Faraon (stgr.φαραώ) – jedno z określeń władcystarożytnego Egiptu, będące zniekształconą wersjąstaroegipskiegoPer-āa – „wielki dom”. OdXVIII dynastii termin ten zaczęto odnosić również do zarządcy tego „wielkiego domu” (pałacu), czyli władcy[1][2].
Faraon miał przynajmniej dwaimiona wpisane wkartusz: noszone od urodzenia oraz imię koronacyjne. Tworzyły one królewską tytulaturę, czyli tzw.Królewski Protokół.
Termin ten pojawił się wXVI wieku p.n.e., gdystarożytny Egipt wkroczył w okres silnej ekspansji terytorialnej pod rządamiXVIII dynastii. Wywodzi się od staroegipskiegoPer-āa, dosłownie oznaczającego „wielki dom”. Początkowo było to określenie siedziby (pałacu) władcy, z czasem jednak zaczęło oznaczać jego samego[4][5].
Inskrypcja z grobowcaTutanchamona (hieroglificzny zapis w ramce –kartuszu, to imię władcy)
Po zjednoczeniu kraju przezNarmera egipski władca nosił tytułnesut-biti –Ten-który-należy-do-pszczoły-i-trzciny, bowiem w tym okresiegodłemGórnego Egiptu byłapszczoła, aDolnego –trzcina. Z biegiem czasu zaczęto używać tytułuKról Górnego i Dolnego Egiptu orazKról Południa i Król Północy.
Każdy z faraonów oficjalnie nosił pięć tzw. Wielkich Imion[6]. Trzy pierwsze z nich do czasówXII dynastii mogły brzmieć identycznie. Dwa ostatnie zapisywano w kartuszach, czyli w wyróżniającym otoku. Są to kolejno:
Imię Horusowe – wyrażające, iż faraon jest „żywym wcieleniem Horusa” na Ziemi. Zapisywano je w tzw. serechu, czyli prostokątnej ramce przedstawiającej schematycznie królewski pałac.
Imię Dwóch Pań – odnoszące się doNechbet iUadżet, które pojawiło się w czasach królaAha. Poprzedzane hieroglifem sępa i kobry, oznaczało władzę faraona zarówno nad Górnym, jak i Dolnym Egiptem.
Imię Złotego Sokoła – poprzedzane hieroglifem sokoła siedzącego na złocie, które pojawiło się w czasach panowaniaIII dynastii (jego znaczenie nie jest jasne).
Imię tronowe – powszechnie używane imię przybierane przez faraona w momencie koronacji, które oddawało relację faraona wobec boga słońca.
Imię własne – nadawane przy narodzinach, które mogło być modyfikowane przy rzeczywistym objęciu władzy.
WEgipcie rzymskimokresu cesarstwa w greckojęzycznym zapisie oficjalnym stosowano dla władcy standardową tytulaturęAutokrator Kaisar Sebastos (Αύτοκράτορος Καίσαρος Σεβαστός), będącą dokładnym odpowiednikiem rzymsko-łacińskiejImperator Caesar Augustus[7].
Od poddanego mu Egipcjanina władcę odróżniałyregalia – pewne oznaki ściśle zastrzeżone dla godności faraona. Egipski władca Egiptu był też specyficznie przedstawiany w sztuce: zwykle jako nierównie większy od innych postaci, występujący najczęściej w otoczeniu bogów lub w scenach zwycięstw wojennych nad nieprzyjaciółmi Egiptu[8].
biała koronahedżet – symbol królów Górnego Egiptu. Wysoka i biała korona, znana już z tzw.palety Namera; pozbawiona wszelkich zdobień;
czerwona koronadeszeret – niska, czerwona korona symbolizująca Dolny Egipt (zwykle władcę przedstawiano w dwóch koronach); pierwszy stwierdzony jej wizerunek to hieroglif z czasów predynastycznych;
podwójna koronapszent – powstała jako połączenie korony czerwonej i białej symbolizujące zjednoczenie Dolnego i Górnego Egiptu. Egipska nazwa dosłownie oznaczadwie potężne; najwcześniejsze przedstawienie pochodzi z czasówI dynastii. Każda z nich (również sam władca) pozostawała pod opieką odrębnego bóstwa świętychmiast:Nechen – gdzie czczonoNechbet przedstawianą pod postaciąsępa, orazButo – gdzie czczonoUadżet wcieloną wkobrę;
koronaatef – przypominająca kształtem hedżet z dwoma strusimi piórami po bokach; powiązana z niektórymi rytuałami przynależnymi królowi (np.kultu ozyriackiego);
błękitna koronacheperesz – w której z reguły przedstawiano faraonów w scenach wojennych. Szczególnie popularna w okresieNowego Państwa, przypominała turban i zdobiona była drobnym deseniem z kółeczek;
nemes – chusta w pasy (zwykle niebieskie i złote) noszona przez faraonów od czasów I dynastii; w okresie Nowego Państwa łączona z innymi koronami;
chat – okalająca głowę biała chusta, podobna do noszonych przez m.in. boginieIzydę iNeftydę.
Faraon był „bogiem na ziemi”, czyli niekwestionowanym królem; należał do niebios i był pośrednikiem pomiędzy ludem apanteonem. Faraon to wcieleniePana Niebios i żyznej ziemiHorusa, przedstawianego w postacisokoła z rozpostartymi skrzydłami, a później również synem bogaRe. Po śmierci faraona stawał sięOzyrysem. Mocno nawiązywało to do mitologii egipskiej, w której Horus władał ziemią, a Ozyrys światem zmarłych[9]. Jak stwierdził wezyrRechmire z czasówTotmesa III:każdy król Górnego i Dolnego Egiptu jest bogiem, dzięki wskazaniom którego możliwe jest życie, ojcem i matką wszystkich ludzi i nie ma sobie równych[4].
Boskość osoby króla wymagała ścisłego przestrzegania jego nietykalności. Do roli kapłanów, wskutek tego poddawanych częstym ceremoniom oczyszczającym, należało uniemożliwianie mu fizycznego kontaktu z ludźmi i przedmiotami. W odniesieniu do osoby władcy obowiązywało też odpowiednie słownictwo: on sam w wypowiedziach używał formy „Mój Majestat”, podobnie inni zwracali do „Jego Majestatu”, a wobec jego czynności używano oprócz trzeciej osoby także często formy bezosobowej (np. „wydano polecenie”)[10].
Faraon corocznie uczestniczył w wielkimŚwięcie Opet –procesji barek bogów zKarnaku doLuksoru, podczas którego dokonywało się odnowienie jego władzy. Ponadto jako jedyny pośrednik między ludźmi a bogami, miał codzienny obowiązek odprawiania rytuałów w świątyni. Król miał budzić posąg boga, obmywać go i składać ofiary. W rzeczywistości jednak często zastępowali go kapłani[9].
Dżeser w ceremonialnym stroju święta sed biegnący między symbolicznymi krańcami ziemi i nieba. Przerys reliefu zpiramidy władcy, okresNowego Państwa.
Praktycznie władza faraona była realizowana poprzezurzędników, którzy organizowali i nadzorowali prace przy budowie i naprawie kanałów nawadniających, zbierali daniny odchłopów irzemieślników, określali rodzaj i wielkość upraw, w imieniu faraona sądzili przestępców. Ustrój państwa oparty na władzy faraona określić można jakomonarchię despotyczną opartą nateokracji.
Wokresie rzymskim żaden z aktualnie panującychcesarzy nie koronował się oficjalnie jako faraon, choć w dekoracjach sztuki świątynnej często występują w stroju faraonów w scenach składania ofiar bogom egipskim. Łączyło się to ze zmianą roli i upadkiem znaczenia roli kolegiów kapłańskich poddanych rzymskiej kontroli, których poparcie dla władzy cesarskiej było zbędne[11]. W Egipcie stanowiącym od czasówAugusta wydzieloną prowincję cesarską (gdziesenatorowie nie mieli prawa wstępu bez specjalnego zezwolenia), faktyczną władzę Rzymu reprezentował wAleksandrii namiestnik – mianowany spośródekwitów prefekt Egiptu (praefectus Aegypti, późniejdux Aegypti) jakopraefectus Augustalis, tj. sprawujący ją w imieniu samegocesarza[12].
Najważniejszym świętem królewskim było tzw. święto trzydziestolecia (heb sed). Uroczystość miała charakterrytualnej odnowy sił króla po wieloletnim panowaniu: wierzono, iż z wiekiem zarówno pierwiastek ludzki, jak i boski we władcy mógł osłabnąć i ceremonia miała na celu zaradzenie temu. Święto, nazywane też niekiedy „jubileuszem królewskim”, początkowo odbywało się po długim okresie panowania władcy, ostatecznie jednak przyjęto, że powinno się odbywać co najmniej raz na trzydzieści lat. Przebieg rytuału nie jest całkowicie jasny. Prawdopodobnie obejmował ponowną koronację i ponowne objęcie władzy nad Górnym i Dolnym Egiptem. W trakcie uroczystości faraon rodził się na nowo jako istota „w pełni boska”; nie miało to jednak charakteru stałego, stąd powtarzalność odbywanego rytuału[9].
W niektórych źródłach święto to nosi nazwęOpet[13].
Działalność architektoniczna była ważnym elementem składowym rządów faraona. Poprzez stawianie nowych budowli demonstrował on swą troskę o losy świata, spełniając obowiązek zarówno wobec ludzi, jak i bóstw. Stawianie kolejnych monumentalnych budowli miało podtrzymywać na świeciemaat. WświątyniHatszepsut zachowały się słowa, jakie rzekomo miał wypowiedzieć do niejAmon:kiedy jeszcze byłaś jako ta, która jest w swoim gnieździe (w wieku młodzieńczym), wiedziałem, że uczynisz dla mnie monumenty i wypełnisz dla mnie moją świątynię wszystkim tym, co jest dobre z Obu Krajów[14].
Wznosząc budowle król potwierdzał swe prawo do tronu. Jego dzieła miały być zawsze potężniejsze, niż stworzone przez jego poprzedników. Faktycznie jednak to, jakie budowle powstawały było zależne od sytuacji w państwie. W bogatych okresach powstawały wielkie dzieła, a w trakcie Okresów Przejściowych tworzenie monumentów nie było dla władców kluczowe.
Od czasów Średniego Państwa faraonowie nakazywali umieszczać na ścianach dedykacje, wskazujące kto i dla kogo stworzył dany budynek. Z czasem zaczęły się tam pojawiać inne informacje, dzięki czemu obecnie dość dobrze wiadomo, w jakim celu powstała część z zachowanych budowli[14].
W powszechnym odbiorze cesarze rzymscy, podobnie jak władcy ptolemejscy i perscy, nadal spełniali utrwaloną tradycją rolę faraonów, m.in. prowadząc przypisaną im sakralną działalność budowlaną[15].
↑Nowy komentarz biblijny – Księga Rodzaju, t. I, cz. 3, Edycja św.Pawła 2015, s.145
↑E. A. Wallis Budge: An Egyptian Hieroglyphic Dictionary. T. 1. Dover Publications, 1978, s. 238.ISBN 978-0-486-23615-5. (ang.).
↑EwaE.JózefowiczEwaE.,Od matki króla po córkę Ra. Kobiety u władzy, „Pomocnik Historyczny” (3/2018), 2018,ISSN2391-7717. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑abcFilipF.TaterkaFilipF.,«Każdy król Górnego i Dolnego Egiptu jest ojcem i matką wszystkich ludzi». Długowieczna władza faraona, „Pomocnik Historyczny” (3/2018), 2018,ISSN2391-7717. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑Podobnie jak umowno-domyślne określenia historyczneWysoka Porta dla władzy tureckiego sułtana czyBiały Dom dla urzędu prezydenta USA (Paul Johnson:Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa 1997, s. 44).
↑FilipF.TaterkaFilipF.,Pięć imion króla, „Pomocnik Historyczny” (3/2018), 2018,ISSN2391-7717. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑Por. Anna Świderek, Mariangela Vandoni:Papyrus grecs du Musée Gréco-Romain d’Alexandrie. Warszawa: PWN, 1964, s. 52nn.
↑EwaE.JózefowiczEwaE.,Insygnia władzy. Po czym poznać faraona, „Pomocnik Historyczny” (3/2018), 2018,ISSN2391-7717. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑abcKamilK.KuraszkiewiczKamilK.,«Trwała jest władza królewska jak Ra na niebie.» Faraon jako wcielenie boga, „Pomocnik Historyczny” (03/2018), 2018,ISSN2391-7717. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑Paul Johnson:Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa: Wydawnictwo '69, 1997, s. 43-44.
↑Jadwiga Lipińska:W cieniu piramid. Wrocław: Ossolineum, 2003, s. 195.
↑Anna Świderek:Historie nieznane Historii. Warszawa, PWN, 1962, s. 233-234.
↑abJadwigaJ.IwaszczukJadwigaJ.,«Uczynisz dla mnie monumenty». Architektura jako narzędzie polityki religijnej faraona, „Pomocnik Historyczny” (03/2018), 2018,ISSN2391-7717. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑Paul Johnson:Cywilizacja starożytnego Egiptu, dz. cyt., s. 216.
