Czermień błotna, d. czermień błotny, czerwień błotny, wodna wsza[4][5] (Calla palustris L.) –gatunek rośliny zmonotypowegorodzaju czermień (Calla), z rodzinyobrazkowatych (Araceae). Występuje na obszarze od Europy Środkowej i Wschodniej po wschodnią Azję, a także wAmeryce Północnej. Rośnie na kwaśnych mokradłach i brzegach zbiorników. Roślina jest trująca, ale właściwości te zanikają po suszeniu lub gotowaniu. Wykorzystywana jest jako ozdobna do nasadzeń nad zbiornikami wodnymi, jest też jadalna (po obróbce), a dawniej stosowana była też jako lecznicza.
Gatunek rodzimy dla obszarów półkuli północnej klimatu umiarkowanego i subarktycznego, występujący od Europy Środkowej i Wschodniej po Japonię, a także wAmeryce Północnej[6]. W Europie najdalej na zachód sięga do północnejFrancji iBelgii, na południu sięga do pogórza Alp i Karpat, z rozproszonymi stanowiskami w tych pasmach (brak naWęgrzech, ale sięga doRumunii[7]), dalej na wschód rośnie w europejskiej częściRosji do zachodniejSyberii. Granica północna biegnie przez południowe krańceNorwegii (naWyspach Brytyjskich występuje tylko jako gatunek introdukowany[3]), wzdłuż wschodniego pogórzaGór Skandynawskich po północnąSzwecję iFinlandię. W Azji gatunek rozproszony wSyberii, coraz rzadszy ku wschodowi, po czym znów pojawia się nieco częściej wKraju Nadmorskim, w południowymSachalinie i naHokkaido, na pojedynczych stanowiskach obecny jest naKamczatce. Na kontynencie północnoamerykańskim zwarty zasięg tego gatunku obejmuje południowo-wschodniąKanadę, północno-wschodnią częśćStanów Zjednoczonych wraz zKrainą Wielkich Jezior. Dalej na zachód gatunek rozproszony jest na rozległych obszarach Kanady sięgając na północy poAlaskę[8].
WPolsce czermień błotna występuje dość pospolicie na terenie całej Polski niżowej po Podkarpacie[9]. W Karpatach polskich gatunek jest rzadki i zagrożony z uwagi na eksploatację torfowisk[10]. Najwyżej położone w Polsce stanowisko (potwierdzone w 2001) znajduje się nadSmreczyńskim Stawem wTatrach (1226 m n.p.m.)[10].
Płożąca roślina zielna, osiągająca wysokość 15–40 cm[7].
Łodyga
Poziome, zielone[11], dęte[7]/gąbczaste[12]kłącze o długości do 50[9]–100 cm[13] i średnicy do 1–3 cm, płożące się zwykle bezpośrednio na powierzchni podłoża[14][13]. Kłącze rozgałęzia sięsympodialnie, przy czym mimo że pąki powstają w każdym węźle – rozgałęzienia są bardzo rzadkie[12].
Liście pojawiają się w dwóch szeregach na całej długości kłącza, skupione przy jego wierzchołku[9]. Ogonki liściowe gąbczaste[12], wzniesione, o długości (5-)10–30(-40) cm. U nasady liści długie i wolnejęzyczki. Blaszki liściowe połyskliwe, jasnozielone, całobrzegie, szeroko jajowate do niemal okrągłych, z sercowatą nasadą i spiczastym lub kończykowatym wierzchołkiem, o wymiarach (5-)6–12(-14)×4–11(-12) cm[14][7].Użyłkowanie liścia łukowate[11]. Brzegi liścia zwykle zawijają się nieco do środka[15].
Roślinajednopienna. Kwiatostan typukolbiastegopseudancjum wyrasta na wzniesionej szypułce o długości 15–30 cm i średnicy 8–12 mm. Pochwa kwiatostanu (spatha) jajowata do eliptycznej, płasko otwarta, wewnątrz (doosiowo) biała, a od zewnątrz (odosiowo) całkowicie lub częściowo zielona, o wymiarach 4–6×3–3,5 cm, ostro zakończona kończykiem[14]. Kolba osadzona na krótkim trzonku, cylindryczna, żółtawo-zielona, o długości 1,5–3 cm i szerokości do 1,3 cm, całkowicie pokryta kwiatamiobupłciowymi, drobnymi i pozbawionymiokwiatu. Niekiedy na wierzchołku tylko zkwiatami męskimi[7]. Kwiaty obupłciowe z (6-)9–12 pręcikami dwóch typów: zewnętrzne z szerokimi nitkami i wewnętrzne z wąskimi nitkami pręcików[14], główki pręcików żółte[7], zewnątrzpylne[12].Wzór kwiatowy to: *A6–9 G(3_)[16]. Zalążnie jednokomorowe, zawierające od 6 do 9(-10) anatropowych zalążków[14], szyjka słupka krótka[7]. Istnieją doniesienia o roślinach tworzących w jednej pochwie więcej niż jedną kolbę (do 4)[12].
Czerwonejagody o wymiarach 6–12×5–10 mm, zebrane w kolbowaty owocostan. Zawierają po (2-)4–8(-14)nasion[13][12]. Nasiona są brązowe, cylindryczne[12], eliptyczne lub jajowate[7], o długości 3–5 mm, z twardąłupiną nasienną[12], obfitym bielmem, otoczone galaretowatym i lepkimśluzem[14].
Czermień błotna jestwieloletnim,hygrofitycznymhydrofitem,helofitem,geofitem lubchamefitem. Kwitnie od maja do sierpnia – w zależności od warunków klimatycznych (na południe od Bałtyku – od maja, w południowej Skandynawii – od czerwca, w środkowej – od lipca, a na północnych krańcach zasięgu – w sierpniu[17]). Jejprzedsłupne kwiaty są zapylane przez owady[7][14][18]. Najczęściej kwiatostany odwiedzająbzygowateSyrphidae[14]. Niektóre źródła przypisują takżeślimakom możliwość zapylania ich kwiatów[19]. Po dojrzeniu owoców w końcu lata, kolba pokłada się i zanurza w wodzie[20]. Nasiona otoczone śluzem mogą pływać i są przenoszone przez wodę (hydrochoria) lub przylepiając się do ptaków są transportowane na powierzchni ich ciał (epizoochoria). Rośliny rozmnażają się takżewegetatywnie za pomocą kłącza[13]. Kłącze kontynuuje wzrost z pąka w kącie liścia wspierającego pęd kwiatostanowy. Wzrost ten jest bardzo szybki – w pierwszym sezonie wyrasta wzdłuż tego odcinka kłącza od 6 do 12 liści, z czego jeden lub dwa rozwijają się jeszcze przed rozwinięciem się kwiatostanu[12]. W ciągu jednego sezonu kłącze może przyrosnąć o ponad 1 m długości[21]. Po okresie spoczynku zimowego, kiedy to kłącze zamiera z wyjątkiem części szczytowej[21], wyrastają kolejne dwa liście i pęd kwiatostanowy kończący wzrost. Z pąka u jego nasady wyrasta kolejne odgałęzienie przedłużające rozwój rośliny. Z każdego kłącza wyrasta w danym roku jeden pęd kwiatostanowy[12]. Kiełkowanie nasion jesthipogeiczne. Młode siewki przypominają kształtem rośliny dorosłe, z wyjątkiem pierwszego liścia, który jest bardzo zredukowany. Kolejne jednak, poza mniejszymi rozmiarami, nie różnią się od liści dojrzałych[12]. Młode, rozwijające się liście zwinięte są rurkowato i ustawione pionowo, co interpretowane jest jako adaptacja chroniąca przed przegrzaniem[22]. Z zamierającego kłącza uwalniane bywająpąki śpiące, dające wiosną początek nowym roślinom[21].
Cechy fitochemiczne
Roślina trująca, zawieraalkaloidaroinę[23] i kryształyszczawianu wapnia. Przy kontakcie ze śluzówką układu pokarmowego powoduje silne, bolesne pieczenie oraz stan zapalny warg, języka, gardła, utrudnione jest mówienie[24], a po spożyciu w większych ilościach może wywołać biegunkę (także krwawą) i paraliż. Kontakt soku rośliny ze skórą wywołuje silne podrażnienie miejscowe lub ogólne[25][26][27]. W wyniku obrzęków może wystąpić duszność[27]. Także przy kontakcie z oczami występuje obrzęk, pieczenie i łzawienie. Do zatruć dochodzi najczęściej w przypadku dzieci spożywających czerwone jagody[27]. W przypadku podrażnień skóry należy przemywać ją wodą z mydłem, w przypadku oczu – przemywać pod bieżącą wodą przez 15 minut. Po spożyciu należy po podaniu wody lub mleka możliwie niezwłocznie wywołać wymioty i skierować osobę poszkodowaną do leczenia lekarskiego lub szpitalnego[27].
Czermienią zatruć się może bydło i konie, zwłaszcza podczas suchego lata, gdy zwierzęta mogą dostać się w głąb bagien i skusić soczystymi liśćmi tego gatunku. Objawami zatrucia są: niepokój, ślinotok, drżenie, słabe i przyśpieszone tętno, śmierć może nastąpić bardzo szybko[28].
W wyniku suszenia lub gotowania właściwości trujące czermieni zanikają[20].
Zasiedla wilgotne gleby torfiaste, kwaśne, na stanowiskach bagiennych:torfowiskach przejściowych, w okrajkach torfowisk wysokich, rzadziej na torfowiskach niskich, a także na brzegach kwaśnych zbiorników wodnych, w tym okresowo wysychających[9]. Wymaga podłoża mokrego, błotnistego[7], organogenicznego[30] i często jest topło torfowcowe[9]. Przerasta i utrwala silnie uwodnione pła tworzone najczęściej przeztorfowca spiczastolistnegoSphagnum cuspidatum ikończystegoSph. fallax. Rośnie także w mszystych turzycowiskach, zaroślach wierzbowych, też wbagiennych brzezinach iolsach torfowcowych[13]. W optymalnych warunkach – nadzbiornikami dystroficznymi może być gatunkiem bardzo ekspansywnym i wówczas pełni istotną rolę wlądowaceniu takich akwenów[13]. Jest gatunkiem tolerancyjnym wobec warunków świetlnych, ale najlepiej rośnie w umiarkowanym nasłonecznieniu i półcieniu. Preferuje siedliska umiarkowanie ubogie (mezotroficzne) i umiarkowanie kwaśne (pH od 5 do 6)[30]. Mimo znacznego często udziału czermieni w zbiorowiskach bagiennych jej rola w tworzeniutorfu jest niewielka ze względu na szybki rozkład zamierających organów[31].
Obecnie do rodzaju czermień zalicza się wyłącznie czermień błotną. Dawniej rodzaj ten obejmował wiele innych gatunków, wyłączonych później w odrębne rodzaje, np.:
We wcześniejszych wersjach systemu APG (do wydania siódmego) rodzajCalla był klasyfikowany do monotypowej podrodzinyCalloideae. Po włączeniu rodzaju doAroideae pozostaje jednak jego pozycja w nim mocno niejasna ze względu na szereg unikatowych cech. Do tych najbardziej osobliwych należy północny, okołobiegunowy zasięg (pozostali przedstawicieleAroideae rosną w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego i międzyzwrotnikowego – wspólny z nimi zasięgCalla ma tylko w Europie Zachodniej i wschodniej części Ameryki Północnej), budowa pyłku i obupłciowe kwiaty[2]. Analizy molekularne wskazują na jegobazalną pozycję w obrębie podrodziny. Analizy porównawcze budowy pyłku, morfologiczno-anatomiczne i z zakresu fizjologii kwitnienia sytuują ten rodzaj raczej między podrodzinamiZamioculcadoideae (kladStylochaeton) iLasioideae lub międzyZamioculcadoideae iAroideae[18].
Gromadaokrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist, Takht. & Zimmerm. ex Reveal), podgromadaMagnoliophytina (Frohne & U. Jensen ex Reveal), klasaMagnoliopsida (Brongn.), podklasażabieńcowe (Alismatidae Takht.), nadrządobrazkopodobne (Aranae Thorne ex Reveal), rządobrazkowce (Arales Juss. ex Bercht. & J. Presl), rodzinaobrazkowate (Araceae Juss.), rodzajCalla L.[36]
Zmienność
Opisana zostałaformaC. palustris f.polyspathacea Victorin & Rousseau wyróżniająca się obecnością 2–3 kwiatostanów w obrębie jednej pochwy kwiatostanowej[14].
Nazwa naukowa rodzajuCalla pochodzi odgreckiego słowaκάλλος (kallos – piękno) i została użyta już w pracachPliniusza Starszego[37]; nazwa gatunkowapalustris wjęzyku łacińskim oznacza bagienny.
Nazwy zwyczajowe
Polska nazwa czermień wywodzi się odcerkiewnosłowiańskiego słowa чēрменъ (czrmĭn – czerwony)[38][39]. Inne nazwy, które zanotowano to: bobek błotny, czermień, czerwień, czerwień błotny, grzybieniec, kaczynek, nurzaniec, świnia trawa, teczk, tuczk, wesz wodna[40]. Wjęzyku angielskim zwyczajowa nazwa czermieni błotnej towater arum (wodnyobrazek),water dragon (wodny smok),wild calla (dzika kalla). Wjęzyku niemieckim roślinę tę określa się jakoDrachenwurz, a zwyczajowo jakoSumpfkraut (błotne ziele),Drachenkraut (smocze ziele),Schlangenkraut (wężowe ziele) lubSchweinsohr (świńskie ucho)[41].
W Szwecji wysuszone i sproszkowane kłącze czermieni błotnej, zawierająceskrobię, było dodawane do mąki używanej do pieczenia chleba[43]. WBangladeszu z gotowanego kłącza przygotowuje się potrawę typucurry[44]. Owoce, wysuszone i ugotowane, nadają się do spożycia. Są niesmaczne, ale bogate w składniki odżywcze[45]. Indianie Ameryki Północnej z suszonych i sproszkowanych jagód i nasion przygotowywali mąkę[46].
Napar z korzeni czermieni stosowany był przez IndianGitksan do przemywania oczu niewidomym, przykrwotokach i problemach z oddychaniem. IndianieKri używali czermieni do leczenia obolałych nóg.Irokezi wywar z korzeni oraz okłady z pędów czermieni stosowali lecząc ukąszenia węży. IndianiePotawatomi stosowali okłady z korzeni przyobrzękach[47]. Roślina wykorzystywana była leczniczo także w Europie. Surowcem leczniczym było kłącze znane jakoRadix dracunculi palustris i stosowane było jako lek na ukąszenia węży[48]. Współcześnie roślina w zasadzie nie jest stosowana do celów leczniczych, ewentualnie rzadko w lecznictwie ludowym[7].
Rośliny magiczne
IndianieGitksan dodawali czermień do napojów magicznych[47].
Czermień błotna uprawiana jest jako roślina ozdobna woczkach wodnych. Najlepiej rośnie w stojącej lub wolno płynącej wodzie. Wymaga podłoża błotnistego, najlepiej żyznego i kwaśnego. Preferuje pełne słońce, ale dobrze rośnie również w warunkach zacienionych[7]. Rozmnażanie przez podział kłączy wczesną wiosną lub z nasion. Jest rośliną niepodatną na choroby i szkodniki oraz mrozoodporną – rośnie od 2 do 6strefie mrozoodporności[15]. Zalecane jest usuwanie zamierających liści i partii kłączy[21].
↑Calla palustris L.. [w:]Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2016-10-29].
↑abcdefStanisław i Grzegorz Kłosowscy: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2001, s. 308, seria: Flora Polski.ISBN 83-7073-248-8.
↑abZ. Mirek i H. Piękoś-Mirkowa: Czerwona Księga Karpat Polskich. Rośliny naczyniowe. Kraków: Instytut Botaniki Polskiej Akademii Nauk, 2008.ISBN 978-83-89648-71-6. Brak numerów stron w książce
↑abJakub Mowszowicz: Rośliny wodne krajowe. Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 63.
↑abcdefghZbigniew Podbielkowski, Henryk Tomaszewicz: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 252-253.ISBN 83-01-00566-1.
↑Franz Firbas: Systematyka. W: Botanika: podręcznik dla szkół wyższych. Eduard Strasburger (red.). Wyd. 2 pol. według 28 oryg. Warszawa: PWRiL, 1967, s. 918. (pol.).
↑Maria Urbańska, Henryk Gierszal, Wojciech Andrzejewski, Katarzyna Żołnierowicz, Katarzyna Przybylska. Dlaczego i w jaki sposób chronić ślimaki?. „Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej”. 15, 3, s. 287-295., 2013.
↑abcStanisław Bernatowicz, Paweł Wolny: Botanika dla rybaków i limnologów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 118, 344, 385.
↑abcdHubert Zientek: Rośliny w oczkach wodnych. Warszawa: Medical Tribune Polska, 2006, s. 93-94.ISBN 978-83-60135-40-2.
↑Ефремов, А. П., Алексеев, Ю. Е.: Белокрыльник болотный // Биологическая флора Московской области. Москва: Изд-во Моск. ун-та, 1983, s. 67—82.
↑A. i J. Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1996, s. 112.ISBN 83-214-0140-6. (pol.).
↑abUmberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology. CRC Press, 2016, s. 726.ISBN 1-4822-5064-0.
↑Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008.ISBN 978-83-11-11088-5. Brak numerów stron w książce
↑Lewis S. Nelson: Handbook of poisonous and injurious plants. New York: Springer, 2007.ISBN 978-0-387-31268-2. (pol.). Brak numerów stron w książce
↑abcdPiotr R. Burda: Zatrucia ostre grzybami i roślinami wyższymi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 130-131.ISBN 83-01-12403-2.
↑Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 454.ISBN 83-09-00660-8.
↑Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006.ISBN 83-01-14342-8. Brak numerów stron w książce
↑abcKazimierz Zarzycki, Helena Trzcińska Tacik, Wojciech Różański, Zbigniew Szeląg, Jerzy Wołek, Urszula Korzeniak: Ecological indicator values of vascular plants of Poland. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Science, 2002, s. 34.ISBN 83-85444-95-5.
↑Солоневич, Н. Г.: Материалы к эколого-биологической характеристике болотных трав и кустарников // Растительность Крайнего Севера и её освоение. Изд-во АН СССР, 1956, s. 307—497.
↑Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta – gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.). Brak numerów stron w książce
↑Don Wagstaff: International poisonous plants checklist: an evidence-based reference. Boca Raton: CRC Press, 2008.ISBN 978-1-4200-6252-6. (ang.). Brak numerów stron w książce
↑Francois Couplan: The encyclopedia of edible plants of North America. New Canaan, Conn.: Keats Pub., 1998.ISBN 0-87983-821-3. (ang.). Brak numerów stron w książce
↑abCalla palustris. [w:]Native American Ethnobotany [on-line]. [dostęp 2016-10-29].
