NazwaFilipiny pochodzi od imienia królaHiszpaniiFilipa II Habsburga. W 1543 roku hiszpański odkrywcaRuy López de Villalobos nazwał wyspyLeyte iSamarFelipinas na cześć ówczesnego księciaAsturii. Ostatecznie dla całego archipelagu przyjęła się nazwaLas Islas Filipinas. Wcześniej Hiszpanie używali określeńIslas del Poniente (dosł.Wyspy Zachodu) lubSan Lázaro – nazwy wymyślonej przez Ferdynanda Magellana[10][11][12][13][14].
Oficjalna nazwa Filipin zmieniała się kilkakrotnie w historii państwa. W czasie powstania antyhiszpańskiego w latach 1896–1898 Zgromadzenie Narodowe proklamowało utworzenieRepubliki Filipińskiej (República Filipina). Od wybuchuwojny amerykańsko-hiszpańskiej (1898) do momentu powstaniaWspólnoty Filipin (1934) amerykańskie władze kolonialne używały nazwyWyspy Filipińskie (Philippine Islands). W czasie rządów amerykańskich pojawiło się także określenieFilipiny, które z czasem przyjęło się jako popularna nazwa dla kraju[15]. Po uzyskaniu niepodległości oficjalna nazwa państwa toRepublika Filipin.
Istnieją dowody na to, że wczesnehomininy żyły na terenie dzisiejszych Filipin już 709 tys. lat temu[16]. Najstarsze szczątki ludzkie znalezione na wyspach pochodzą zjaskiń Tabon w prowincjiPalawan, a ich szacowany wiek to ok. 37–58 tys. lat[17].
Najwcześniejszym znanym zachowanym zapisem pisemnym znalezionym na Filipinach jest inskrypcja z Laguna Copperplate. Do 1300 roku wiele dużych osad przybrzeżnych wyłoniło się jako centra handlowe i stało się centralnym punktem zmian społecznych. Uważa się, że handel z Chinami rozpoczął się w czasach dynastiiTang, ale rozwinął się w czasach dynastiiSong[18]. Indyjskie cechy kulturowe, takie jak terminy językowe i praktyki religijne, zaczęły rozprzestrzeniać się na Filipinach w X wieku, prawdopodobnie za pośrednictwem hinduskiego imperiumMajapahit[19]. W XV wieku islam przybył na archipelagSulu i stamtąd się rozprzestrzenił[20].
Małe państwa założone na Filipinach od X do XVI wieku toMaynila, Tondo,Namayan, Pangasinan, Cebu, Butuan, Maguindanao, Lanao, Sulu iMa-i[21].
Od 1565 do 1821 r. Filipiny były rządzone w ramach znajdującego się w MeksykuWicekrólestwa Nowej Hiszpanii, zarządzanego później z Madrytu po meksykańskiej wojnie o niepodległość[23]. Podczas swoich rządów Hiszpania stłumiła różne bunty, a także broniła się przed zewnętrznymi wyzwaniami militarnymi[24].
Siły brytyjskie okupowały Manilę w latach 1762–1764 podczaswojny siedmioletniej. Hiszpańskie rządy zostały przywrócone na mocy traktatu paryskiego z 1763 r. Hiszpanie uważali swoją wojnę z muzułmanami w Azji Południowo-Wschodniej za przedłużenierekonkwisty. Konflikt zMoro trwał kilkaset lat. W ostatniej ćwierci XIX wieku Hiszpania podbiła części Mindanao i Jolo, a muzułmanie Moro wSułtanacie Sulu formalnie uznali suwerenność Hiszpanii[25].
Andrés Bonifacio w 1892 roku założył wojownicze tajne stowarzyszenie o nazwie Katipunan, które szukało niezależności od Hiszpanii poprzez zbrojną rewoltę.
StowarzyszenieKatipunan rozpoczęłorewolucję filipińską w 1896 r. Wewnętrzne spory doprowadziły do wyborów, w których Bonifacio stracił swoją pozycję, aEmilio Aguinaldo został wybrany na nowego przywódcę rewolucji[26]. W 1897 r.pakt z Biak-na-Bato doprowadził do wygnania przywództwa rewolucji do Hongkongu. W 1898 roku rozpoczęła sięwojna hiszpańsko-amerykańska, która dotarła na Filipiny. Aguinaldo powrócił, wznowił rewolucję i ogłosił niepodległość od Hiszpanii 12 czerwca 1898 r. Pierwsza Republika Filipińska została ustanowiona 21 stycznia 1899 r.[27]
GenerałDouglas MacArthur schodzi na brzeg podczas bitwy pod Leyte 20 października 1944 roku
Wyspy zostały scedowane przez Hiszpanię Stanom Zjednoczonym wraz zPortoryko iGuamem w wyniku zwycięstwa USA w wojnie amerykańsko-hiszpańskiej[28]. Gdy stawało się coraz bardziej jasne, że Stany Zjednoczone nie uznająPierwszej Republiki Filipin, wybuchławojna filipińsko-amerykańska[29]. Wojna spowodowała śmierć od 250 000 do 1 miliona cywilów, głównie z powodu głodu i chorób. Po klęsce Pierwszej Republiki Filipin ustanowiono amerykański rząd cywilny. Siły amerykańskie nadal zabezpieczały i rozszerzały swoją kontrolę nad wyspami, zabezpieczając Sułtanat Sulu, i ustanawiając kontrolę nad wewnętrznymi obszarami górskimi, które opierały się hiszpańskiemu podbojowi[30].
Rozwój kulturowy wzmocnił ciągły rozwój tożsamości narodowej, ajęzyk tagalski zaczął dominować nad innymi lokalnymi językami[31].
Podczas II wojny światowejCesarstwo Wielkiej Japonii zaatakowało, aDruga Republika Filipińska, pod wodząJose P. Laurela, została ustanowiona jako państwo marionetkowe. Od 1942 japońskiej okupacji Filipin przeciwstawiała się podziemna działalność partyzancka na dużą skalę. W czasie okupacji miały miejsce okrucieństwa i zbrodnie wojenne, takie jakBataański Marsz Śmierci imasakra w Manili. Wojska alianckie pokonały Japończyków w 1945 roku. Szacuje się, że pod koniec wojny zginęło ponad milion Filipińczyków[32]. 11 października 1945 roku Filipiny stały się jednym z członków założycieli Organizacji Narodów Zjednoczonych. 4 lipca 1946 roku Filipiny zostały oficjalnie uznane przez Stany Zjednoczone za niepodległe państwo na mocytraktatu z Manili, za prezydenturyManuela Roxasa[33].
Po zakończeniu wojny o niepodległość, w 1948 wybuchło powstanie chłopskie zorganizowane przez partyzantówHukbong, w dużej mierze wywodzących się z ruchu oporu w czasie okupacji. Powstanie zostało stłumione na początku lat 50. Głównym celem powstańców była reforma rolna i zerwanie stosunków z USA, których Filipiny były niegdyś kolonią. W 1962 roku Filipiny poparłyrebelię w Brunei oraz udzieliły schronienia jej przywódcom. Wynikało to z filipińskich pretensji do tego regionu oraz niechęci do włączenia Brunei w składMalezji[34].
Erupcja wulkanuPinatubo w 1991 roku była drugą co do wielkości erupcją wulkanu w XX wieku
W 1965 roku dyktatorskie rządy wprowadziłFerdinand Marcos. Nieudolne i skorumpowane rządy stały się przyczyną licznych wystąpień, strajków oraz kampanii partyzanckich przygotowanych przez lewicowąNową Armię Ludową oraz separatystycznyNarodowy Front Wyzwolenia Moro iIslamski Front Wyzwolenia Moro. Konflikt partyzancki zapoczątkowany w 1969 roku i trwający do dziś pochłonął około 40 tysięcy ofiar[35][36].
W 1986 w kraju dokonał się pokojowy przewrót, w wyniku którego obalona została dyktatura Marcosa, a władzę objęłaCorazon Aquino, zwyciężczyni wyborów prezydenckich. W latach 1992–1998 na stanowisku szefa państwa zasiadałFidel Ramos. W 1998 odbyły się kolejne wybory prezydenckie, wygrane przezJosepha Estradę. W styczniu 2001 Estrada zostałpozbawiony urzędu w wyniku oskarżenia o malwersacje finansowe. Jego miejsce zajęła wiceprezydentGloria Macapagal-Arroyo, która wygrała wybory również w 2004. W 2010 na stanowisku zastąpił jąBenigno Aquino III. W 2016 wybory wygrałRodrigo Duterte, który zaczął swoje rządy 30 czerwca.
W maju 2022Ferdinand Marcos Jr. wygrał wybory prezydenckie z przewagą 58,77% głosów przy frekwencji wynoszącej 88%[37], a 30 czerwca został zaprzysiężony na prezydenta Filipin. Wiceprezydentem zostałaSara Duterte-Carpio[38].
Klimat równikowy, gorący i wilgotny. Średnia temperatura: w styczniu 26 °C, w sierpniu 28 °C. Pora deszczowa (monsuny) od czerwca do listopada, pora sucha od grudnia do maja. Od lipca do listopada niebezpieczeństwo tajfunów
Filipiny dysponują trzemarodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi, marynarką wojenną orazsiłami powietrznymi[40]. Uzbrojenie sił lądowych Filipin składało się w 2014 z: 531 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 270 zestawówartylerii holowanej[40]. Marynarka wojenna Filipin dysponowała w 2014: 28 okrętami obrony przybrzeża, 11korwetami oraz 3fregatami[40].
Wojska filipińskie w 2014 roku liczyły 220 tys. żołnierzy służby czynnej oraz 430 tys. rezerwistów. Budżet na cele obronne w wysokości 3 mld dolarów stanowi 1.1%PKB Filipin[40].
Metro Manila, zwane także Regionem Stołecznym, obejmuje właściwe miastoManila oraz 15 sąsiednich miast i jedną gminę. Dziesięć z nich plasuje się na liście dwudziestu największych miast Filipin. Metro Manila liczy ok. 11 milionów mieszkańców i jest jedną z największych aglomeracji na świecie. Obszar Wielkiej Manili (Greater Manila), w skład którego wchodzą fragmenty pobliskich prowincji, liczy ok. 20 milionów mieszkańców[45][46]. Ważnymi ośrodkami miejskimi są takżeDavao iCebu City.
Poniższe zestawienie przedstawia dziesięć największych pod względem liczby ludności miast Filipin[47]:
W 2020 roku szacowanyprodukt krajowy brutto (nominalny) wyniósł 367,4 miliarda dolarów[48]. Eksport w 2019 r. obejmował układy scalone, maszyny/części biurowe, izolowane okablowanie, półprzewodniki, transformatory; głównymi partnerami handlowymi były Chiny (16%), Stany Zjednoczone (15%), Japonia (13%), Hongkong (12%), Singapur (7%), Niemcy (5%)[49]. Jednostką waluty jestpeso filipińskie.
Gospodarka filipińska przechodzi od gospodarki opartej na rolnictwie do gospodarki z większym naciskiem na usługi i produkcję. Spośród około 43,46 mln siły roboczej w kraju w 2018 r. sektor rolny zatrudniał 24,3% i odpowiadał za 8,1% PKB w 2018 r. Sektor przemysłowy zatrudniał około 19% siły roboczej i wytwarzał 34,1% PKB, podczas gdy 57% pracowników zatrudnionych w sektorze usług odpowiadało za 57,8% PKB[50][51].
Azjatycki kryzys finansowy z 1997 r. dotknął gospodarkę, powodując utrzymujący się spadek wartości peso i spadki na giełdzie. Stopień, w jakim został dotknięty początkowo, nie był tak poważny, jak w przypadku niektórych jego azjatyckich sąsiadów. Wynikało to w dużej mierze z fiskalnego konserwatyzmu rządu, częściowo w wyniku dziesięcioleci monitorowania i nadzoru fiskalnego Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW), w porównaniu z masowymi wydatkami sąsiadów na szybkie przyspieszenie wzrostu gospodarczego. Od tamtego czasu pojawiają się oznaki postępu. W 2004 roku gospodarka doświadczyła 6,4% wzrostu PKB i 7,1% w 2007 roku, co było najszybszym tempem wzrostu od trzech dekad[52].
W 2015 roku kraj ten odwiedziło 5,361 mln turystów (10,9% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 5,276 mlddolarów[53].
Kuchnia Filipin kształtowała się pod wpływem tradycji rdzennych ludów archipelagu oraz wielowiekowych kontaktów z kuchnią hiszpańską, chińską i innymi tradycjami Azji Południowo-Wschodniej. W opisie filipińskich zwyczajów żywieniowych podkreśla się rolę ryżu (oraz potraw z ryżu i ryżowego makaronu) jako podstawy posiłków, uzupełnianej niewielszymi porcjami mięsa lub ryb oraz warzywami i owocami[1]. W miastach popularne jest także jedzenie uliczne, m.in. balut (parzone kacze jajo z rozwiniętym zarodkiem), wskazywane jako charakterystyczny przykład street foodu w rejonie Manili[54].
Do najbardziej rozpoznawalnych potraw kuchni filipińskiej należy adobo, rozumiane zarówno jako konkretny typ dania, jak i metoda przygotowania oparta m.in. na occie i przyprawach; bywa ono opisywane jako nieoficjalne danie narodowe Filipin[55]. Wśród popularnych dań i smaków wymienia się również potrawy wyspiarskie oparte na rybach i owocach morza oraz dania łączące elementy kuchni lokalnej i wpływów zewnętrznych. W przewodnikach kulinarnych jako przykłady kuchni filipińskiej wskazywane są m.in. kinilaw (ryba „na zimno” marynowana w occie lub soku cytrusowym), lechon (pieczona świnia) czy kare-kare (gulasz w sosie orzechowym), a także użycie dodatków takich jak bagoong[54].
Bagoong to pasta z fermentowanych ryb lub krewetek, używana jako intensywny dodatek smakowy do różnych potraw[56]. Zróżnicowanie regionalne kuchni wiąże się m.in. z warunkami lokalnymi i dostępnością produktów, a także z obecnością różnych tradycji kulturowych na obszarze archipelagu, co przekłada się na duże zróżnicowanie dań i technik kulinarnych.
W kontekście problemów społecznych i ekonomicznych w części ubogich dzielnic dużych miast opisywane jest zjawisko określane jakopagpag. Jest to jedzenie przygotowywane z resztek żywności odzyskanych z odpadów (np. wyrzuconych przez punkty gastronomiczne), które są następnie ponownie obrabiane termicznie. W relacjach prasowych podaje się również etymologię terminu:pagpag oznacza „odkurzone/otrząśnięte” i odnosi się do „oczyszczania” resztek przed ponownym przygotowaniem; zjawisko to wiązane jest z ubóstwem i ryzykami sanitarnymi.
↑FranciszekF.CzechFranciszekF.,Klany, media i siła ludu, „Miesięcznik Znak”, 2016 [dostęp 2016-04-24].
↑FranciszekF.CzechFranciszekF.,Separatyzm islamski na Filipinach po 11 września 2001 roku, [w:]MonikaM.Banaś,JoannaJ.Dziadowiec (red.),Współczesne transformacje: Kultura – polityka – gospodarka, Kraków 2013, s. 71–86 [dostęp 2004-04-24].
↑T.T.IngiccoT.T. i inni,Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago, „Nature”, 557 (7704),2018, s. 233–237,DOI: 10.1038/s41586-018-0072-8,PMID: 29720661 [dostęp 2024-07-27](ang.).
↑FlorentF.DétroitFlorentF. i inni,Upper Pleistocene Homo sapiens from the Tabon cave (Palawan, The Philippines): description and dating of new discoveries, „Comptes Rendus Palevol”, 3 (8),2004, s. 705–712,DOI: 10.1016/j.crpv.2004.06.004 [dostęp 2024-07-27](ang.).
↑Mark V.M.V.WileyMark V.M.V.,Arnis. History and development of the Filipino martial arts, Boston: Tuttle Pub, 2012,ISBN 978-1-4629-0742-7,OCLC804662093 [dostęp 2022-04-21]. Brak numerów stron w książce
↑Sarah Jessica E.S.J.E.WongSarah Jessica E.S.J.E.,Philippine electoral almanac, Revised and expanded edition, San Miguel, Manila 2015,ISBN 978-971-95551-6-2,OCLC1196821092 [dostęp 2022-04-21]. Brak numerów stron w książce
↑Cecilio D.C.D.DukaCecilio D.C.D.,Struggle for freedom. A textbook on Philippine history, wyd. 1st ed, Manila: Rex Book Store, 2008,ISBN 978-971-23-5045-0,OCLC958017661 [dostęp 2022-04-22]. Brak numerów stron w książce
↑Ma. LuisaM.L.Aguilar-CariñoMa. LuisaM.L.,The Igorot as Other: Four Discourses from the Colonial Period, „Philippine Studies”, 42 (2), 1994, s. 194–209,ISSN0031-7837,JSTOR: 42633435 [dostęp 2022-04-22].
↑Philippines, [w:]M. PaulM.P.LewisM. PaulM.P.,Gary F.G.F.SimonsGary F.G.F.,Charles D.Ch.D.FennigCharles D.Ch.D.,Ethnologue, wyd. 19, Dallas, Texas: SIL International, 2016 [dostęp 2020-06-16] [zarchiwizowane zadresu 2016-05-15](ang.). Brak numerów stron w książce
↑Państwoin statu nascendi;Palestyńskie Władze Narodowe to tymczasowa struktura zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę
_-_PHL_-_UNOCHA.svg)
.svg)
.png)
