 Edward Gierek (1980) | |||
| Data i miejsce urodzenia | 6 stycznia 1913 | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | 29 lipca 2001 | ||
| Członek Rady Państwa | |||
| Okres | od 25 marca 1976 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Małżonek | |||
| I sekretarz KC PZPR | |||
| Okres | od 20 grudnia 1970 | ||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Odznaczenia | |||
                          Odebrane:  | |||
| |||
| |||
Edward Gierek (ur.6 stycznia1913 wPorąbce, zm.29 lipca2001 wCieszynie) – polski robotnik,polityk, od 1946 członek kolejnoPolskiej Partii Robotniczej iPolskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (usunięty w 1981), w latach 1970–1980I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, w latach 1971–1981 członek prezydium Ogólnopolskiego KomitetuFrontu Jedności Narodu, w latach 1976–1980 członekRady Państwa, poseł naSejm PRLI,II,III,IV,V,VI,VII iVIII kadencji.
„Dekada gierkowska”, czyli okres sprawowania przez Edwarda Gierka władzy w latach 1970–1980, charakteryzowała się do około 1976[1] dynamicznym procesemmodernizacji i rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, który w wyniku wzrastającego zadłużenia zagranicznego i błędnie prowadzonejpolityki gospodarczej przeszedł w okres długotrwałegokryzysu gospodarczego, który z kolei doprowadził do kryzysu politycznego w czasieSierpnia 1980[1] i usunięcia Edwarda Gierka zKomitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (w 1980), a następnie usunięcia go z PZPR i internowania (w 1981) w czasiestanu wojennego.
Edward Gierek urodził się w rodzinie robotniczej, we wsiPorąbka (dziś dzielnicySosnowca wZagłębiu Dąbrowskim)[2]. Rodzina Gierków była bardzo religijna[3]. W 1917 w wypadku wkopalni „Kazimierz” zginął jego ojciec Adam, który byłgórnikiem[4] (w kopalni zginęli też dziadek i pradziadek ze strony matki)[5]. Matka, Paulina z domu Gojny (1893–1988)[6][7], po śmierci męża nie miała możliwości wyżywić rodziny z niskiej renty, w związku z czym zajęła się przemytem do Niemiec lub Austrii, a potem uzyskała pracę w kopalnianej piaskarni. W 1921 matka Gierka ponownie wyszła za mąż, za Antoniego Jarosa (Edward Gierek przybrał nazwisko ojczyma na kilka lat)[5]. Gdy kilka lat później Antoni Jaros zmarł nagruźlicę, wdowa wyszła ponownie za mąż, za Władysława Koziaka.
Na początku lat 20. rodzina wyemigrowała z kraju „za chlebem” doFrancji[8]. Sam Edward Gierek przybył do niej w 1923, mimo młodego wieku samodzielnie. Kilkumiesięczne opóźnienie w stosunku do reszty rodziny wynikało z przewlekłego zapalenia spojówek, które zdyskwalifikowałoby go podczas kontroli sanitarnej na francuskiej granicy. Początkowo pracował wMesseix w centralnej Francji, potem wGardanne na południu kraju[9]. W 1926 zaczął pracować w kopalni Arenberg jako ładowacz[10], po tym jak sfałszował metrykę, w celu dodania sobie kilku lat[9]. W 1929 wyjechał wraz z rodziną doParyża[8], gdzie nie udało się im znaleźć pracy. Przez pięć dni spali na ulicach, potem w barakachArmii Zbawienia, a ostatecznie z braku miejsca w nich, w dworcowej poczekalni[9]. Następnie zostali skierowani do miejscowościBelfort. Rok później trafił do położonego wAlzacjiEnsisheim, gdzie pracował z ojczymem w kopalnipotasu[8].
Z powodu złego stanu zdrowia ojczyma, pojechał na północ, do departamentuPas-de-Calais, gdzie rodzina osiedliła się w miejscowościLeforest[8], a Gierek podjął pracę w kopalni należącej do przedsiębiorstwa Escarpelle. W miejscowej kopalni pracowało ponad 500 Polaków. Gierek udzielał się w Robotniczym Towarzystwie Kulturalno-Oświatowym, w którym uprawiał sport, występował w zespołach artystycznych, słuchał odczytów i czytał rewolucyjną literaturę[9]. W maju 1931 wstąpił dozwiązków zawodowych i polskiej sekcjiFrancuskiej Partii Komunistycznej[11], będąc najmłodszym członkiem swojej komórki partyjnej, w której pełnił funkcję łącznika, kolportującego literaturę i ulotki[9]. W 1934 organizowałstrajk solidarnościowy ze zwalnianymi Polakami w kopalni Leforest[12]. Był to pierwszy strajk okupacyjny we francuskiej kopalni, a strajkujący spędzili pod ziemią 36 godzin[9]. Za organizację strajku został wysiedlony karnie doPolski[13] już dzień po jego zakończeniu jako jeden z 73 strajkujących. Wydalani byli wysiedlani wraz z rodzinami, w związku z czym deportacje objęły łącznie 178 osób[9].
W listopadzie tego samego roku został powołany do służby wojskowej. Służył w1 Pułku Artylerii Motorowej[14]. W 1936 po zmianie stanu cywilnego i zakończeniu służby wojskowej wyemigrował doBelgii[15]. W Belgii ponownie działał wpartii komunistycznej[16]. Pracował tam wkopalniwęgla kamiennego w Eisden wLimburgii[17]. We Francji i Belgii nauczył się płynnie mówić pofrancusku i w mniejszym stopniu poflamandzku, co później wykorzystywał, jako przywódca kraju, do osobistych kontaktów z zachodnimi przywódcami. Od 1943 działał w belgijskim ruchu oporu, w tzw.Witte Brigade[18]. Edward Gierek pełnił też w Belgii funkcję przewodniczącegoRady Narodowej Polaków[10] iZwiązku Patriotów Polskich.
W październiku 1946 został członkiem jedenastoosobowego komitetuPolskiej Partii Robotniczej w Belgii[19]. W 1948 wrócił do Polski (rok wcześniej do kraju przyjechała jego żona i synowie)[20]. W tym samym roku został członkiem PPR w Polsce[21]. Latem 1949 przeniósł się zZagórza doKatowic, na osiedle dla funkcjonariuszyPolskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Następnie został skierowany doCentralnej Szkoły Partyjnej wŁodzi[22]. W1952 został po raz pierwszy wybrany na posła naSejm PRL[23], mandat pełnił wI,II,III,IV,V,VI,VII iVIII kadencji (do dnia 19 grudnia 1980, kiedy to zrzekł się mandatu). W latach 1949–1954 był sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach. W 1954 został członkiemKomitetu Centralnego PZPR. Następnie objął funkcję kierownika Wydziału Przemysłu Ciężkiego KC PZPR[24]. Stanął na czele komisji badającej przyczyny, przebieg i charakterwydarzeń w Poznaniu, w czerwcu 1956. W latach 1956–1970 sprawował wiele, coraz ważniejszych, funkcji partyjnych: był członkiemBiura Politycznego KC PZPR oraz od 1957 I sekretarzem KW PZPR wwojewództwie katowickim, które nazywano gierkowym „księstwem udzielnym”. Skupił tam wokół siebie grupę działaczy partyjnych. W latach pięćdziesiątych związany z „frakcją”puławian[25]. Już na początku lat 60. typowany jako jeden z możliwych następcówWładysława Gomułki na stanowisku I sekretarza KC PZPR[26].
Pod koniec lat sześćdziesiątych wyrósł na naturalnego przywódcę partii i po krwawo stłumionymwystąpieniu robotników w grudniu 1970 zastąpił skompromitowanego Władysława Gomułkę na stanowiskuI sekretarza KC PZPR, z poparciemPiotra Jaroszewicza,Władysława Kruczka iJózefa Tejchmy[27]. 20 grudnia 1970 został wybrany na funkcję I sekretarza KC (szefa) PZPR[28]. Do zmiany na szczytach władzy w PRL doszło wskutek zakulisowych rozgrywek w PZPR oraz działań podjętych przez władzeZwiązku Radzieckiego, które widziały w osobie Gierka następcę niezbyt lubianego przezKomunistyczną Partię Związku Radzieckiego Władysława Gomułki[29].W wielu kręgach politycznych uznawano Edwarda Gierka za robotniczego populistę, ale ponieważ znał język francuski i przebywał przez pewien czas we Francji i w Belgii, zyskał sympatię prasy zachodniej, rozbudzając tym samym nadzieje społeczne na zmianę polityki społeczno-gospodarczej PZPR. W marcu 1976 wybrany na członkaRady Państwa[potrzebny przypis].
5 stycznia 1971 Edward Gierek odbył pierwszą wizytę wMoskwie[30]. Kierownictwo radzieckie wyraziło oczekiwania skierowane do nowych władz PZPR, że Polska zmieni strukturę własności rolnej w kraju w kierunku upaństwowienia ziemi, zaostrzy politykę wobecKościoła katolickiego (wbrew oczekiwaniom Moskwy nowe władze PRL złagodziły relacje z Kościołem katolickim), wyeliminuje wpływy niemarksistowskie w naukach społecznych oraz zacieśni powiązania gospodarcze z krajami socjalistycznymi[31].
Na początku 1971 roku zasłynął wiecowym zawołaniem:No to jak, towarzysze, pomożecie?, podczas którego sala odpowiedziała słabymi brawami[32]. Zmiana na stanowisku I sekretarza PZPR, którym został Edward Gierek, miała dopomóc ekipie władzy w uspokojeniu wrogich im wówczas nastrojów społecznych i do złagodzenia napiętej sytuacji w kraju.Propaganda PRL w celu zapewnienia nowej ekipie zaufania społecznego, podkreślała nieustannie odmienność nowej władzy od poprzedniej, skupionej wokół Władysława Gomułki. Edward Gierek, jeżdżąc do fabryk i rozmawiając z robotnikami, chciał zerwać ze schematami poprzednich ekip, zakazał także wieszania przedstawiających go portretów w urzędach i szkołach. Deklaracje poprawy sytuacji robotników okazały się jednak niesatysfakcjonujące, bowiem już 22 stycznia 1971 wybuchł kolejny strajk wStoczni Szczecińskiej – bezpośrednim powodem strajku była informacja o podjęciu przez stoczniowców z wydziału rurowni nowych zobowiązań produkcyjnych[33]. Był to efekt polityki wymuszonego zaciągania zobowiązań do ponadnormatywnego czasu pracy. Do strajków wSzczecinie przyłączyły się kolejne 23 zakłady pracy w tym mieście, a 10 lutego 1971 wybuchł nowystrajk w Łodzi, wZakładach Przemysłu Bawełnianego im. Marchlewskiego. Mimo podjętych negocjacji strajk rozszerzał się i 15 lutego objął kolejne 32 zakłady zatrudniające ponad 100 tysięcy robotników. W efekcie władze musiały przywrócić m.in. ceny mięsa sprzed 13 grudnia 1970[34].
W latach siedemdziesiątych zaciągnął na Zachodziekredyty na rozwój kraju. Nastąpiło znaczne przyspieszenierozwoju gospodarczego. Rozpoczęto zwiększanie wydatków konsumpcyjnych z około 25%PKB do prawie 40%, co dało poprawę stopy życiowej obywateli, jednak bardzo trudną później do utrzymania. Jednym z pierwszych posunięć Edwarda Gierka, mających na celu m.in. wyciszenie złych nastrojów społecznych, było podwyższenie 30 grudnia 1970 najniższych pensji, emerytur i zasiłków rodzinnych. Podwyższono również, za pomocą systemu premii za godziny nadliczbowe, poziom wynagrodzeń, który średnio wzrósł o 5%. Zapowiedziano także zamrożenie cen żywności na 2 następne lata.
W latach 70. nastąpił szybki rozwój przemysłu i budownictwa. Budowano do 300 tys. mieszkań rocznie. Wielką rolę odegrało tu budownictwo żelbetowe zprefabrykatów, oparte natechnologii tzw. wielkiej płyty. Władzom jednak nie do końca udało się dostosować możliwości produkcyjne do ówczesnegowyżu demograficznego, mimo iż do 1975 powstało 65 fabryk domów i zbudowano ok. 1 mln mieszkań, nie spowodowało to spadku liczby osób oczekujących na mieszkania. Jednak skróciło to czas oczekiwania, który w 1980 wynosił 6 lat. Planowano przekroczyć poziom 300 tys. mieszkań budowanych rocznie i w ciągu dziesięciu lat wybudować ich kolejne 3–3,5 mln, aby w 1990 r. czas oczekiwania wynosił 4 lata. Unowocześniono sieć dróg państwowych, prowadząc obwodnice wokół miast oraz budując dwujezdniowe drogi wylotowe i wiadukty nad liniami kolejowymi. Zaczęto budować pierwszeautostrady (zobacz:olimpijka) oraz drogi szybkiego ruchu (zobacz:gierkówka)[35]. Polska stała się producentem wielu wysokiej jakości nowoczesnych produktów przemysłowych o standardzie akceptowanym na Zachodzie. Polska w latach 70. stała się także cenionym wykonawcą robót budowlanych w wielu krajach arabskich, m.in. wIraku iLibii. Przeprowadzono pewne reformy oświaty. Wielu inwestycji nigdy nie ukończono, głównie z powodu źle skonstruowanego programu inwestycyjnego, który niebilansował się, co spowodowało zbyt duże dysproporcje w całej gospodarce, doprowadzając przede wszystkim do kryzysu energetycznego i transportowego, związanego z brakiem rozbudowy infrastruktury kolejowej (największe środki przeznaczono na drogi państwowe).
W 1971 PZPR iZjednoczone Stronnictwo Ludowe przyjęły wspólne, nowe wytycznepolityki rolnej. Zakładały one m.in. wprowadzenie systemu powszechnej opieki zdrowotnej na wsi zbliżonej do tej w miastach, zapewnienie cen skupu produktów rolnych na poziomie opłacalnym z punktu widzenia rolników, zniesieniesystemu obowiązkowych dostaw produktów rolnych na rzeczkontraktacji oraz rozluźnienie przepisów o normach obszarowych gospodarstw rolnych (odejście od zasady niemożności sprzedaży ziemi państwowej w ręce prywatne). Jednocześnie wprowadzono emerytury dla rolników bez następców na gospodarstwach. Postanowiono odejść od systemu reglamentacji węgla i pasz dlarolników indywidualnych. Tym samym stworzono model polityki rolnej całkowicie odbiegający od modeli przyjętych w innych krajachRady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.
W istotny sposób zwiększono nakłady naprzemysł spożywczy (cukrownia wŁapach, zamrażalnia owoców wPłońsku, budowa nowoczesnych zakładów mięsnych przy pomocy wykonawców zeStanów Zjednoczonych iNiemiec Zachodnich, proszkownia mleka przy pomocyWłoch, rozbudowazakładów „Ursus” w celu produkcji ciągnika na licencji „Fergussona”, czy też wielkikompleks chemiczny w Policach, produkujący m.in. nawozy zbudowany przez firmy francuskie). Opracowano program specjalizacji w rolnictwie (dogodna polityka kredytowa, ulgi podatkowe, pierwszeństwo w nabywaniu ziemi oraz wsparcie doradcze dla gospodarstw). W sadownictwie odniesiono wielkie sukcesy dzięki nowym technikom upraw promowanym przezInstytut Sadownictwa wSkierniewicach. Stworzono od podstaw fermową hodowlę drobiu.
Efektem polityki rolnej był istotny postęp w rolnictwie w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych. W latach 1971–1975 produkcja rolna wzrosła o 22% (produkcja zwierzęca zwiększała się corocznie o 7,8%, pogłowie trzody chlewnej zwiększyło się o 60%, skup wieprzowiny zwiększył się o 80%, a wołowiny o 50%, skup mleka o 52%, prawie dwukrotnie zwiększyła się produkcja drobiu). Liczba ciągników w rolnictwie podwoiła się. Zużycie nawozów sztucznych wzrosło o 43%.
Jednocześnie nastąpiło całkowite oderwanie cen detalicznych żywności od kosztów produkcji. Stałe i niskie ceny żywności oraz relatywnie szybki wzrost dochodów ludności spowodowały powstanie rynku producenta i wzrost dotacji budżetowych do produkcji rolnej w miarę jej intensywnego wzrastania.
Załamanie wzrostu produkcji rolnej nastąpiło w 1975, przy wciąż wzrastających potrzebach konsumpcyjnych. Zaczęto ograniczać eksport produktów rolnych, by nasycićrynek wewnętrzny, co spowodowało zmniejszenie nakładów na unowocześnianie rolnictwa i wzrost wydatków dewizowych na import żywności i pasz. Dodatnie przez cały okres powojenny saldo w handlu zagranicznym żywnością po raz pierwszy stało się ujemne[36].
W sierpniu 1976 rozpoczęło sięreglamentowanie sprzedaży cukru (wprowadzonokartki)[37]. Jednocześnie występowały coraz większe problemy z zakupem innych towarów, głównie mięsa i jego przetworów. Jednakpropaganda sukcesu nie pozwalała ówczesnym władzom na jakąkolwiek korektę linii rozwojowej gospodarki – począwszy od 1976 nastąpił stopniowo upadek polityki wzrostu gospodarczego ekipy Edwarda Gierka, opartej w dużym stopniu na systemie pożyczek zagranicznych, które rosły w lawinowym tempie. W 1970 zadłużenie zagraniczne było minimalne, pod koniec 1971 wyniosło 1,2 mld, w 1975 osiągnęło już 8,4 mlddolarów amerykańskich, w 1977 – 14,9 mld, aby w 1979 przekroczyć kwotę 23,8 mld. Pieniądze te przeznaczono na unowocześnianie przemysłu, zakładając, iż produkcja nowoczesnych artykułów pozwoli na sprzedaż ich na Zachód i na spłatę zaciągniętych kredytów, jednak w warunkach gospodarki socjalistycznej spowodowało to przeinwestowanie sektora przemysłu ciężkiego, wydobywczego i elektromaszynowego, kosztem nakładów na przemysł produkujący artykuły dla ludności, np. włókienniczego i spożywczego. Gwałtowny wzrost zapotrzebowania na energię dla wybranych gałęzi gospodarki, wzmocniony światowymkryzysem paliwowym z lat 70. XX wieku, związaną z nim (wprowadzoną przez RWPG) podwyżką cenropy naftowej oraz marnotrawstwo spowodowały stopniowo pojawianie się oznakkryzysu gospodarczego. Równolegle systematycznie rosły koszty obsługi zadłużenia zagranicznego, co spowodowało nadmierne obciążenie budżetu państwa i brak funduszy na import artykułów niezbędnych do kontynuacji produkcji przemysłowej w nowych zakładach, pasz dla rolnictwa i zbóż – w efekcie nastąpiło zakłócenie ciągłości cyklu produkcyjnego w kluczowych dla gospodarki sektorach oraz generujących wymierne straty finansowe przestojów w pracy fabryk, głównie z powodu braku surowców, niezbędnych podzespołów i rosnącego deficytu energii. Dodatkowym czynnikiem, który wpłynął negatywnie na wydajność gospodarki, byłazima stulecia z 1978 na 1979 rok.
Biuro Polityczne KC PZPR rozpoczęło politykę otwarcia na świat i rozwinęło rozległe kontakty handlowe Polski, także z państwami kapitalistycznymi, jednocześnie jednak rozpoczęto działania zmierzające do głębszej współpracy w sferze gospodarczej i politycznej ze Związkiem Radzieckim.
Zwolennicy polityki Edwarda Gierka twierdzą, iż mimo że w sferze werbalnej polityka Gierka wobec ZSRR była pełna znaków wiernopoddańczych (np. wpisanie do konstytucji „wieczystej przyjaźni z ZSRR” w 1976, przyznanieLeonidowi Breżniewowi orderuVirtuti Militari), to w sferze faktów Polska była wtedy bardziej niż kiedykolwiek w czasach PRL niezależna w stosunku do Związku Radzieckiego[38]. Mimo oficjalnych deklaracji Edwarda Gierka (np. podczas swojej pierwszej wizyty w Moskwie po objęciu funkcji I sekretarza w dniu 5 stycznia 1971 na spotkaniu z Leonidem Breżniewem w Moskwie zadeklarował, iż:(...) Chcemy bardziej zacieśnić współpracę Polski ze Związkiem Radzieckim. Chcemy oderwać się od niedobrych praktyk orientowania się na Zachód.[potrzebny przypis]) to w dziedzinie rolnictwa postawiono na znaczne ułatwienia w prowadzeniu działalności gospodarczej przez rolników indywidualnych, nastąpiła zdecydowana poprawa relacji z Kościołem katolickim, modernizowano przemysł w oparciu o zachodnie technologie licencyjne, nastąpiła intensyfikacja współpracy naukowej z krajami zachodnimi i rozwój z nimi stosunków dyplomatycznych. Od połowy lat siedemdziesiątych krytycyzm ZSRR względem ekipy Gierka narastał. Żądania dotyczyły w szczególności zmiany polityki względem sektora rolniczego i opozycji politycznej. Zwracano uwagę na nadmierne zadłużenie na Zachodzie, które może zamienić się w uzależnienie polityczne[39].
Z kolei przeciwnicy zwracają uwagę, iż ich zdaniem było odwrotnie, gdyż polityka Edwarda Gierka w stosunku do Związku Radzieckiego była pełna uległości. M.in. w połowie dekady podjęto inicjatywę zmianykonstytucji PRL z 1952, której jednym z elementów było dodanie zapisu o „wiecznej przyjaźni z ZSRR”[40] (10 lutego 1976 Sejm uchwalił zmiany[41]).Pod wpływem żądań radzieckich zaostrzono politykę wobec rolnictwa, zezwolono pod naciskiem Sowietów na wybudowanie w Polsce szerokotorowejLinii Hutniczo-Siarkowej i konsultowano nieomal każdą decyzję gospodarczą[potrzebny przypis].
Edward Gierek prowadził politykę zagraniczną bardziej otwartą na kraje zachodnie, niż jego poprzednicy. Związane było to z panującym wówczas okresem odprężenia w stosunkach międzynarodowych. Wyrazem tego były m.in. liczne spotkania z kolejnymiamerykańskimi prezydentami:Richardem Nixonem (1972)[42],Geraldem Fordem (1975) iJimmym Carterem (1977). Intensywne stosunki utrzymywał również z najważniejszymi osobistościami polityki zachodnioniemieckiej:niemieckim prezydentemWalterem Scheelem,kanclerzemWilly Brandtem oraz kanclerzemHelmutem Schmidtem (u tego gościł na kolacji w prywatnym mieszkaniu, a Schmidt spędzał wakacje w Polsce przypływając tu swoim jachtem)[43]. Pierwszą wizytę oficjalną na Zachodzie po objęciu władzy złożył Edward Gierek na zaproszenie ówczesnego prezydentaGeorges’a Pompidou w Paryżu. W stolicy Francji bywał z oficjalnymi wizytami, kilkakrotnie nawiązując przyjacielskie stosunki z ówczesnymprezydentem FrancjiValérym Giscardem d’Estaingem[44] (z którym Edward Gierek mógł swobodnie porozumiewać się w języku francuskim), który zresztą bywał nieoficjalnie z prywatnymi wizytami wBieszczadach, gdzie prowadził polowania[45].
W 1972 zawarto umowę zNRD obezwizowym ruchu granicznym między oboma krajami[46].
O pozycji Polski czasów Gierka na arenie międzynarodowej świadczy choćby fakt, iż poinwazji ZSRR naAfganistan w 1979 prezydentPakistanuMuhammad Zia ul-Haq sondował, czy Edward Gierek nie zgodziłby się na rolę mediatora w konflikcie. Również Gierek był inicjatorem spotkania na szczycie Francja-ZSRR w Warszawie wWilanowie w 1980, które to spotkanie miało zahamować powracającązimną wojnę między Wschodem a Zachodem[47].
Polska stała się krajem tranzytowym dla arabskich grupterrorystycznych, takich jakHezbollah czyLudowy Front Wyzwolenia Palestyny, które za pośrednictwem Polski transferowały broń lub wykorzystywały ją jako bazę dla swoich przywódców[48]. W Polsce w latach 80. przebywaliIlich Ramírez Sánchez,Abu Abbas[49] oraz współautorzymasakry w Monachium sprzed ośmiu lat –Abu Nidal (do 1987)[50] iAbu Daoud (na którego w 1981 dokonano w Warszawie nieudanego zamachu).
Edward Gierek i jego współpracownicy dążyli do normalizacji stosunków zWatykanem iKościołem katolickim w Polsce.
W 1974 ustanowiono stałe kontakty robocze między PRL a Watykanem[51]. W 1976premierPiotr Jaroszewicz (zapewne po uzgodnieniu z Edwardem Gierkiem) złożył życzenia urodzinowe (75. rocznica)prymasowiStefanowi Wyszyńskiemu[52]. Edward Gierek dwukrotnie spotykał się z prymasem Wyszyńskim (w 1977 i 1979)[53]. 1 grudnia 1977 Edward Gierek jako pierwszy przywódca komunistyczny spotkał się zpapieżem, którym był wówczasPaweł VI[54] (na prośbę Edwarda Gierka papież przekazał mu różaniec dla jego matki – osoby wierzącej[55]). Polska delegacja zprzewodniczącym Rady Państwa prof.Henrykiem Jabłońskim wzięła udział w inauguracji pontyfikatu papieżaJana Pawła II w 1978. Po wyborze Karola Wojtyły na papieża władze postanowiły skierować do niego depeszę gratulacyjną podpisaną nie tylko przez tytularną głowę państwa – przewodniczącego Rady Państwa – co było zgodne z protokołem dyplomatycznym, ale i przez I sekretarza KC PZPR[56]. Oficjalnie władze wyrażały radość z wyboru Jana Pawła II, ale członkowie władz partyjnych przyjęli ten fakt z przygnębieniem.Towarzysze, mamy problem – stwierdził Gierek, otwierając pierwsze po wyborze papieża posiedzenie Biura Politycznego[57].Wizyta Jana Pawła II w ojczyźnie w 1979 była pierwszym pobytem głowy Kościoła katolickiego w kraju tzw. bloku socjalistycznego. Podczas tej pielgrzymki doszło do spotkania polskiej delegacji z Edwardem Gierkiem na czele z papieżem Janem Pawłem II.
Jednocześnie znacznie rozbudowywanoDepartament IV Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, zajmujący się infiltrowaniem Kościoła, nie zaprzestano także mniejszych lub większych szykan wobec duchowieństwa, prowadzono politykę ograniczania wpływów Kościoła[potrzebny przypis].
Zmianapodziału administracyjnego kraju w 1975 (wprowadzająca 49 województw) spowodowała – oprócz zamierzonego osłabienia konkurencji dla Edwarda Gierka wewnątrz PZPR – również osłabienie jej struktur terenowych, zwłaszcza gminnych organizacji partyjnych, zastępujących organizacje powiatowe. Otworzyło to w terenie pole dla działania organizacji opozycyjnych i protestów społecznych, którym nie były w stanie należycie przeciwstawić się nieokrzepłe w pełni struktury gminne PZPR. 24 czerwca 1976, na skutek pogarszającej się sytuacji gospodarczej kraju, Komitet Centralny PZPR wprowadził regulacje cen. Podwyżki objęły większość produktów żywnościowych i wywołały społeczne niezadowolenie – doszło dozamieszek[58]. Podczas ich trwania zatrzymano ponad 600 osób, z których 72 skazano na kary więzienia, dalszych 1000 wyrzucono z pracy, a brutalne represjonowanie uczestników demonstracji (ścieżki zdrowia, wyrzucanie z pracy) spowodowało powstanieopozycji demokratycznej[59]:Komitetu Obrony Robotników,Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela,Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” iWolnych Związków Zawodowych Wybrzeża[60].
Dekada lat 70. w Polsce to również niekwestionowany rozwój polskiej kultury, nauki i sportu, na które państwo przeznaczało wysokie nakłady. O odbudowieZamku Królewskiego w Warszawie zdecydowało 19 stycznia 1971 nowe kierownictwo PZPR. Nie bez znaczenia dla podjęcia tej decyzji były krwawe wydarzenia Grudnia 1970 na Wybrzeżu, które wymusiły na rządzących spełnienie niektórych społecznych oczekiwań także w sferze kultury. Odbudowany zamek stać się miał miejscem uroczystości i aktów o charakterze państwowym i narodowym oraz zebrań naukowych, kulturalnych i społecznych o szczególnym znaczeniu. Jako muzeum Zamek Królewski miał stworzyć możliwość ukazania społeczeństwu wybitnych osiągnięć polskiej kultury, nauki i historii oraz narodowych pamiątek. Prawną legitymizacją tych ustaleń była podjęta 5 września 1979 uchwała Rady Ministrów powołująca Zamek Królewski w Warszawie – Pomnik Historii i Kultury Narodowej[61].
Upadek Edwarda Gierka był związany z falą strajków wlipcu/sierpniu 1980 i powstaniemNiezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Jeszcze przed podpisaniemporozumień sierpniowych oficjalne komunikaty prasowe podawały, że Edward Gierek przekazał tymczasowo władzęStanisławowi Kani ze względu na chorobę serca i konieczność hospitalizacji. 5 września trafił dokliniki w Aninie z objawamizawału[62]. 6 września 1980, naVI Plenum PZPR, formalnie zdecydowano o odebraniu Edwardowi Gierkowi stanowiska I sekretarza KC PZPR i wybrano w jego miejsce Stanisława Kanię[62]. Na posiedzeniu KC PZPR obradującym w dniach 1–2 grudnia tego samego roku został razem zPiotrem Jaroszewiczem usunięty z Komitetu Centralnego[63]. 19 grudnia został usunięty z Rady Państwa i zrzekł się mandatu poselskiego[64]. 18 maja 1981 stanął przed powołaną przez PZPRkomisją Grabskiego[65] (powołaną głównie do zbadania sprawy nadużyć wysokich funkcjonariuszy partyjnych PZPR, związanych z nieprawidłowym wykorzystaniem pożyczek zagranicznych z lat 70.). Raport komisjiTadeusza Grabskiego został ogłoszony w lipcu 1981 na IX Zjeździe PZPR (upublicznił go dopiero w 1985 emigracyjnyInstytut Literacki w Paryżu). Mimo że twórcy raportu nie wnioskowali o usunięcie Edwarda Gierka z PZPR, delegaci na zjazd podjęli taką uchwałę[66], co było ewenementem na skalę całegobloku wschodniego[67].
Wstanie wojennym na polecenie generałaWojciecha Jaruzelskiego został zatrzymany przez funkcjonariuszyBiura Ochrony Rządu imilicjantów w swoim domu wUstroniu[68]. Byłinternowany w ośrodku wGłębokiem kołoKoszalina, dokąd został przetransportowany śmigłowcem[69]. 6 stycznia 1982 prokuratura generalna wydała komunikat o prowadzeniu 218 postępowań karnych przeciwko byłym członkom kierownictwa PZPR[70]. Został zwolniony z internowania w grudniu 1982[71] i otoczony stałą obserwacją[72]. Specjalna komisja partyjna PZPR oskarżyła go o przywłaszczenie domu i działki w Katowicach przy ul. Różyckiego 16 o wartości 26,5 mln zł[73]. Toczące się do lutego 1984 postępowanie karne w sprawie domu w Katowicach i Ustroniu oceniał wProkuraturze Generalnej specjalny zespół, który stwierdził, że albo brakuje dowodów winy, albo brak jest przesłanek do stwierdzenia przestępstwa, a zastępca prokuratora generalnegoJózef Żyta stwierdził, że zasugeruje prokuratorowi generalnemu zastosowanie w tym przypadku amnestii[74].
Lata osiemdziesiąte spędził w gronie rodzinnym. Pogarszał się także jego stan zdrowia, ujawniła się nabytapylica płuc. Utrzymywał bliskie kontakty z byłym kanclerzem NiemiecHelmutem Schmidtem, który odwiedził go prywatnie podczas pobytu w Polsce w latach osiemdziesiątych[75]. W listopadzie 1989 udzieliłJanuszowi Rolickiemu wywiadu, na podstawie którego powstała pierwsza książkaEdward Gierek. Przerwana dekada. Wywiad rzeka[76]. W tym samym roku ukazały sięEdward Gierek: replika[76] orazSmak życia[77].
Edwardowi Gierkowi odebrano polską emeryturę, do końca życia pobierałrentę z Francji i emeryturę z Belgii[78]. Ostatnie lata życia spędził w swoim domu w Ustroniu przy ul. Zielonej, gdzie często spotykał się z Januszem Rolickim – głównym obrońcą jego postaci przed krytyką ugrupowań postsolidarnościowych.
Zmarł 29 lipca 2001 ok. godz. 6.30[79] w Szpitalu Śląskim wCieszynie[77] napylicę płuc, wiązaną z jego pracą w górnictwie w młodości[80]. 3 sierpnia 2001 został pochowany na katolickim cmentarzu wSosnowcu-Zagórzu[77]. W pogrzebie Edwarda Gierka wzięło udział około 10 tysięcy osób. Zgodnie z jego życzeniem pogrzeb miał charakter świecki. W pogrzebie uczestniczyli trzej byli premierzy:Edward Babiuch,Zbigniew Messner orazMieczysław Rakowski, górnicy, a także członkowieZwiązku Komunistów Polskich „Proletariat”[77] oraz przewodniczącyUnii PracyMarek Pol[59]. Z powodów politycznych na pogrzebie nie pojawili sięprezydentAleksander Kwaśniewski orazpremierJerzy Buzek. Zabrakło także lideraSojuszu Lewicy Demokratycznej,Leszka Millera[81]. W kwietniu 2007, w tym samym grobie, została pochowana żona Edwarda Gierka,Stanisława[82].
Najstarszy syn Edwarda Gierka,Adam (ur. 1938), był od października 2001 do czerwca 2004 senatoremV kadencji, a następnie został posłem doParlamentu Europejskiego[83]. Podczas sprawowania mandatu senatora przystąpił do Unii Pracy, której w latach 2010–2013 był wiceprzewodniczącym.
Edward i Stanisława Gierkowie mieli jeszcze dwóch synów: Zygmunta (ur. 1940, zmarł w wieku niemowlęcym)[84] i Jerzego (1942–2016)[85][86][16].
W 1997 wraz ze swoją żoną otrzymałMedal za Długoletnie Pożycie Małżeńskie[87].
Według badańCentrum Badania Opinii Społecznej z 2001 przeprowadzonych po śmierci Edwarda Gierka 50% respondentów oceniło pozytywnie jego działalność. Natomiast według sondażu przeprowadzonego na zlecenie „Gazety Wyborczej”,Radia Zet iTVN w 2004, 46% respondentów wskazało Edwarda Gierka jako osobę, która zrobiła najwięcej dla Polski wśród przywódców powojennych[88].
Krytycy podkreślają, iż mimo niewątpliwych osiągnięć ekipy Edwarda Gierka, polityka ratowania gospodarki przez zaciąganie kredytów na Zachodzie mogła być prowadzona za przyzwoleniem Związku Radzieckiego. Kredyty zostały ostatecznie spłacone 29 października 2012 ostatnią ratą dlaKlubu Londyńskiego w wysokości 297 milionów dolarów[89].
Zwolennicy Edwarda Gierka wskazują na znaczący wzrost poziomu życia obywateli polskich w trakcie jego rządów oraz na dokonaną modernizację kraju.
Po śmierci Edwarda Gierka wzrosła jego popularność. W 2002 w Sosnowcu, dla upamiętnienia jego osoby i dokonań, powstało Społeczne Ogólnopolskie Stowarzyszenie im. Edwarda Gierka. Od 2004 działa także formacjaRuch Odrodzenia Gospodarczego im. Edwarda Gierka (w latach 2005–2017 zarejestrowana jakopartia polityczna), na której czele stał (do śmierci w 2021) były szef doradców I sekretarza,Paweł Bożyk[90]. Kilkanaście szkół na terenie kraju zgłosiło aspiracje do otrzymania jego imienia. Podczas kampanii przed drugą turąwyborów prezydenckich w 2010 kandydatPrawa i SprawiedliwościJarosław Kaczyński powiedział, że Edward Gierek byłkomunistycznym, ale jednak patriotą[91]. W tym samym roku powstał również Instytut im. Edwarda Gierka[90]. W styczniu 2013 Sojusz Lewicy Demokratycznej zaprezentował pomysł nazwania roku 2013 rokiem Edwarda Gierka[92].
WUjściu Noteckim przy głównej drodze krajowej nr 11 na terenie prywatnym w 2003 ustawiono pomnik Edwarda Gierka – z uwagi na brak zgody na budowę, pomnik posadowiono na kółkach. Pomnik został schowany w 2005. Budowę pomnika Edwarda Gierka planowano także weWłocławku w latach 2002–2010. W 2008 pomnik stanął wCzumowie kołoHrubieszowa w 2008 na terenie prywatnym, lecz w tym samym roku został przez właściciela rozebrany[93]. W 2004 planowano, by Edward Gierek został patronem budynku Urzędu Miasta wDąbrowie Górniczej[94].
W 2004 we wsiWaszkowskie otwarto Salę Gimnastyczną im. Edwarda Gierka[95].
Ulice Edwarda Gierka znajdowały się wSmardzowie (od 2002)[96] oraz wStrachówku (od 2012)[97][98]. Obie nazwy zostały nadane na wniosek mieszkańców, przy braku innych propozycji. Zmieniono jednak ich nazwy w 2017, na mocy tzw. ustawy dekomunizacyjnej. Podobnie w grudniu 2017 stało się z noszącym jego imię rondem w centrum Sosnowca. Nazwa obiektu została zmieniona pomimo znaczącego sprzeciwu większości mieszkańców i radnych miasta[99][100].Rondo Edwarda Gierka znajdowało się także do 2006 wPiotrkowie Trybunalskim[101].
13 lipca 2018 we Francji odbyła się uroczystość z okazji nadania nazwy Ulicy im. Edwarda Gierka (fr.Rue Edward Gierek) jednej z nowych ulic w mieścieAuby, w wyniku jednogłośnej decyzji rady miasta (uzasadnianej m.in. działaniami rządu polskiego, w ramach których zmieniono nazwy ulic w toku dekomunizacji). Auby sąsiaduje z miastemLeforest, gdzie Edward Gierek mieszkał jako górnik na emigracji zarobkowej[102][103]. W uroczystości uczestniczyły m.in. władze miast Auby, Leforest,Czeladzi (miasta partnerskiego Auby) iSosnowca, a także eurodeputowany Adam Gierek i przedstawicieleFrancuskiej Partii Komunistycznej orazKomunistycznej Partii Polski[104][105].
Postać Edwarda Gierka pojawia się w radzieckim filmie wojennymJurija OzierowaŻołnierze Wolności (1977)[106], w którym jego rolę zagrałEdward Linde-Lubaszenko. W serialu komediowymŚwiat według Kiepskich w epizodach w rolę Edwarda Gierka wcielił się Adam Frąckowiak[107].
W styczniu 2022 premierę miał film biograficznyGierek w reżyseriiMichała Węgrzyna, w którym główną rolę zagrałMichał Koterski.
| Wybory | Komitet wyborczy | Organ | Okręg | Wynik | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1952 | Front Narodowy | Sejm PRL I kadencji | nr 56 (Sosnowiec) |  [108] | |
| 1957 | Front Jedności Narodu | Sejm PRL II kadencji | nr 86 (Sosnowiec) | 123 180 (98,52%)[109] | |
| 1961 | Front Jedności Narodu | Sejm PRL III kadencji | nr 28 (Sosnowiec) | 199 199 (99,39%)[110] | |
| 1965 | Front Jedności Narodu | Sejm PRL IV kadencji | nr 27 (Sosnowiec) | 287 993 (99,53%)[111] | |
| 1969 | Front Jedności Narodu | Sejm PRL V kadencji | nr 27 (Sosnowiec) | 309 867 (99,78%)[112] | |
| 1972 | Front Jedności Narodu | Sejm PRL VI kadencji | nr 27 (Sosnowiec) | 300 367 (99,80%)[113] | |
| 1976 | Front Jedności Narodu | Sejm PRL VII kadencji | nr 24 (Sosnowiec) | 377 274 (99,99%)[114] | |
| 1980 | Front Jedności Narodu | Sejm PRL VIII kadencji | nr 25 (Sosnowiec) | 381 096 (99,97%)[115] | |
 | Zobacz publikację Polska Edwarda Gierka w Wikibooks |
.svg)
|
| Przewodniczący |
|
|---|---|
| Zastępcy przewodniczącego |
|
| Sekretarz |
|
| Członkowie |
|
| Przewodniczący |
|
|---|---|
| Zastępcy przewodniczącego |
|
| Sekretarz |
|
| Członkowie |
|
