozmiarów syntezę autorstwaMaurycego Straszewskiego, jako dodatek do polskiego tłumaczeniaHistorii filozofii w zarysieAlberta Stöckla iJosefa Weingärtnera (1930). Po II wojnie światowej ukazała się krótka pracaWładysława TatarkiewiczaZarys dziejów filozofii w Polsce (1948), będąca właściwie zebraniem fragmentów z jegoHistorii filozofii. Dopiero jednak koniec stalinizmu, pozwolił na szersze zajmowanie się tą tematyką[186]. Wybitnymi historykami polskiej filozofii drugiej połowy XX w. byliJuliusz Domański,Mieczysław Markowski,Zbigniew Ogonowski,Władysław Seńko,Barbara Skarga,Lech Szczucki,Andrzej Walicki,Zofia Włodek[186].
Już na początkuodwilży (1956) powstał Zespół Historii Filozofii Średniowiecznej w Polsce przy IFiS PAN, który przez kolejne dekady opublikował wiele studiów, źródeł i syntez. Dzięki pracy wielu autorów, okres średniowieczny jest stosunkowo najlepiej opracowany historycznie[186].
W 1959 ukazał się pierwszy, a w 1966 drugi, tomHistorii filozofii polskiejWiktora Wąsika. Praca doprowadzona była do roku 1863.[186] Dziełem zbiorowym jest wydany w latach 1983 i 1989Zarys dziejów filozofii w Polsce (dwa tomy, pierwszy obejmujący XIII–XVII w., drugi okres 1815–1918)[187]. W 2010 ukazała sięHistoria filozofii polskiejJana Skoczyńskiego iJana Woleńskiego (doprowadzona do 1989 r.), a w 2013Zarys historii filozofii polskiejKrzysztofa Bochenka,Leszka Gawora iRyszarda Wójtowicza (omawiający również współczesny rozwój filozofii w Polsce).
W okresie powojennym powstały liczne opracowania słownikowe i encyklopedyczne, utrwalające kanon filozofii polskiej, m.in.Filozofia w Polsce. Słownik pisarzy (Wrocław 1971),Polska filozofia powojenna (3 tomy, 2001–2005),Słownik filozofów polskich (1999),Klasycy filozofii polskiej (1999),Encyklopedia filozofii polskiej (2 tomy, 2011)[188]. W 1978 r. rozpoczęto wydawanie wielotomowej antologii tekstów źródłowych700 lat myśli polskiej, której redaktorami byli czołowi polscy historycy filozofii. Dobór filozofów i ich tekstów w antologii utrwalił podstawowy kanon historii filozofii w Polsce i ułatwił dostęp do historycznych źródeł[2]. Spośród czasopism filozoficznych, historii filozofii polskiej poświęcone są „Studia z Filozofii Polskiej” (od 2006) i „Rocznik Historii Filozofii Polskiej” (od 2008).
W XX wieku rozwinął się również namysł nad metodologią filozofii historii. Wytworzyło się w tym zakresie kilka stanowisk. Rozróżnia się autorski i problemowy sposób prezentacji materiału. Pierwszy z nich skoncentrowany jest na filozofach, ich postaciach i ich poglądach. Z kolei drugi skoncentrowany jest na problemach nad którymi refleksja jest rozwijana, nurtach i stanowiskach filozoficznych, czy kontekstach filozofowania. Nie są to przy tym stanowiska rozłączne, a określające, co jest podstawowym kryterium organizującym materiał. Ku ujęciu autorskiemu skłaniali się Władysław Tatarkiewicz,Jerzy Legowicz czyZbigniew Kuderowicz. Ujęcie problemowe prezentowali Stefan Swieżawski,Zdzisław Kuksewicz,Bohdan Dziemidok,Michał Hempoliński,Andrzej Miś[189].
Poland, philosophy in(ang.),Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].| tradycje |
| ||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| okresy filozofii zachodniej |
| ||||||||||||||||
| opracowania |
|
