| Kardynał prezbiter Prymas Polski | |||
 | |||
| |||
| Kraj działania | |||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce urodzenia | 30 października 1869 | ||
| Data i miejsce śmierci | 13 lutego 1926 | ||
| Miejsce pochówku | Bazylika Prymasowska Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Gnieźnie | ||
| Arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański | |||
| Okres sprawowania | 1915–1926 | ||
| Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski | |||
| Okres sprawowania | 1919–1926 | ||
| Wyznanie | |||
| Kościół | |||
| Diakonat | 22 lutego 1892 | ||
| Prezbiterat | 25 lutego 1893 | ||
| Nominacja biskupia | 30 czerwca 1915 | ||
| Sakra biskupia | 21 września 1915 | ||
| Kreacja kardynalska | 15 grudnia 1919 | ||
| Kościół tytularny | |||
 | |||
| Odznaczenia | |||
  | |||
| |||
| Data konsekracji | 21 września 1915 | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miejscowość | Poznań | ||||||||
| Miejsce | |||||||||
| Konsekrator | |||||||||
| Współkonsekratorzy | |||||||||
| |||||||||
Edmund Władysław Dalbor[1] (ur.30 października1869 wOstrowie Wielkopolskim, zm.13 lutego1926 wPoznaniu) – polskiduchownyrzymskokatolicki,doktorprawa kanonicznego,arcybiskup metropolita gnieźnieński ipoznański orazprymas Polski w latach 1915–1926, przewodniczącyKonferencji Episkopatu Polski w latach 1919–1926,kardynał prezbiter od 1919.
Urodził się 30 października 1869[2] w Ostrowie Wielkopolskim[3] jako jedno z sześciorga dzieci[4] Władysława, pracownika biurowego, a później kupca, i Katarzyny z Rutkowskich[3]. Jego dom rodzinny mieścił się w sąsiedztwie więzienia, przed którym gromadzili się wierni na modlitwie, wspierając arcybiskupaMieczysława Ledóchowskiego osadzonego tam w latach 1874–1876 z powodów politycznych. W latach 1878–1888 kształcił się wgimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim[5]. W tym czasie był uczestnikiem tajnych kółekTowarzystwa Tomasza Zana[6].
W związku z zamknięciem w ramach niemieckich represjiseminarium duchownego w Poznaniu[7] studia filozoficzno-teologiczne rozpoczął w 1888 nauniwersytecie w Münsterze, kontynuował je w latach 1889–1891 w reaktywowanym poznańskim seminarium, a kolejny rok studiował wseminarium w Gnieźnie[3]. 22 lutego 1892 zostałwyświęcony nadiakona[5] przez biskupa pomocniczego poznańskiego[8]Edwarda Likowskiego[5]. Studia seminaryjne ukończyłsumma cum laude, nie mógł jednak wtedy przyjąćświęceńprezbiteratu z powodu zbyt młodego wieku. Skierowany przez arcybiskupaFloriana Stablewskiego do Rzymu, w latach 1892–1894 studiowałprawo kanoniczne naUniwersytecie Gregoriańskim, uzyskującdoktorat, a od 1893 do 1894 odbył studia uzupełniające wKongregacji Soboru[5]. W Rzymie 25 lutego 1893 został wyświęcony na prezbitera przez kardynałaLucida Marię Parocchiego[5], wikariusza generalnego Rzymu[9].
W latach 1894–1895 pracował jakowikariusz wparafii św. Marcina w Poznaniu, a w latach 1895–1896 wparafii archikatedralnej w Poznaniu. Od 1896 do 1899 był kanclerzem kancelarii arcybiskupiej[6]. W 1899 został wysłany do Gniezna, gdzie objął funkcję drugiegopenitencjarza warchikatedrze, a w 1900[5] został wykładowcą prawa kanonicznego iteologii moralnej w miejscowym seminarium duchownym[3]. W 1901 powrócił do Poznania, gdzie pełnił funkcje sędziego prosynodalnego, cenzora ksiąg, kaznodziei katedralnego, asesora i radcy, a od 1909oficjała iwikariusza generalnego[6]. W 1901 został ustanowionykanonikiem gremialnym Kapituły Metropolitalnej w Poznaniu[6], a w 1914 uzyskał tytułprałata domowego Jego Świątobliwości[10].
W 1895 założył Towarzystwo Młodzieży Polsko-Katolickiej pod wezwaniem św. Stanisława Kostki w Poznaniu, którego patronem był do 1899[11].
W styczniu 1915[5], razem z Janem Beisertem iStanisławem Okoniewskim, został wymieniony w ternie przedstawionym papieżowi przez arcybiskupa metropolitę Edwarda Likowskiego na stanowisko jegokoadiutora z prawem następstwa[12]. Po śmierci arcybiskupa Likowskiego, która nastąpiła 20 lutego 1915,Stolica Apostolska zawiesiła przysługujące kapitułom gnieźnieńskiej i poznańskiej prawo wyboru nowego metropolity. Jego kandydaturę poparł kanclerz RzeszyTheobald von Bethmann Hollweg, przewidując, że jako metropolita będzie zachowywał lojalność wobec państwa niemieckiego[6].
30 czerwca 1915 papieżBenedykt XV prekonizował goarcybiskupemmetropolitągnieźnieńskim ipoznańskim[6]. Ze względów zdrowotnych chciał zrzec się urzędu, na co papież jednak nie wyraził zgody[13]. Rządy w obydwu archidiecezjach przejął 12 września 1915[1], a 21 września 1915 otrzymałświęcenia biskupie[14] i odbyłingres[15] doArchikatedry Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Poznaniu[14]. Konsekrował go kardynałFelix von Hartmann, arcybiskup metropolita koloński, któremu asystowaliAdolf Bertram, biskup diecezjalny wrocławski, iWilhelm Kloske, biskup pomocniczy gnieźnieński[14]. Razem z nim[15] sakrę biskupią przyjął biskup pomocniczy poznańskiPaweł Jedzink[16]. 3 października 1915 odbył ingres doarchikatedry gnieźnieńskiej, podczas którego otrzymałpaliusz[17]. W 1922 ustanowił metropolitalny sąd duchowny, a w 1925 pierwsze w Polsce archiwum archidiecezjalne, łącznie w obydwu archidiecezjach erygował 67parafii i utworzył 13dekanatów. Przyczynił się do utworzenia w 1920Ligi Katolickiej[3].
15 grudnia 1919 papież Benedykt XV kreował gokardynałem prezbiterem, nadając mu jakokościół tytularnyKościół św. Jana w Łacińskiej Bramie[2]. 18 grudnia 1919 odebrał kapelusz kardynalski, a 28 grudnia 1919 odbył ingres do swego kościoła tytularnego[5]. Został przydzielony doKongregacji Soboru,Kongregacji ds. Obrzędów,Kongregacji ds. Ceremoniału orazKongregacji ds. Seminariów i Uniwersytetów[18]. Uczestniczył wkonklawe w 1922, na którym został wybrany papieżPius XI[19].
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jakoprymas Polski posiadający prerogatywy prymacjalne, wszedł w spór z arcybiskupem metropolitą warszawskimAleksandrem Kakowskim, używającym tytułu prymasa Królestwa Polskiego o znaczeniu wyłącznie honorowym, oraz z przedstawicielem Stolicy Apostolskiej w PolsceAchillem Rattim, dążącym do przewodniczenia zgromadzeniom polskich biskupów[6]. Na zwołanym przez niego ogólnopolskim zjeździe biskupów w Gnieźnie w sierpniu 1919, w którym nie uczestniczyli ciężko chory kardynał Aleksander Kakowski oraz niezaproszony, choć usilnie zabiegający o udział, nuncjusz Achille Ratti[20], przyznano prymasowi Polski prawo do zwoływania zjazdów, a także przewodniczenia ich obradom, o ile nie uczestniczyłby w nich kardynał[21]. Przyjęto także, że przedstawiciel Stolicy Apostolskiej nie będzie członkiem tego gremium[6]. W latach 1919–1926 przewodniczyłKonferencji Episkopatu Polski (początkowo zwanej Zjazdem Biskupów)[22]. Władze państwowe, wymieniając w ustawodawstwie „prymasa Rzeczypospolitej” wskazywały na arcybiskupa gnieźnieńsko-poznańskiego. Podejmując próby wykonywania jurysdykcji prymasowską nad biskupami, napotkał jednak na ich opór[20]. W 1922[6] przy biurze episkopatu w Warszawie otworzył kancelarię prymasowską, co spotkało się z reakcją kolejnego nuncjuszaLorenza Lauriego, obawiającego się przejęcia przez prymasa jego prerogatyw[20]. W związku z powyższymi trudnościami w 1923 prymas zwrócił się o rozstrzygnięcie do Stolicy Apostolskiej, która w 1925 potwierdziła tytuły prymasowskie obu hierarchów, jednocześnie odrzucając roszczenia metropolity gnieźnieńskiego do uprawnień prymacjalnych[6].
Nie ujawniał publicznie swoich poglądów politycznych i nie angażował się w rozgrywki partyjne. Jego wiernopoddańcza odpowiedź skierowana doWilhelma II po ogłoszeniuaktu 5 listopada w 1916 spotkała się z krytyką części polskiego społeczeństwa. WsparłNaczelną Radę Ludową i uczestniczył w inauguracyjnym posiedzeniuSejmu Dzielnicowego. W odezwach kierowanych do wiernych apelował o wsparcie materialne oraz o przekazywanie broni i amunicji na potrzeby państwowe[6].
Wspierał działalność charytatywną na rzecz osób poszkodowanych w wojnach[13]. W 1915, krótko przed spodziewaną nominacją biskupią, został powołany w skład[23]Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce[24], od 1915 przewodniczył[25]Komitetowi Niesienia Pomocy w Królestwie Polskim[26], a od 1916 Arcybiskupiemu Komitetowi Ratunkowemu dla Miasta Poznania[27]. W 1917 utworzył Związek Towarzystw Dobroczynności Caritas w Poznaniu, w którym objął funkcje protektora i prezesa honorowego, a w 1922 pod jego protektoratem utworzono tanie kuchnie[27] dożywiające ubogą ludność Poznania[3]. Przeznaczył znaczne środki finansowe na działania związane z plebiscytami[6]na Górnym Śląsku orazna Warmii, Mazurach i Powiślu[28]. Duchowieństwu polecał angażować się w działalnośćPolskiego Czerwonego Krzyża i harcerstwa, a także organizowanie pomocy m.in. dla wracających z frontu polskich żołnierzy byłej armii niemieckiej, uchodźców z zagrożonych terenów oraz reemigrantów z Niemiec. W 1920 i 1921 organizował pomoc dla głodujących mieszkańców Wołynia, Podola i Kijowa[27]. Ze względu na prowadzoną na szeroką skalę działalność charytatywną został nazwany „wielkim jałmużnikiem całej Polski”[23].
Konsekrował biskupów pomocniczych kujawsko-kaliskichWładysława Krynickiego (1918)[29] iWojciecha Owczarka (1918)[30], a także biskupa pomocniczego gnieźnieńskiegoAntoniego Laubitza (1925)[31].
Od 1922 znaczący wpływ na jego działalność miał pogarszający się stan zdrowia. Faktyczne rządy zaczął przejmować biskup pomocniczy poznańskiStanisław Kostka Łukomski[6]. Zmarł 13 lutego 1926 w Poznaniu w następstwie zaawansowanego zwapnienia serca i aorty[13]. Został pochowany w katedrze gnieźnieńskiej, w krypcie pod Kaplicą Łubieńskich[5].
W 1921 naczelnik państwaJózef Piłsudski nadał muOrder Orła Białego[32]. W tym samym roku został wybrany do składu pierwszej kapituły orderu, w której objął funkcję kanclerza[33]. W 1925 otrzymał francuskąLegię Honorową I klasy[34].
W 1923 otrzymałhonorowe obywatelstwo Ostrowa Wielkopolskiego[35].
Przyznano mu tytułydoktora honoris causaUniwersytetu w Münsterze (1915)[36] iUniwersytetu Warszawskiego (1921)[37].
Został odznaczonyodznaką ZHP „Wdzięczności”[38].
W katedrze gnieźnieńskiej, w Kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej, znajduje się jego pomnik[39], a na zewnętrznym murzekonkatedry w Ostrowie Wielkopolskim poświęcona mu tablica[40].
| Przewodniczący |
|
|---|---|
| Zastępcy przewodniczącego |
|
| Sekretarze generalni |
|
.png){kind=logo}
kursywą oznaczono kardynałów mianowanych przez antypapieża Feliksa V
w nawiasach podano rok kreacji kardynalskiej
