Albrecht Dürer,Czterej Jeźdźcy Apokalipsy, 1497-98Sutra Diamentowa z 868 – najstarsza drukowana książka świataHiroshige Andō, obraz nr 48 z cykluPięćdziesiąt trzy przystanki Tokaido, 1847-1853
Do wykonania drzeworytu wykorzystuje siędeskę, na którą nanosi się rysunek, a następnie przy pomocy specjalnych narzędzi wycina się tło, które na odbitce będzie białe. Pozostawione wypukłe miejsca będą drukowały. Klocek pokrywa sięfarbą drukarską i odbija na papierze[1].
Drzeworyt dzieli się na kilka rodzajów ze względu na sposób przygotowania deski oraz narzędzia wykorzystywane do wycinania[2]:
drzeworyt wzdłużny (langowy) – stosuje się deskę ciętą wzdłuż pnia, w efekcie czego słoje i włókna biegną równolegle do krawędzi deski; tło wycinane jestdłutami i nożami w miękkim drewnie (lipa,jabłoń,świerk),
drzeworyt groszkowy (śrutowy) – formę uzyskuje się przy pomocypuncy dającej efekt tekstury; powstał w XV wieku, był stosowany na terenie Niemiec i Niderlandów;
drzeworyt tonowy (białoryt) – powstaje na zasadzie negatywu – drukuje się białą farbą na czarnym tle. Ten typ drzeworytu był stosowany np. przezAltdorfera;
drzeworyt faksymilowy – używany do tworzenia szczegółowych reprodukcji, zwłaszcza rysunków, ponieważ dawał efekt swobodnych linii;
drzeworyt światłocieniowy (chiaroscuro) – technika polega na wykorzystaniu kilku desek do wykonania odbitki. Właściwy rysunek umieszcza się na osobnej desce, na pozostałych znajdują się światła i cienie, które zastosowano w grafice. Ostatecznie nakładano następne odbitki na siebie i w taki sposób powstawała pełna odbitka;[2]
Drzeworyt należy do najstarszych technik graficznych. Po raz pierwszy zastosowano go w VI w. w Chinach. Służył do powielania znaków pisma. Innym krajem Dalekiego Wschodu, w którym wykorzystywano drzeworyt, była Japonia. Miało to miejsce w VIII w. W Europie technika cięcia w drewnie pojawiła się dopiero w XIV w. Możliwe, że czegoś podobnego do drzeworytu używano do odbijania ilustracji już w I w. p.n.e. w Rzymie. Najstarsze udokumentowane europejski prace pochodzą z około 1400 roku. Znajdują się w muzeumAlbertiny w Wiedniu.
W Chinach prawdopodobnie najwcześniejszą techniką proto-druku byłestampaż, polegający na wykonywaniu odbitek z kamiennychsteli. Techniki drzeworytnicze do druku zastosowali na szeroką skalębuddyści, potrzebujący wielu odbitek do celów misyjnych. Produkowali oni odbitki ilustrowanychsutr – najwcześniejszą zachowaną kopią jest zwój z zaklęciami z pierwszej połowy VIII w., przechowywany wKorei, w klasztorzePulguksa wGyeongju. Z tej samej sutry w 764 roku w Japonii wykonano ok. miliona odbitek[3].
Pierwszą zachowaną w całości drukowaną książką jest wydanieSutry Diamentowej z 868 roku. Jest toksiążka blokowa – w tym samym klocku wycięte są zarówno tekst, jak i ilustracje. W taki sposób drukowano książki w Chinach przed wynalezieniemczcionki drukarskiej (w Chinach eksperymentowano z czcionką ruchomą w XI w., początkowo ceramiczną, potem także drewnianą, ale nie znalazła szerszego zastosowania – natomiast zachowały się takie czcionki wTurfanie, gdzie wykorzystywano je dopisma ujgurskiego, a dokąd technologia ta zawędrowałaszlakiem jedwabnym). W X w. druk drzeworytniczy miał charakter masowy – niektórych druków z tego okresu zachowało się do dziś ponad 100 tys. kopii (pierwotny nakład musiał liczyć miliony egzemplarzy). W X w. zastąpiono druk na zwoju drukiem stronicowym i książką w formiekodeksu[3].
Na początku XII w. zastosowano w Chinach druk wielobarwny, w szczególności dobanknotów, ale znana jest barwna kopia sutry z XIV w. Z pierwszej połowy XII w. zachował się najstarszy druk czterobarwny[3].
Hokusai Katsushika,Wielka fala w KanagawieŚwiątyniaZōjō-ji. w śniegu – Tokio, Shiba (1925), ob. na terenieparku Shiba
W okresieKamakura, od XII w. do XIII w., wiele książek było wydawanych przez mnichów buddyjskich w klasztorach na terenie miastaKioto iKamakura. Główną techniką graficzną, jaką się posługiwali był drzeworyt. Masowa produkcja druków drzeworytniczych rozpoczęła się w okresieEdo (od XVII w. do XIX w.)[4]. Przyczyniła się do tego popularność prywatnych szkół nazywanychterakoya. Dużym zainteresowaniem cieszyły się księgarnie, w których klienci mogli nie tylko kupić, ale i wypożyczać książki. Najliczniej sprzedawały się: poradniki podróżnicze, ogrodnicze, książki kucharskie (kibyōshi), krótkie nowele satyryczne (sharebon), opowiadania o życiu miejskim (kokkeibon), nowele humorystyczne (ninjōbon). Najpopularniejszymi książkami okresu Edo były:Życie miłosne pewnego mężczyzny (Kōshoku ichidai otoko, 1682)Saikaku Ihara.Nansō Satomi Hakkenden -Bakin Kyokutei.Tōkaidōchū Hizakurige -Ikku Jippensha. Książki te wielokrotnie przedrukowywano od XVII w. do XIX w. Popularnym nurtem w japońskiej sztuce drzeworytniczej byłUkiyo-e. Dotyczył on świeckich tematów. Drzeworyty w tym stylu cieszyły się popularnością i tworzono je masowo. Do głównych motywów przewodnich należą: aktorzy teatralniKabuki, zawodnicysumo, atrakcyjne kobiety, pejzaże, opowieści historyczne itp. Najbardziej znani artyści Ukiyo-e to:Hokusai iHiroshige Andō. W XVIII w.Harunobu Suzuki wynalazł technikę drzeworytu umożliwiającą druk wielokolorowy, zwany Nishiki-e. Ukiyo-e inspirował europejskie nurtyjaponizmu orazimpresjonizmu. Na początku XX-wieku narodził się kierunek zwanyshin-hanga, który łączył w sobie tradycyjne techniki ukiyo-e z technikami malarstwa zachodniego. Międzynarodową popularność zyskały praceHasuiego Kawase i Hiroshiego Yoshidy.
Drzeworyt barwnyPotyczka w lesie, Japonia, poł. XIX wieku. Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie
W Europie drzeworyt zaczęto stosować w XIV wieku[5]. Najstarszy datowany drzeworyt europejski pochodzi z 1424 roku i został odnaleziony w austriackim klasztorzeBuxhein.
W 2. połowie XV wieku w drzeworycie pojawiło się cieniowanie przy pomocyszrafowania; wcześniej zaznaczano tylko kontury, bez uwzględnienia światła i cienia. Początkowo drzeworyty kolorowano ręcznie, od XVI w., kolor wprowadzono mechanicznie poprzez zastosowanie kilku matryc. Pod koniec XV i na początku XVI w. tą techniką tworzyli drzeworytnicy, tacy jak:Albrecht Dürer,Lucas Cranach Starszy,Albrecht Altdorfer,Hans Burgkmair. W technice tej wykonywane były ilustracje, kalendarze, karty do gry i inne druki o charakterze użytkowym. Z czasem drzeworyt ustąpiłmiedziorytowi, który pozwala na lepsze ukazanie szczegółów.
Polski drzeworyt ilustracyjny z drugiej połowy XIX wiekuWładysław Skoczylas,W murowanej piwnicy, 1929
Drzeworyt, stosowany do końca XVIII wieku, to tzw. drzeworyt wzdłużny. Z wynalezieniem przezThomasa Bewicka około 1790 rokudrzeworytu sztorcowego technika drzeworytnicza odrodziła się. Drzeworyt sztorcowy pozwolił bowiem rytować we wszystkich kierunkach (wzdłużny, ze względu na budowę deski, posiadał w tym względzie pewne ograniczenia) i uzyskać bardziej malarskie efekty. Drzeworyt poprzeczny jest także bardziej precyzyjny, gdyż umożliwia osiągnięcie cieńszej kreski. W XIX wieku był powszechnie stosowany jako technika ilustracyjna dla prasy, ponieważ można go drukować razem z tekstem z jednegoskładu, co dawało mu przewagę nad innymi technikami (w Polsce m.in. „Tygodnik Illustrowany”, „Kłosy”, „Wędrowiec”, „Mucha”), a także jako drzeworyt reprodukcyjny, odtwarzający dzieła malarskie.
%2c_frontispiece_and_text_-_BL_Or._8210-P.2.jpg)
.jpg)
_(cropped).jpg)
