Infrastruktura dworca dzieli się na część komunikacyjną (jezdnie manewrowe, stanowiska odjazdowe i przyjazdowe, place postojowe, urządzenia bezpieczeństwa ruchu) oraz część pasażerską (perony, wiaty, budynek dworca z poczekalnią, kasami, punktami informacji, sanitariatami i lokalami handlowo-usługowymi)[3][4]. Dobrze zaprojektowane dworce charakteryzują się rozdzieleniem potoków pieszych i ruch autobusów, czytelnym systemem informacji wizualnej oraz dostępnością dla osób o ograniczonej mobilności (pochylnie, wietrznie, nawierzchnie fakturowe, informacja głosowa)[2][4]. Stosuje się elektroniczne tablice odjazdów, zapowiedzi głosowe, biletomaty i infokioski[4].
Położenie dworca autobusowego względem głównych celów podróży wpływa na długość dojść pieszych, czas podróży i stopień wykorzystania transportu[5][6]. Lokalizuje się je zazwyczaj[5]:
w strefie śródmiejskiej, w sąsiedztwie dworca kolejowego lub głównych ulic handlowych,
na obrzeżach centrum, przy węzłach drogowych,
na peryferiach miasta, przy drogach wyprowadzających ruch.
Dworce stanowią element oddziałujący na otoczenie – w ich sąsiedztwie koncentrują się usługi, parkingi, zabudowa mieszkaniowo-usługowa, biurowce i obiekty handlowe[4][7].
W Polsce prawo definiuje dworzec jako miejsce przeznaczone do odprawy pasażerów, zawierająceprzystanki komunikacyjne, punkt sprzedaży biletów oraz punkt informacji[8][9], przy czym rozróżnia „dworzec” i „przystanek”[10]. Standard wyposażenia dworców w Polsce jest zróżnicowany. W małych miastach obiekty ograniczają się do zadaszonych peronów z niewielkim pawilonem lub bez budynku[11][6]. W województwie podkarpackim większość miejsc odprawy nie spełnia wymogów prawnych – tylko nieliczne obiekty posiadają wszystkie obligatoryjne elementy (przystanki, punkt sprzedaży biletów, punkt informacji) w jednej strukturze[6][10].
Dworce autobusowe w Polsce zaczęły powstawać stosunkowo późno, dopiero w latach 30. XX wieku[12]. Wcześniej, mimo że komunikacja autobusowa funkcjonowała od początku XX wieku, autobusy korzystały z przystanków na ulicach, placów miejskich lub z poczekalni nadworcach kolejowych[13]. Jednym z pierwszych miejskich dworców autobusowych w Polsce był dworzec wBydgoszczy, który powstał w 1933 roku naplacu Kościeleckich[14][15]. Parterowy budynek zaprojektował inżynier architekt Bogdan Raczkowski, a obiekt zawierał biuro, poczekalnię z bufetem, pokój dla personelu oraz toalety[14]. Dworzec oddano do użytku 30 grudnia 1933 roku, a prace przy zagospodarowaniu terenu kontynuowano przynajmniej do wiosny 1934 roku[14]. Pięcioperonowy dworzec służył potrzebom międzymiastowej komunikacji autobusowej do czasu zbudowania w połowie lat 70. XX wieku nowego dworca przy ul. Jagiellońskiej[14]. Przed wybuchemII wojny światowej udało się wybudować perony autobusowe przy stacjach kolejowych o ruchu turystycznym wNowym Targu,Nowym Sączu iKielcach[16]. Korzystano także z prywatnych dworców wZakopanem,Pułtusku,Krakowie iRadomiu[16]. Plan na najbliższe lata zakładał budowę dworca autobusowego przy nowymDworcu Głównym w Warszawie, jednak wybuch wojny pokrzyżował te plany[16].
Po II wojnie światowej budowa dworców autobusowych nabrała tempa wraz z rozwojemPKS (Państwowej Komunikacji Samochodowej założonej w 1946 roku). Dominował model jednego, centralnie położonego dworca obsługującego przewozy międzymiastowe i regionalne[3]. W wielu miastach powstawały prowizoryczne dworce – wBielsku-Białej pod koniec 1947 roku urządzono prowizoryczny dworzec autobusowy przy dworcuPKP[17]. WKaliszu funkcjonował istniejący od czasów przedwojennych dworzec autobusowy zlokalizowany przy obecnej ulicy Parczewskiego[18].
Po 1989 roku liberalizacja rynku spowodowała pojawienie się nowychprzewoźników, likwidację części połączeń PKS i zmiany w infrastrukturze dworcowej[3][6]. Nastąpiła degradacja tradycyjnych dworców (sprzedaż, zmiana funkcji budynków), powstawanie „quasi-dworców” i rozproszenie odprawy na kilka punktów[3][11].
Samorządy podjęły modernizację lub budowę nowych dworców i centrów przesiadkowych, współfinansowanych z UE. Nowe obiekty mają wyższy standard obsługi, integrację z innymi środkami transportu i powiązanie z „parkingami „park and ride” i „kiss and ride”[1][6].
Warszawa Zachodnia – największy dworzec autobusowy w Polsce, rocznie korzysta z niego ponad 3,3 miliona podróżnych, położony przy al. Jerozolimskich 144, operator: PKP POLONUS S.A.[19]
Kraków – dworzec MDA w centrum miasta, 32 stanowiska odjazdowe na dwóch poziomach, funkcjonuje od 2005 roku, zarządza spółka Małopolskie Dworce Autobusowe S.A.[20]
Rzeszów – dworzec przy ul. Grottgera obsługiwał w 2015 roku około 550 autobusów dziennie i około 12 tysięcy pasażerów, właściciel: Związek Gmin Podkarpacka Komunikacja Samochodowa[14]
Port Authority Bus Terminal(inne języki) wNowym Jorku (USA) – główny dworzec aglomeracji nowojorskiej. Obsługuje ok. 8 tys. autobusów i 225 tys. pasażerów dziennie (65 mln rocznie), dysponuje ponad 220 bramkami[28]. Największy dworzec autobusowy w USA i najruchliwszy na świecie[29][26][30].
Centralny dworzec autobusowy wTel Awiwie (Izrael) – wielopoziomowy kompleks dworca i centrum handlowego. Powierzchnia ok. 230 tys. m². Obsługuje ponad 150 tys. pasażerów i ok. 5 tys. autobusów dziennie[31].
Terminal Rodoviário do Tietê(inne języki) wSão Paulo (Brazylia) – jeden z największych dworców wAmeryce Południowej. Otwarty w 1982 roku. Dysponuje 89 peronami, obsługuje ok. 300 linii i 90 tys. użytkowników dziennie, zapewnia połączenia z ponad 1000 miejscowości w 21stanach Brazylii i pięciu przyległych krajach[32]. Powierzchnia przekracza 120 tys. m² (ok. 54 tys. m² zabudowy kubaturowej)[32].
Kamppi wHelsinkach (Finlandia) – podziemny dworzec w kompleksie Kamppi Centre. Powierzchnia ok. 25 tys. m². Największy podziemny dworzec autobusowy w Europie i najruchliwszy w Finlandii – ok. 700 odjazdów i 100 tys. pasażerów dziennie[33].
Chennai Mofussil Bus Terminus(inne języki) (CMBT) wĆennaju (Indie) – główny dworzec dalekobieżny w metropolii. Funkcjonuje od 2002 roku. Działka 36 akrów (ok. 14,5 ha). Trzy place peronowe umożliwiają postój ok. 180 autobusów, parking dla kolejnych 60 pojazdów. Dziennie ok. 2000 kursów[34]. Przepływ ok. 250 tys. pasażerów dziennie[35].
Busta Shinjuku(inne języki) (Shinjuku Expressway Bus Terminal) wTokio (Japonia) – wielopoziomowy terminal przy stacjiShinjuku. Największy i najbardziej kompleksowy terminal międzymiastowy w Japonii. 15 peronów obsługuje ponad 200 tras (207 linii) eksploatowanych przez ponad 100 przewoźników, łączących Tokio z ponad 300 miastami w 39 prefekturach. Dziennie ok. 38 tys. pasażerów[36].
Woodlands Regional Bus Interchange(inne języki) wSingapurze – węzeł przesiadkowy integrujący autobusy z kolejką MRT. Tymczasowy Woodlands Temporary Bus Interchange obsługiwał ponad 400 tys. pasażerów dziennie. Trzeci co do wielkości dworzec w Singapurze[37].
Preston Bus Station(inne języki) wPreston (Wielka Brytania) – dworzec z lat 60. XX wieku, najważniejszy przykład architektury brutalistycznej w Wielkiej Brytanii. W 1969 roku największy dworzec autobusowy w Europie – równoczesna obsługa 80 autobusów piętrowych, parking na ok. 1100 miejsc[38][39][40].
↑abcdEkonomiczne i organizacyjne aspekty transportu. Ilona Urbanyi-Popiołek (red.). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Gospodarki, 2013, s. 12–13, 29–30.ISBN 978-83-61036-38-8. (pol.).
↑abcdPatrycjaP.CetnarowskaPatrycjaP.,Dworce autobusowe komunikacji podmiejskiej w Bydgoszczy, [w:]JózefJ.Flizikowski (red.),Integracja sztuki i techniki w architekturze i urbanistyce. T. 5/2, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane UTP, 2017, s. 25–36(pol.).
↑abAleksander Kołoś. Dworce komunikacji autobusowej w strukturze urbanistycznej Krakowa. „Czasopismo Techniczne. Architektura”, s. 311–322, 2010. (pol.).
↑Dworzec. [w:]Słownik pojęć na potrzeby statystyki publicznej [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2025-12-10]. (pol.).
↑abBłażej Kwiatek, Andrzej Wach, Karol Wach: Publiczny transport zbiorowy. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer, 2021, s. 37–39.ISBN 978-83-8246-449-8. (pol.).
↑abWiesław Dźwigoń. Ocena dworców autobusowych w małych miastach. „Transport Miejski i Regionalny”, s. 15–19, 2012. (pol.).
.jpg)
