Egzemplarz obowiązkowy – nałożony na wydawców obowiązek dostarczania do określonychbibliotek nieodpłatniedruków,książek oraz dokumentów dźwiękowych i audiowizualnych.
Ustawę o egzemplarzu obowiązkowym najwcześniej wprowadziła Francja, w XVI wieku[1]. W jej ślady poszły równieżAnglia (1610),Szwecja (1661) iRosja (1683)[2].
Biblioteka Narodowa w Sofii otrzymuje egzemplarz obowiązkowy od 1897 roku[3].
.jpg)
Bibliotece Królewskiej w Kopenhadze nadano przywilej egzemplarza obowiązkowego w 1697 roku[4].
W 1537 roku we Francji królFranciszek I ustanowił pierwsze na świecie prawo przekazywania egzemplarza obowiązkowegoBibliotece Królewskiej w Paryżu[2].
WNiemczech egzemplarz obowiązkowy otrzymujeDeutsche Nationalbibliothek[5].
Twórcą idei egzemplarza obowiązkowego w Polsce byłMichał Jerzy Wandalin Mniszech, twórca pierwszej ustawy tego typu uchwalonej w 1780 roku. Na mocy tego aktu wszyscy drukarze w Koronie mieli obowiązek wysłać za darmo jeden egzemplarz każdego wydanego przez siebie tytułu do Biblioteki Rzeczypospolitej – dawnejBiblioteki Załuskich – oraz do Biblioteki Wileńskiej z terenu Litwy[2].
W trakcie zaborów obowiązek egzemplarza obowiązkowego egzekwowany był przez biblioteki państw zaborczych. Po odzyskaniu niepodległości sprawy te regulowało Prawo Prasowe z 1919 roku.
Kolejną ustawą dotyczącą egzemplarza obowiązkowego w Polsce byłaustawa z dnia 18 marca 1928 roku o bezpłatnem dostarczaniu druków dla celów bibljotecznych i urzędowej rejestracji[2].
PoII wojnie światowej przywrócono obowiązek dostarczania egzemplarzy obowiązkowych rozporządzeniem Kierownika Resortu Oświaty z 30 listopada 1944 r., a inicjatywa zainteresowania się Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego związana jest z działaniami Kazimierza Zieleniewskiego[6].
Od marca 1997 roku w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 7 listopada 1996 r. o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych[7] oraz wydanego na jej podstawie rozporządzeniaMinistra Kultury i Sztuki[8] (zmienionego w czerwcu 1999 roku[9]), prawo egzemplarza obowiązkowego obowiązuje wobec wydawnictw wydawanych w kraju lub za granicą przez polskie placówki. Drukarnie polskie działające na zlecenie wydawcy zagranicznego powinny przekazać po jednym egzemplarzu do Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej. Przechowują one wieczyście jeden z otrzymywanych egzemplarzy. Pozostałe biblioteki mają obowiązek przechowywania egzemplarza obowiązkowego przez co najmniej pięćdziesiąt lat[2].
Egzemplarze obowiązkowe w Polsce otrzymują[10]:
Zgodnie z ustawą z 1997Słowacka Biblioteka Narodowa ma prawo do egzemplarza obowiązkowego. Wydawcy mają obowiązek przekazać nieodpłatnie bibliotece dwa egzemplarze wszystkich druków, czasopism w ciągu dziesięciu dni od dnia rozpoczęcia sprzedaży wydawnictwa. Dodatkowo wydawcy mają obowiązek dostarczenia kopii wydawnictw elektronicznych iaudiobooków[13].
Na podstawie ustawy o egzemplarzu obowiązkowym (ang. The Legal Deposit Libraries Act 2003) jeden egzemplarz każdej książki, mapy lub periodyku, wydanych na terenieZjednoczonego Królestwa powinien być w ciągu miesiąca od dnia publikacji przekazanyBibliotece Brytyjskiej. Ponadto 5 innych bibliotek (Biblioteka Bodlejańska,Biblioteka Uniwersytetu Cambridge,Narodowa Biblioteka Walijska,Biblioteka Narodowa Szkocji orazBiblioteka Trinity College w Dublinie) ma prawo do otrzymywania egzemplarzy obowiązkowych na żądanie wyrażone w ciągu roku od daty publikacji (żądania takie są wyrażane w sposób skoordynowany przez zajmującą się tym agencję –Agency for the Legal Deposit Libraries. Poprawka z roku 2013 rozciąga te uprawnienia na utwory wydane w formie innej niż drukowana: stron internetowych, blogów oraz płyt.
Biblioteka Narodowa w Rio de Janeiro od 1907 roku otrzymuje portugalski egzemplarz obowiązkowy[14].
.JPG)
.jpg)
