To jest wersja przejrzana tej strony
.svg) Współczesna cyrylica serbska | |
| Charakterystyka | |
| Rodzaj | |
|---|---|
| Typ | |
| Kierunekpisma | od lewej do prawej, od góry do dołu |
| Językipisma | |
| Historia | |
| Czas używania | od ok. 900 r. |
| Systemymacierzyste | |
| Systemypotomne | Alfabet macedoński (częściowo) |
| Kodowanie | |
| ISO 15924 |
|
| Ta strona zawiera symbole fonetyczneMAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znakówUnikodu. | |
Cyrylica serbska (serb. српска ћирилица /srpska ćirilica) – wariant klasycznejcyrylicy stworzony na potrzebyjęzyka serbskiego w 1818 roku przez serbskiego lingwistęVuka Karadžicia. Jeden z dwóch wariantów zapisu trzech ustandaryzowanych odmianjęzyka serbsko-chorwackiego: serbskiej,bośniackiej iczarnogórskiej obokalfabetu łacińskiego.
Karadžić oparł swój alfabet na zapisie używanym w języku staroserbskim. Duży nacisk położył na maksymalne uproszczenie w odczytywaniu liter, usunął archaiczne litery i dodał kilka spółgłosek charakterystycznych dla mówionego języka serbskiego. W tym samym czasie chorwaccy językoznawcy pod kierownictwemLjudevita Gaja zaadaptowali alfabet łaciński do używania na terenach zamieszkałych przez Słowian południowych stosując zasady podobne do tych użytych przy tworzeniu cyrylicy serbskiej przez Karadžicia. Rezultatem wspólnych wysiłków strony serbskiej i chorwackiej było stworzenie dwóch różniących się zapisem, lecz podobnych fonetycznie i składniowo form zapisujęzyków południowosłowiańskich.
Alfabet stworzony przez Karadžicia został oficjalnie wprowadzony wSerbii w 1868 roku i pozostawał w użyciu aż do okresu międzywojennego. W okresieKrólestwa Jugosławii zarówno alfabet łaciński Karadžicia, jak i jego zapis cyrylicą miały status oficjalnego alfabetu państwowego i były traktowane wymiennie, podobny status nadano obu alfabetom w okresie istnieniaSocjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Alfabet oparty na zapisie łacińskim jest w dzisiejszych czasach używany na terenieChorwacji (wyłącznie alfabet łaciński) oraz obok cyrylicy w Serbii,Bośni i Hercegowinie oraz wCzarnogórze. W Serbii alfabet oparty na cyrylicy jest traktowany jako zapis bardziej tradycyjny, w przeciwieństwie do alfabetu łacińskiego, który jest używany do zapisu niższego rzędu aktów prawnych. Cyrylica serbska wywarła również duży wpływ na powstającyalfabet macedoński, który jest oparty na zapisie serbskim.
Cyrylica jest oficjalnie używana w Serbii, Bośni i Hercegowinie i Czarnogórze[1]. Na terenie Serbii dokumenty państwowe są udostępniane jedynie w zapisie cyrylicą. W Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze oba alfabety mają status zamienny, mimo to w dokumentach państwowych niemal zawsze stosowany jest zapis łaciński. Język serbski na terenie Chorwacji ma oficjalnie status języka mniejszości narodowej (jest używana przez społeczność serbską)[2].
Cyrylica jest dla mieszkańców Serbii ważnym symbolem ich odrębności kulturowej i kultywowanej tradycji[3]. Pomimo to w badaniach przeprowadzonych w roku 2014 jedynie 36% Serbów zadeklarowało, że częściej używa cyrylicy niż alfabetu łacińskiego, głównie w południowej i wschodniej części kraju[4].
Na terenieBośni i Hercegowiny udokumentowano wiele przypadków zamalowywania napisów serbskich na dwujęzycznych znakach drogowych[5][6][7].
Poniższa tabela zawiera zapis alfabetu serbskiego za pomocą cyrylicy, zmodyfikowanej wersji alfabetu łacińskiego oraz transkrypcję fonetycznąIPA[8][9].
|
|
Pierwszą książką wydrukowaną w języku serbskim byłaЦетињски октоих („Cetinjski oktoih”) datowana na rok 1494[10]. Innymi przykładami dzieł średniowiecznych spisanych po serbsku są:Ewangeliarz Wukana (Вуканово јеванђеље) czyZakonik Duszana (Душанов законик).
Kluczową reformę języka serbskiego przeprowadził Vuk Karadžić. Podczas rewolucji serbskiej przebywał wAustrii gdzie spotkałJerneja Kopitara, pasjonata języków słowiańskich i lingwistę, który pomógł w stworzeniu, wraz z innym językoznawcą Sawą Mrkaljem, podstaw zreformowanego języka serbskiego. Nowy alfabet był gotowy w 1818 roku.
Reforma Karadžicia znacząco uprościła język, równocześnie dystansując go od języka oficjalnego (używanego w liturgii) na rzecz lokalnych dialektów i mowy potocznej, Karadžić podjął się również przełożenia na język serbskiNowego Testamentu (wydanie pierwsze w 1868 roku), napisał również kilka książek na tematy związane z językoznawstwem. Najbardziej znane z nich to:Mala prostonarodna slaveno-serbska pesnarica iPismenica serbskoga jezika obie wydane w 1814 roku. W kolejnych publikacjach rozwijał on swoją wizję alfabetu.
Przy tworzeniu nowego alfabetu Karadžić posłużył się klasyczną cyrylicą:
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ж ж | З з |
| И и | К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
Dodał do niej jedną literę pochodzącą z alfabetu łacińskiego:
| Ј ј |
Dodał również pięć nowych liter, które miały oddać dźwięki występujące w języku serbskim, były to:
| Љ љ | Њ њ | Ћ ћ | Ђ ђ | Џ џ |
Usunął litery, które uznał za zbędne:
| Ѥ ѥ (је) | Ѣ, ѣ (јат) | І ї (и) | Ѵ ѵ (и) | Ѹ ѹ (у) | Ѡ ѡ (о) | Ѧ ѧ (мали јус) | Ѫ ѫ (велики јус) | Ы ы (јери, тврдо и) | |
| Ю ю (ју) | Ѿ ѿ (от) | Ѳ ѳ (т) | Ѕ ѕ (дз) | Щ щ (шт) | Ѯ ѯ (кс) | Ѱ ѱ (пс) | Ъ ъ (тврди полуглас) | Ь ь (меки полуглас) | Я я (ја) |
Alfabet został oficjalnie zatwierdzony w 1868 roku, 4 lata po śmierci Karadžicia[11].
Rozkazem władz z 13 października 1914 roku cyrylicki zapis języka serbskiego został zdelegalizowany na terenie całegoTrójjedynego Królestwa Chorwacji, Slawonii i Dalmacji. Mógł być wykorzystywany jedynie podczas uroczystości religijnych. Dekret przyjęty 3 stycznia 1915 roku całkowicie wyłączał taki zapis z życia publicznego. 25 października 1915 roku władze Austro-Węgier wydały podobne rozporządzenie na terenie okupowanej przez siebie Bośni i Hercegowiny z wyłączeniem używania zapisu cyrylicą na potrzeby kościoła[12].
W roku 1941 marionetkowe, stworzone przez NiemcówNiepodległe Państwo Chorwackie zakazało używania cyrylicy. Wkrótce rozpoczęto również zamykanie serbskich szkół[13].
Na terenie Jugosławii zapis cyrylicą był stosowany równie często jak zapis łaciński od początku istnienia państwa w roku 1918. Porozpadzie Jugosławii w roku 1990 cyrylica przestała być używana na terenie Chorwacji, gdzie za oficjalny alfabet uznano zapis łaciński. W krajach takich jak Serbia, Czarnogóra, czy Bośnia i Hercegowina nadal używano alfabetu opartego na cyrylicy.
Konstytucja Serbii z 2006 roku uznaje zapis cyrylicą za jedyny dopuszczalny i oficjalny zapis dokumentów państwowych na terenie całego kraju[14].
Poniżej znajduje się lista liter stworzonych specjalnie na potrzeby zapisu języka serbskiego nie występujących w klasycznej cyrylicy.
Litery Ј, Љ, Њ i Џ zostały użyte również w procesie tworzenia alfabetu macedońskiego. W alfabecie serbskim w przeciwieństwie do innych opartych na cyrylicy nie występują znak miękkiь i znak twardyъ[15].
| Języki wschodniosłowiańskie | |
|---|---|
| Języki południowosłowiańskie | |
| innejęzyki indoeuropejskie | |
| języki turkijskie | |
| inne języki | |
| Historyczne |
