Zobacz też:inne znaczenia słowa „duch”.Pojęciaducha orazduszy wywodzą się z tradycjireligijnych, które przekazują informacje o objawiających się niematerialnychrozumnych istotach, czyli duchach –Bogu lub bogach,aniołach,demonach, duchach osób zmarłych etc. Wfilozofii o duchu nie mówi objawienie, ale jest on czy też może być postulatem rozumu, który przyjmuje pewien obraz świata, czylimetafizykę.
Za pomocą słowanous Grecy oznaczali także rozum (umysł), jako zdolność człowieka do poznawania. W tym znaczeniu słowa tego używał jużHomer. TakżeArystoteles opisywał umysł jako „część duszy [ludzkiej] przez którą ona poznaje i rozumie” (De Anima III, 4). Rozum (duch) różni nas od zwierząt; jest podstawą naszej samowiedzy.
Pojęcie ducha (νους,nous, właściwierozum) wprowadził do filozofiiAnaksagoras, który próbował wyjaśnić istnienie ruchu i porządku w świecie. Jego zdaniem świat jest rozumny, a przyczyną tego jest nadanie materii pędu przez rozumną, pozostającą poza światem siły – właśnie ducha[1]. Anaksagoras nie uważał ducha zaosobę ani też nie uważał, żeby działał on stale; podobnie jednak jak rządzący wszechświatem wedługHeraklitaLogos stał się prototypem bytów postulowanych przez późniejszych filozofów: budowniczego świata –Demiurga, idei Dobra, duszy świata (Platon), utożsamianego zBogiem „nieruchomego poruszyciela”, „pierwszej zasady ruchu”, „bytu koniecznego” i „czystej aktualności” (Arystoteles), czypneumy (stoicyzm). Wneoplatonizmie sfera ducha była uważana za hipostazę między Absolutem a sferą psychiczną. Podobny charakter miały dociekaniagnostyków na temateonów. Spekulacje filozofów pogańskich na temat ducha przygotowały przyjęciemonoteistycznej religiichrześcijańskiej przez warstwy wykształconeImperium rzymskiego. (Poglądy filozoficzne na tematBoga zob.Bóg filozofów,Filozofia chrześcijańska)
Materializm do lat 1980. uznawał ducha (intelekt) za zjawisko czysto fizyczne, wynikające z procesów biochemicznych, zachodzących wmózgu; według materialistów mózg „wydzielał” intelekt, tak jakwątroba wydzielażółć.
We wczesnymchrześcijaństwie często utożsamiano ducha z myślą, a duszę z uczuciem. Człowiek składał się więc z 3 „składników”: ciała, ducha i duszy, przy czym dusza odgrywała rolę równoważącą między ciałem i duchem. Ta koncepcja została już w 869 r. podczasIV Soboru Konstantynopolitańskiego zastąpiona koncepcją dualistyczną: duszę bezpośrednio przeciwstawiono ciału, a pojęcie „ducha człowieka” odrzucono.
We współczesnym chrześcijaństwie pojęcie ducha ogranicza się tylko do przejawów działania OsóbTrójcy Świętej (głównie za pośrednictwemDucha Świętego), a także do innych „istot duchowych”, np.aniołów idemonów.
Duch był pojmowany w niemieckiej filozofii (Schelling,Hegel) jako osnowa bytu, podmiot historii i samoświadoma idea. Podobne stanowisko zajmowałBenedetto Croce i francuskaPhilosophie de l’Esprit (Rene Le Senne,Louis Lavelle). W nauce XIX-wiecznej pojmowano ducha jako podmiot tworzący kulturę, prawo, religię, naukę, filozofię. WedługWilhelma Diltheya dusza jest niepoznawalna, a poznać, czyli „zrozumieć” można tylko wytwory ducha – naukami o duchu (wedługErnesta Troeltscha iEduarda Sprangera) były nauki humanistyczne.
Olaf Stapledon zdefiniował ducha jako potencjał miłości, inteligencji i twórczego działania.[2]
Według teozofów, duch jest najwyższą i jedyną wiecznie istniejącą formą istnienia i emanacjąabsolutu. Razem zintelektem ijaźnią tworzy nieśmiertelną duszę człowieka.
| działy | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| przedmioty |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| odmiany bytów |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| inne pojęcia |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| pytania | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| pierwsze zasady | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| poglądy |
|
| Religie |
|
|---|---|
| Działy religioznawstwa | |
| Obrzędowość religijna |
|
| Typy organizacji religijnych | |
| Elementy świata religijnego | |
| Pojęcia teoretyczne |
